SN uchylił wyrok w sporze o kredyt frankowy w części o odsetkach i zatrzymaniu

Wyrokiem z dnia 20 września 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił

apelację pozwanego Bank w W. od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia

21 października 2021 r., zasądzającego od tego Banku łącznie na rzecz powodów

S.S. i J.S. kwoty 8.830,38 zł oraz 21.441,51 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za

opóźnienie od tych kwot od dnia 13 września 2019 r. do dnia zapłaty.

Okoliczności sprawy istotne na obecnym etapie postępowania

– z uwzględnieniem utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego dotyczącego

kredytów indeksowanych do waluty obcej oraz treści zarzutów kasacyjnych

– przedstawiały się następująco.

W dniu 17 grudnia 2007 r. powodowie złożyli poprzednikowi prawnemu

pozwanego Banku (dalej – „Bank”) wniosek o udzielenie kredytu hipotecznego

w kwocie 210.000 zł, indeksowanego do CHF, z przeznaczeniem na spłatę kredytu

mieszkaniowego zaciągniętego w innym banku (200.000 zł) oraz pokrycie

dodatkowych kosztów (10.000 zł), rozłożonego na 480 rat. Na etapie ubiegania się o

kredyt powodowie podpisali oświadczenia, w których potwierdzili, że zostali

zapoznani przez pracownika Banku m.in. z kwestią ryzyka kursowego, że będąc tego

świadomi rezygnują z zaciągnięcia kredytu w złotych, że ponoszą ryzyko kursowe,

a wysokość kursu wpływa na wysokość zobowiązania i raty, oraz że saldo kredytu

jest wyrażone w walucie obcej.

W dniu 31 stycznia 2008 r. strony zawarły umowę kredytu (dalej – „Umowa”)

w kwocie 210.000 zł, indeksowanego kursem CHF, na okres 480 miesięcy,

oprocentowanego według zmiennej stopy procentowej stanowiącej sumę stawki

referencyjnej LIBOR 3M (CHF) i stałej marży Banku w wysokości 1,25 punktu

procentowego (§ 3 Umowy). Wypłata miała nastąpić w złotych, po przeliczeniu na

CHF według kursu nie niższego niż kurs kupna zgodnie z tabelą kursów

II CSKP 1112/24

3

obowiązującą w Banku w momencie wypłaty środków (odpowiednio

– poszczególnych transz), przy czym pełna wysokość kredytu w CHF miała zostać

określona według kursów stosowanych przy wypłacie (§ 7 ust. 4 regulaminu,

stanowiącego integralną część Umowy; dalej – „Regulamin”). Ani Umowa, ani

Regulamin nie zawierały wzmianki o sposobie ustalania kursów walut.

Przy podpisaniu Umowy powodowie podpisali ponownie oświadczenia

o zapoznaniu z ryzykiem kursowym.

Umowa została zawarta przy użyciu wzorca stosowanego przez Bank.

Powodowie nie mieli możliwości ingerencji w jej treść ani w treść Regulaminu i nie

byli informowani o możliwości negocjacji. Pracownik Banku poinformował ich, że

kredyt jest „w CHF” i że możliwe są wahania kursu; nie wskazał, że wahania te mogą

sięgnąć nawet 100%, a powodowie nie zdawali sobie z tego sprawy. Przed

zawarciem Umowy nie przedstawiono powodom żadnych symulacji

przedstawiających możliwe scenariusze kształtowania się wysokości rat i salda

zadłużenia przy zmianie kursu CHF.

Aneksem nr […] z dnia 9 marca 2012 r. strony ustaliły, że spłata kredytu

następować będzie w CHF, z rachunku prowadzonego dla powodów w tej walucie.

Od daty zawarcia Umowy kurs CHF znacznie wzrósł (na datę zamknięcia

rozprawy wynosił ok. 4,24 zł), co spowodowało wzrost rat i salda zadłużenia.

W okresie od 5 listopada 2009 r. do 7 marca 2012 r. Bank pobrał z rachunku

powodów kwotę 25.679,07 zł, a po zawarciu aneksu nr […], w okresie od 16 kwietnia

2012 r. do 5 czerwca 2019 r. – kwotę 21.441,51 CHF.

Pismem z dnia 19 sierpnia 2019 r., doręczonym Bankowi 29 sierpnia 2019 r.,

powodowie skierowali do Banku reklamację („Reklamacja”), w której zarzucili

abuzywność postanowień umownych dotyczących indeksacji kredytu do CHF oraz

wezwali Bank do zapłaty na ich rzecz kwot: 9.228.25 zł, 21.441,51 CHF

i 42.209,19 zł - jako zwrotu świadczeń nienależnych, w terminie 14 dni od otrzymania

pisma.

Pozwem z dnia 22 października 2019 r., powołując się na nieważność Umowy,

powodowie wnieśli o zasądzenie łącznie na ich rzecz kwot 8.830,38 zł oraz

II CSKP 1112/24

4

21.441,51 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 13 września 2019 r.

do dnia zapłaty.

Uwzględniając powództwo, Sąd Okręgowy przyjął, że sporne postanowienia

Regulaminu są sprzeczne z art. 3531 k.c. i nieważne na podstawie art. 58 § 1 k.c.,

ewentualnie abuzywne i bezskuteczne na podstawie art. 3851 § 1 k.c., co pociąga za

sobą nieważność całej Umowy (art. 58 § 1 k.c.), a świadczenia spełnione na jej

podstawie podlegają zwrotowi jako nienależne (art. 410 § 2 w związku z art. 405 k.c.),

zgodnie z teorią dwóch kondykcji. O odsetkach orzekł na podstawie art. 481 §

1 i 2 w związku z art. 455 k.c., uznając za zasadne żądanie ich zasądzenia od dnia

następującego po upływie czternastodniowego terminu wyznaczonego Bankowi

w Reklamacji (termin ten upłynął 12 września 2019 r.), Bank „był już bowiem

wówczas świadomy podstawy i wysokości dochodzonych przez powodów roszczeń”.

Oddalając apelację Banku, Sąd Apelacyjny przyjął – w zakresie istotnym na

obecnym etapie postępowania – że:

– zastrzeżona w Umowie klauzula ryzyka walutowego, obejmująca także

klauzule przeliczeniowe, określa główny przedmiot Umowy, nie była indywidualnie

negocjowana i nie została sformułowana w sposób jednoznaczny, gdyż Bank nie

dopełnił obowiązku informacyjnego co do nieograniczonego ryzyka kursowego;

- klauzula ryzyka walutowego ma charakter niedozwolony (art. 3851 k.c.), a jej

bezskuteczność pociąga za sobą upadek Umowy, której nie można utrzymać ani

przez odwołanie do art. 358 § 2 k.c., ani przez przekształcenie w kredyt złotowy; to

samo dotyczy klauzul przeliczeniowych (spreadowych); odwołanie do art. 358 § 2 k.c.

nie usuwałoby z Umowy postanowień abuzywnych, te bowiem nie odnoszą się

wyłącznie do zasad ustalania przez Bank kursu CHF i zagadnienia spreadu, lecz do

kwestii zasadniczej - ryzyka walutowego wiążącego się z samym faktem związania

konsumenta kredytem walutowym;

– powodowie od początku twierdzili, że Umowa jest nieważna, zostali w tym

zakresie pouczeni przez Sąd Okręgowy i potwierdzili osobiście na rozprawie,

iż rozumieją pouczenie i wyrażają wolę stwierdzenia nieważności Umowy;

– zgłoszony przez Bank w toku postępowania odwoławczego, „na wypadek

uwzględnienia przez Sąd twierdzeń strony powodowej w przedmiocie nieważności

II CSKP 1112/24

5

umowy”, zarzut zatrzymania nie mógł być uwzględniony, ponieważ umowa kredytu

nie jest umową wzajemną, wobec czego art. 496 k.c. nie znajduje do niej

zastosowania także w drodze analogii, a nadto interes każdej ze stron dostatecznie

zabezpiecza instytucja potrącenia; niezależnie od tego zarzut ten nie mógłby zostać

uznany za skuteczny, gdyż warunkiem jego skuteczności jest zaskarżalność

i wymagalność roszczenia stanowiącego jego podstawę, a Bank nie wykazał, by

roszczenie o zwrot kapitału stało się wymagalne, nie przedstawiając wezwania do

zapłaty skierowanego do powodów.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł pozwany,

zaskarżając go w całości. Zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art. 3851 § 1

w związku z art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. i z art. 4 ust. 2 dyrektywy Rady 93/13/EWG

z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach

konsumenckich (Dz. Urz. WE L 95 z dnia 21 kwietnia 1993 r., s. 29 ze zm.; polskie

wydanie specjalne Dz. Urz.UE: rozdział 15, t. 2, s. 288 z późniejszymi

sprostowaniami; dalej: „dyrektywa 93/13”); art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. w związku z art. 4

ust. 2 dyrektywy 93/13; art. 3851 § 1 i 2 oraz art. 58 § 1 k.c; art. 69 ust. 3 ustawy

z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (w dacie zawarcia Umowy tekst jedn.

Dz. U. z 2002 r., Nr 72, poz. 665 ze zm.; dalej – „Prawo bankowe”) oraz art. 65

i art. 358 § 2 k.c. w związku z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13; art. 3851 § 2 k.c.

w związku z art. 6 ust. 1 i motywem dwudziestym pierwszym dyrektywy 93/13;

art. 3851 § 1 i art. 3852 k.c. w związku z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13; art. 496

w związku z art. 497 k.c., a także art. 496 w związku z art. 497, z art. 455 i z art. 481

§ 1 k.c. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Okręgowego

i oddalenie powództwa w całości, ewentualnie o uchylenie obu wyroków

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu, ewentualnie

o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu, w każdym zaś wypadku o zasądzenie kosztów postępowania.

W toku postępowania kasacyjnego zmarł powód, a jego następcami prawnymi

w zakresie dochodzonych roszczeń są J.S. oraz P.S., którzy wstąpili do sprawy w

jego miejsce.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

II CSKP 1112/24

6

Pierwszoplanowe znaczenie dla oceny zasadności skargi kasacyjnej

pozwanego mają zarzuty zmierzające do podważenia oceny Sądu Apelacyjnego, że

postanowienia określane przez Bank mianem „klauzul ryzyka walutowego” miały

charakter niedozwolony, a ich wyeliminowanie prowadzi do upadku Umowy.

Zdaniem skarżącego klauzule te były sformułowane w sposób jednoznaczny

– zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem - co wyklucza ich kontrolę na

podstawie art. 3851 k.c. (zarzuty naruszenia art. 3851 § 1 w związku z art. 3851 § 1

zd. 2 k.c. i z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. w związku z art. 4

ust. 2 dyrektywy 93/13, art. 3851 § 1 i art. 3852 k.c. w związku z art. 4 ust. 2 dyrektywy

93/13), a nawet gdyby takiej kontroli podlegały, nie spełniają przesłanek uznania ich

za niedozwolone postanowienia umowne (zarzuty naruszenia art. 3851 § 1 w związku

z art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. i z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, art. 3851 § 1 i 2 k.c.,

art. 3851 § 1 k.c. w związku z art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 93/13). Ponadto,

wbrew stanowisku Sądów, stwierdzenie niedozwolonego (nieuczciwego) charakteru

całego mechanizmu indeksacji zastosowanego w Umowie nie powinno prowadzić do

jej upadku, lecz do uznania, że kredyt jest kredytem złotowym, oprocentowanym

według sumy stawki referencyjnej WIBOR charakterystycznej dla zobowiązań

w walucie polskiej oraz marży banku (zarzut naruszenia art. 3851 § 2 k.c. w związku

z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13).

Zarzuty tego rodzaju były już wielokrotnie rozpatrywane przez Sąd Najwyższy,

co uzasadnia odwołanie się do jego dorobku orzeczniczego, zasługującego na pełną

aprobatę. Należy zatem przypomnieć, że w orzecznictwie tego Sądu wielokrotnie

wyjaśniano już, jakie przesłanki muszą być spełnione, aby można było przyjąć, że

konsument został należycie poinformowany o ryzyku walutowym związanym

z zaciągnięciem kredytu indeksowanego do waluty obcej czy denominowanego w tej

walucie, co wskazywałoby na jednoznaczność postanowienia wprowadzającego to

ryzyko i wykluczało jego kontrolę pod kątem abuzywności, zważywszy, iż chodzi

o postanowienie określające świadczenie główne (por. art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.).

W szczególności zastrzegał m.in., że ogólne pouczenie konsumenta, iż wahania

kursów waluty obcej, do której kredyt jest denominowany/indeksowany, wpłyną na

wysokość salda kredytu oraz wysokość raty kapitałowo-odsetkowej wyrażonej

w walucie krajowej, jest niewystarczające dla stwierdzenia, że bank udzielił

II CSKP 1112/24

7

kredytobiorcy konsumentowi wystarczającej informacji (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, niepubl., z dnia 10 maja

2022 r., II CSKP 285/22, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, niepubl, z dnia

13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, z dnia 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl.,

z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 20 lutego 2023 r.,

II CSKP 809/22, niepubl., z dnia 28 lutego 2023 r., II CSKP 763/22, niepubl.

i z dnia 25 października 2023 r., II CKSP 820/23). Kryteria te zostały

uszczegółowione w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r.,

II CSKP 464/22, gdzie wskazano, że kluczowe znaczenie ma uświadomienie

konsumentowi, iż silna deprecjacja waluty krajowej może pociągać za sobą

konsekwencje trudne do udźwignięcia przez konsumenta. Zdaniem Sądu prawidłowa

informacja powinna uwzględniać kilka istotnych elementów. Przede wszystkim

uświadamiać konsumentowi - wyraźnie i z należytą powagą - że ryzyko silnej

deprecjacji jest trudne do oszacowania w perspektywie długookresowej (in casu

Umowa była zawarta na 40 lat) i nie powinno być lekceważone (pozostaje realne).

Wymaganiu temu nie czyni zadość np. podawanie „uspokajających” informacji

o historycznych wahaniach waluty indeksacji w okresie nieproporcjonalnym do

przewidywanego czasu trwania umowy kredytu, które może wręcz usypiać czujność

kredytobiorcy, wywołując wrażenie o jedynie hipotetycznym charakterze zagrożeń.

Istotne jest również zwrócenie uwagi na powagę tego zagrożenia w aspekcie

możliwego rozmiaru deprecjacji waluty krajowej, a w szczególności podkreślenie, że

może być ona gwałtowna i drastyczna (przekraczać nawet kilkadziesiąt procent),

z uwzględnieniem sytuacji majątkowej konkretnego konsumenta, decydującej o tym,

jaki stopień deprecjacji waluty indeksacji przekraczać będzie granice jego zdolność

do spłacania kredytu. Wymagana w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej informacja co do tego, że konsekwencje silnej deprecjacji mogą być

trudne do udźwignięcia dla konsumenta, nie powinna ograniczać się do ogólnego

stwierdzenia o jej wpływie na wysokość zadłużenia czy nawet rat, ale obrazować ów

wpływ konkretnymi wyliczeniami. Konsument powinien być też uświadomiony, że

deprecjacja taka może powodować utratę zdolności do spłaty kredytu, z czym wiąże

się poważne ryzyko utraty nieruchomości – stanowiącej częstokroć miejsce

zamieszkania konsumenta - obciążonej hipoteką zabezpieczającą spłatę kredytu.

II CSKP 1112/24

8

Jeżeli Umowa przewiduje mechanizmy ograniczające czy łagodzące ryzyko kursowe,

konsument powinien być też odrębnie poinformowany o zasadzie ich działania

(np. czy może żądać przewalutowania kredytu) i krokach, które powinien podjąć

w celu skorzystania z nich (por. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia

2024 r., II CSKP 874/22, niepubl.). W tym kontekście Sąd Najwyższy podkreślał też,

że nawet przestrzeganie przez bank obowiązującego w dacie zawarcia umowy

standardu wynikającego z rekomendacji S Komisji Nadzoru Bankowego dotyczącej

dobrych praktyk w zakresie ekspozycji kredytowych zabezpieczonych hipotecznie

wydanej w 2006 r., nie wyklucza oceny, iż bank nie udzielił konsumentowi należytej

informacji, a ocena ta może przesądzać nietransparentność klauzuli ryzyka

walutowego (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r.,

II CSKP 464/22 i z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22 i z dnia 25 października

2023 r., II CKSP 820/23, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 września

2022 r., I CSK 2071/22, niepubl. i tam przywoływane orzeczenia). Natomiast

w wyroku z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, sięgając również do orzecznictwa

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, Sąd Najwyższy stwierdził, że ryzyko

kursowe towarzyszące umowom pożyczki (kredytu) zawieranym na bardzo długi

czas jest na tyle poważne, że jeżeli ma nim być w całości obciążony pożyczkobiorca

(kredytobiorca), to niezbędne jest przedstawienie mu nie tylko danych z okresu, kiedy

nie miały miejsca zdarzenia powodujące istotne wahania kursu waluty, lecz także

przedstawienie zagrożeń będących wynikiem zdarzeń nadzwyczajnych mogących

spowodować 100 - 200% wzrost kursu.

Stanowisko Sądu Apelacyjnego pozostaje w pełnej zgodzie z tym

orzecznictwem, a Sąd ten trafnie poświęcił wzmożoną uwagę ocenie

transparentności klauzuli ryzyka walutowego, a zwłaszcza temu, czy powodowie

zostali należycie poinformowani o spoczywającym na nich nieograniczonym ryzyku

walutowym. Z wiążących Sąd Najwyższy ustaleń faktycznych wynika, że powodom

przekazano jedynie ogólną wzmiankę o możliwości wahań kursu, nie przedstawiono

im żadnych symulacji obrazujących wpływ deprecjacji złotego na wysokość rat i salda

zadłużenia, nie wskazano poziomu kursu, przy którym koszt kredytu indeksowanego

zrówna się z kosztem kredytu złotowego. W tych okolicznościach podpisanie przez

II CSKP 1112/24

9

powodów blankietowych oświadczeń o zapoznaniu z ryzykiem kursowym nie mogło

samo przez się przesądzić o dopełnieniu przez Bank obowiązku informacyjnego.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego – uwzględniającym orzecznictwo

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej - negatywnie ocenia się również,

co w istocie pozostaje w zgodzie ze stanowiskiem Sądu odwoławczego, ponoszenie

przez kredytobiorcę nieograniczonego (nieproporcjonalnego) ryzyka walutowego,

o którym nie został należycie poinformowany (por. zwłaszcza wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl., z dnia 25 października

2023 r., II CSKP 820/23, niepubl., z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22,

niepubl. i tam omówiony wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, BNP Paribas Personal Finance,

pkt 99-103, teza, oraz z dnia 9 lipca 2024 r., II CSKP 249/24, niepubl. i z dnia

3 grudnia 2024 r., II CSKP 1803/22).

Bezzasadny jest w tym kontekście zarzut dotyczący braku normatywnego

wyodrębnienia klauzul ryzyka walutowego i klauzul spreadowych. Sąd Apelacyjny

wyodrębnienia takiego w istocie dokonał, oceniając odrębnie – i uznając za

abuzywne – zarówno postanowienie wprowadzające sam mechanizm indeksacji, jak

i postanowienia odsyłające do tabel kursowych Banku.

Sąd Apelacyjny trafnie uznał również, że nie jest możliwe utrzymanie Umowy

po wyłączeniu z niej klauzuli ryzyka walutowego, gdyż eliminacja tego ryzyka

prowadziłaby do niedopuszczalnego przekształcenia umowy kredytu walutowego

w inny rodzaj kredytu, niezgodnie z wolą obu stron wyrażoną w dacie zawarcia

Umowy. Zapatrywanie to odpowiada utrwalonemu orzecznictwu Sądu Najwyższego,

z którego wynika, że po usunięciu niedozwolonych postanowień Umowa nie może

być utrzymana jako kredyt złotowy, gdyż byłoby to równoznaczne z tak daleko

idącym jej przekształceniem, że należałoby ją uznać za umowę o odmiennej istocie

i charakterze niż zamierzone przez strony (por. wyroki Sądu Najwyższego

z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20, z dnia 13 kwietnia

2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22,

z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22,

z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22,

II CSKP 1112/24

10

z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22,

z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1753/22 oraz z dnia 24 maja 2024 r.,

II CSKP 1560/22, niepubl.). Warto ponadto dodać, że przypisanie podstawowego

znaczenia niedopuszczalnemu obciążeniu powodów nieograniczonym ryzykiem

walutowym wyjaśnia, dlaczego upadek Umowy (jej nieważność) nie może być

postrzegany jako zastosowanie nieproporcjonalnej sankcji. Obciążenie takie bowiem

może powodować – i w praktyce powodowało – bardzo poważne, negatywne

konsekwencje majątkowe dla kredytobiorców. Z tego względu, a także ze względu

na pożądane oddziaływanie prewencyjne sankcji, w orzecznictwie uznaje się, że

nieważność umowy kredytu nie narusza zasady proporcjonalności.

Sąd Najwyższy wielokrotnie odrzucał też możliwość odwołania się w celu

określenia oprocentowania kredytu utrzymanego jako złotowy do stawki

referencyjnej WIBOR (por. zwłaszcza wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada

2022 r., II CSKP 1153/22 i postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia

2023 r., I CSK 2707/22 i I CSK 3629/22, niepubl., z dnia 2 czerwca 2023 r.,

I CSK 4115/22 i I CSK 4355/22, niepubl. oraz z dnia 29 listopada 2023 r.,

II CSKP 1753/22, niepubl.; por. też wyrok Trybunału Sprawiedliwości

z dnia 27 kwietnia 2023 r., C-705/21, AxFina Hungary, pkt 41 i 50, gdzie wskazano,

że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż

stoją one na przeszkodzie temu, by - w sytuacji gdy warunek umowny obciążający

konsumenta ryzykiem kursowym powoduje ze względu na swój nieuczciwy charakter

nieważność umowy kredytu denominowanego w walucie obcej, lecz spłacanego

w walucie krajowej, w której jest ten warunek zawarty - umowa ta zostaje uznana za

ważną, a treść zobowiązań konsumenta wynikających z tego warunku umownego

została dostosowana poprzez zmianę waluty tej umowy i ustalonej w niej stopy

procentowej lub poprzez ustalenie górnej granicy kursu wymiany tej waluty; por. też

postanowienie Trybunału z dnia 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank

Bulgaria, pkt 72-73, teza).

W związku z uznaniem za prawidłowe stanowiska Sądu Apelacyjnego co do

abuzywności klauzul ryzyka walutowego i związanej z tym nieważności Umowy za

bezprzedmiotowe – jako pozbawione wpływu na rozstrzygnięcie sprawy - należy

uznać zarzut naruszenia art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z art. 69 ust. 3 Prawa

II CSKP 1112/24

11

bankowego, z art. 65 i z art. 358 § 2 k.c. a także elementy uzasadnienia zarzutu

naruszenia art. 3851 § 1 i 2 k.c., zasadzające się na tezie o prawidłowości klauzul

ryzyka walutowego i zmierzające do podważenia oceny Sądów dotyczącej

abuzywności i skutków uznania za abuzywne postanowień określanych przez

pozwanego mianem klauzul spreadowych. Nawet bowiem gdyby zarzut ten okazał

się trafny – choć stanowisko Sądu Apelacyjnego pozostaje w pełnej zgodzie

z utrwalonym już orzecznictwem Sądu Najwyższego – nie mogłoby to podważyć tezy

o nieważności Umowy ze względu na niedozwolony charakter klauzul ryzyka

walutowego.

Odrębnej uwagi wymaga natomiast zarzut naruszenia art. 496 w związku

z art. 497 k.c., zmierzający do wykazania, że pozwany mógł skutecznie powołać się

na zarzut zatrzymania. Zdaniem skarżącego, wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego,

umowa kredytu stanowi umowę wzajemną, a oświadczenie Banku o skorzystaniu

z prawa zatrzymania nie miało charakteru warunkowego w rozumieniu przepisów

prawa cywilnego.

Ustosunkowując się do tych argumentów, należy już na wstępie zwrócić

uwagę, że kwestia wzajemnego charakteru Umowy kredytu została rozstrzygnięta

uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2025 r.,

III CZP 126/22 (OSNC 2025, nr 11, poz. 97), w której stwierdzono, iż umowa o kredyt

bankowy jest umową wzajemną w rozumieniu art. 487 § 2 k.c. Nie ma potrzeby

szczegółowego przytaczania w tym miejscu rozbudowanej argumentacji wspierającej

to stanowisko, które skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni aprobuje.

Wystarczy wspomnieć, że z uzasadnienia przywołanej uchwały wynika, iż kluczowe

znaczenie dla Sądu miała analiza elementów przedmiotowo istotnych umowy kredytu,

określonych w art. 69 ust. 1 Prawa bankowego, potwierdzająca, że obie strony

zobowiązują się w taki sposób, iż świadczenie jednej z nich ma być odpowiednikiem

świadczenia drugiej. Sąd zauważył wprawdzie, że przedmiot świadczeń obu stron

jest identyczny, podkreślił jednak, iż w świetle art. 487 § 2 k.c. nie jest to przesłanka

negatywna wzajemności umowy, a ponadto podstawowe obowiązki obu stron i treść

ich świadczeń są różne: zobowiązanie kredytodawcy polega na oddaniu do

dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwoty środków pieniężnych

z przeznaczeniem na ustalony cel, natomiast zobowiązania kredytobiorcy obejmują

II CSKP 1112/24

12

korzystanie z tych środków na warunkach określonych w umowie, zwrot kwoty

wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz

zapłatę prowizji od udzielonego kredytu. Uznał, że o wzajemności umowy kredytu

decyduje zależność świadczeń stron polegająca na tym, iż każda ze stron

zobowiązuje się do spełnienia świadczenia na rzecz drugiej strony dlatego, że liczy

na uzyskanie stosownego świadczenia drugiej strony: w zamian za swoje

świadczenie w postaci oddania do dyspozycji kredytobiorcy określonej kwoty

środków pieniężnych kredytodawca otrzymuje – niezależnie od obowiązku

kredytobiorcy zwrotu tych środków (kapitału) – wynagrodzenie za korzystanie z nich

w okresie trwania umowy, które zasadniczo jest tak skalkulowane, że obejmuje nie

tylko rekompensatę z tytułu utraty – ze względu na upływ czasu – realnej wartości

jednostek pieniężnych, ale także i zysk.

W świetle tych argumentów wywody Banku kwestionujące odmowę

zakwalifikowania przez Sąd Apelacyjny Umowy jako umowy wzajemnej należy uznać

za trafne.

Sąd Najwyższy wielokrotnie i przekonująco wyjaśniał też już, że skuteczności

oświadczenia o skorzystaniu z zarzutu zatrzymania czy potrącenia nie podważa jego

złożenie na wypadek uznania przez sąd, że umowa kredytu jest nieważna, gdyż

podniesienie takiego zarzutu w sposób ewentualny jest dopuszczalne (por. też co do

dopuszczalności ewentualnego zarzutu potrącenia wyrok Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej z dnia 22 stycznia 2026 r., C-902/24, Herchoski, pkt 68-72). Trzeba

bowiem mieć na względzie, że zarzut taki zostaje złożony w związku z prowadzonym

postępowaniem sądowym, w sytuacji niepewności prawnej co do tego, czy umowa

jest nieważna, a tym samym, czy stronie przeciwnej w rzeczywistości przysługuje

roszczenie o zwrot świadczenia. Niepewność ta ustaje dopiero z chwilą wydania

prawomocnego wyroku, a uwzględnienie zarzutu zatrzymania przez sąd jest możliwe

tylko wtedy, gdy sąd ostatecznie uzna, że doszło do nieważności umowy. Nie ma też

podstaw, by niepewność tę utożsamiać ze zdarzeniem przyszłym i niepewnym

(art. 89 k.c.), ponieważ chodzi tu o stan już obiektywnie istniejący, a niepewność ma

jedynie charakter procesowy. Nie zachodzi tu również kolizja z zakazem

warunkowych czynności procesowych, gdyż nie uniemożliwia on jednoczesnego

korzystania przez pozwanego z kilku, pozostających w zależności sposobów obrony;

II CSKP 1112/24

13

w takiej sytuacji pozwany podnosi zarzuty w sposób ewentualny, na wypadek gdyby

zarzuty podnoszone przez niego w pierwszej kolejności okazały się bezzasadne

(por. co do dopuszczalności ewentualnego zarzutu zatrzymania wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 8 marca 2024 r., II CSKP 183/23, niepubl.; co do potrącenia por.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 2008 r., V CSK 169/08, niepubl.,

z dnia 9 listopada 2011 r., II CSK 70/11, niepubl., z dnia 6 czerwca 2023 r.,

II CSKP 1183/22, niepubl.).

Nie można również podzielić stanowiska Sądu Apelacyjnego, że zarzut

zatrzymania nie mógł zostać uwzględniony, ponieważ Bank nie wykazał

wymagalności roszczenia o zwrot kapitału, nie przedstawiwszy skierowanego do

powodów wezwania do zapłaty.

Prawo zatrzymania, możliwe do wykorzystania w sytuacji określonej

w art. 496 w związku z art. 497 k.c., ma służyć zabezpieczeniu przysługującego

retencjoniście roszczenia o zwrot świadczenia wynikającego z nieważności lub

rozwiązania umowy, a jego skuteczne wykonanie obezwładnia wymagalne

roszczenie wzajemne do czasu, aż wierzyciel wzajemny zaoferuje zwrot spełnionego

na jego rzecz świadczenia lub go zabezpieczy. Wynika z tego, że roszczenie, którego

zabezpieczeniu ma służyć zatrzymanie, musi nie tylko istnieć, lecz także być zdatne

do przymusowego zaspokojenia, co zakłada jego zaskarżalność. W przeciwnym

razie dłużnik mógłby skutecznie obezwładnić wymagalne i zaskarżalne roszczenie

wierzyciela, powołując się na przysługujące mu wobec niego roszczenie wzajemne,

do którego spełnienia nie mógłby jednak wierzyciela przymusić (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 15 maja 2026 r., II CSKP 241/24, niepubl.).

Natomiast art. 496 w związku z art. 497 k.c. – inaczej niż art. 498 § 1 k.c.

w odniesieniu do potrącenia – nie statuuje wprost wymagania, aby roszczenie

zabezpieczane prawem zatrzymania było wymagalne (por. jednak wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 8 marca 2024 r., II CSKP 183/23, niepubl., gdzie wskazano, że

przesłanka wymagalności wynika implicite z konstrukcji zaoferowania zwrotu

świadczenia). Możliwość zaś uczynienia zadość interesom retencjonisty także przez

zabezpieczenie jego roszczenia restytucyjnego sugeruje, że może tu chodzić także

o zabezpieczenie roszczenia, które stanie się wymagalne dopiero w przyszłości

II CSKP 1112/24

14

(por. też art. 490 § 1 k.c.). Nie przesądzając tej kwestii w sposób ogólny, należy

zauważyć, że w rozpatrywanym kontekście za dopuszczeniem możliwości

skorzystania z zarzutu zatrzymania przez kredytodawcę, który nie wezwał wcześniej

konsumenta do zwrotu świadczenia (por. art. 455 k.c.), przemawia okoliczność, że

może to uczynić w każdej chwili, a kredytobiorca - żądając zwrotu spełnionych przez

siebie świadczeń ze względu na nieważność umowy kredytu, a tym samym

rezygnując z zaspokojenia w drodze potrącenia - musi się od razu liczyć

z obowiązkiem zwrotu kapitału (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 marca

2026 r., II CSKP 1128/23, niepubl.). Zważywszy ponadto, że korzystając z zarzutu

zatrzymania, kredytodawca wyraża wystarczająco wolę zaspokojenia jego

roszczenia zwrotnego względem kredytobiorcy (brak woli rezygnacji z tego

roszczenia) jednocześnie z zaspokojeniem roszczenia zwrotnego kredytobiorcy,

trudno dostrzec jakikolwiek, godny ochrony interes kredytobiorcy, który miałby

przemawiać za stawianiem dodatkowego wymagania w postaci wcześniejszego

wezwania kredytobiorcy do zapłaty.

Wbrew sugestii Sądu Apelacyjnego trzeba też stwierdzić, że użyteczności

skorzystania z zarzutu zatrzymania nie niweczy w pełni sama tylko potencjalna

możliwość skorzystania przez bank z zarzutu potrącenia, nawet jeżeli rzeczywiście

może być ona postrzegana jako funkcjonalny odpowiednik zaofiarowania przez

kontrahenta zwrotu otrzymanego świadczenia albo zabezpieczenia roszczenia

o zwrot (skoro bank może zaspokoić sam swoją wierzytelność przez potrącenie),

przeważnie wyłączający potrzebę korzystania z zarzutu zatrzymania (z tego względu

np. na gruncie prawa niemieckiego uznaje się, że wykonanie prawa zatrzymania

– co do zasady wyłączonego ze względu na jednorodzajowość wzajemnych roszczeń

– z reguły podlega konwersji na potrącenie; por. np. wyrok niemieckiego Trybunału

Federalnego z dnia 1 października 1999 r., V ZR 162/98, pkt II.2.b; co do sytuacji

odwrotnej, tj. zasadności potraktowania nieskutecznego – ze względu na

różnowalutowość świadczeń pieniężnych – potrącenia jako zarzutu zatrzymania

por. wyrok niemieckiego Trybunału Federalnego z dnia 26 stycznia 2022 r.,

XII ZR 79/20, w szczególności pkt 2.a-b). Pomijając już nawet brak wzmianki

o przesłance różnorodzajowości w art. 496 w związku z art. 497 k.c. oraz ogólniejszą

zasadę, że gdy ustawa nie wyklucza wyraźnie dopuszczalności skorzystania

II CSKP 1112/24

15

z danego uprawnienia, to od uprawnionego zależy z jakiej instytucji prawnej

skorzysta (por. w kontekście potrącenia i zatrzymania uzasadnienie uchwały składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2025 r., III CZP 126/22), należy

zwrócić uwagę, iż skorzystanie z zarzutu potrącenia nie zawsze jest dopuszczalne

z przyczyn procesowych (por. art. 2031 k.p.c.). Przeszkody mogą mieć również

charakter materialnoprawny, co może dotyczyć np. różnowalutowości świadczeń

pieniężnych należnych przeciwnym stronom (np. jedno ze świadczeń opiewa na

złotówki a drugie może być spełnione wyłącznie w oznaczonej walucie obcej

– por. art. 358 § 1 in fine k.c.) albo zbyt wąskiego zakresu umocowania pełnomocnika

do składania oświadczeń materialnoprawnych w imieniu mocodawcy (możliwa jest

sytuacja, w której umocowanie to obejmuje podniesienie zarzutu zatrzymania, ale nie

obejmuje dalej idącego potrącenia).

Warto w tym miejscu zauważyć również, że odmówienie kredytodawcy

możliwości powołania się na zarzut zatrzymania wtedy, gdy skuteczne skorzystanie

przezeń z potrącenia jest w konkretnej sytuacji procesowej niemożliwe

(np. spóźnione), prowadziłoby do trudnej do zaakceptowania sytuacji, w której

zostałby on zobowiązany przez sąd do zwrotu kredytobiorcy-konsumentowi także

kwoty, której wysokość odpowiada kapitałowi spłaconemu przez konsumenta

w wykonaniu nieważnej umowy (a więc nienależnie), mimo ciążącego na

konsumencie obowiązku zwrotu bankowi wykorzystanego kapitału. Jest to sytuacja

zbliżona do tej, której tradycyjnie starano się zaradzić przez exceptio doli (obecnie

art. 5 k.c.) z odwołaniem do zasady dolo facit qui petit quod redditurus est

(por. np. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 1937 r., C.II. 2150/36,

PPiA 1937/2, poz. 71). Właśnie zapobieżeniu tego rodzaju paradoksom miała też

służyć możliwość skorzystania z prawa potrącenia czy zatrzymania, wskazana

w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r.,

III CZP 6/21, jako korelat tzw. teorii dwóch kondykcji, konkurencyjnej względem

odrzucanej w prawie polskim tzw. teorii salda (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej z dnia 2 lipca 2026 r., C‑261/25 i C‑262/25, Ścierbek, pkt 61-64,

gdzie z odwołaniem do zasad proporcjonalności i równości broni wskazano, że

obowiązek zwrotu, wynikający ze stwierdzenia nieważności umowy kredytu

zawierającej nieuczciwe warunki, powinien być wzajemny, rozliczenie takiej umowy

II CSKP 1112/24

16

nie powinno prowadzić do bezpodstawnego wzbogacenia konsumenta, a wytoczenie

przez przedsiębiorcę powództwa o zwrot pożyczonego kapitału przyczynia się do

przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej, w jakiej konsument ten znalazłby się

w przypadku braku tych warunków umownych; por. też wyrok Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 22 stycznia 2026 r., C-902/24, Herchoski,

pkt 68-72, gdzie wskazano m.in., że potrącenie stanowi jeden ze sposobów

uzyskania przez przedsiębiorcę zwrotu pożyczonego kapitału, do którego ma on

prawo w następstwie stwierdzenia nieważności wspomnianej umowy, mechanizm

potrącenia pozwala uniknąć sytuacji, w której przedsiębiorca zdecyduje się na

wytoczenie odrębnego powództwa w celu dochodzenia swojej wierzytelności wobec

konsumenta, prowadzącej do mnożenia postępowań, a tym samym dodatkowych

kosztów, co nie byłoby w interesie konsumenta i że prawo do rzetelnego procesu

sądowego chroni także kredytodawcę, a pozbawienie go możliwości potrącenia

naruszałoby to prawo w sposób nieproporcjonalny).

Warto też dodać, że efektywności zarzutu zatrzymania nie przekreśla również

możliwość jego obezwładnienia przez konsumenta przez potrącenie wzajemnych

należności (por. uzasadnienie postanowienia składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 6 października 2023 r., III CZP 126/22, niepubl.) – wbrew

pozorom skorzystanie przez bank z zarzutu zatrzymania nie blokuje tej możliwości,

nie oddziaływa bowiem na wymagalność roszczenia konsumenta w sposób

wyłączający potrącenie (choćby dlatego, że w świetle aktualnego orzecznictwa

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej nie wyłącza opóźnienia banku

i obowiązku zapłaty odsetek za opóźnienie) – gdyż w razie takiego potrącenia bank

nie musi już dokonywać efektywnej zapłaty na rzecz konsumenta (skoro potrącenie

prowadzi do umorzenia kwoty należnej konsumentowi od banku).

De lege lata podniesienie zarzutu zatrzymania – jako czynność dokonana

przed sądem, przedsięwzięta bezpośrednio w celu zabezpieczenia roszczenia

– ma też to znaczenie, że prowadzi do przerwy biegu przedawnienia (por. art. 123

§ 1 pkt 1 k.c.).

Wszystko to nie oznacza jednak, że zapatrywanie skarżącego co do

skuteczności podniesionego przezeń zarzutu zatrzymania może być w pełni

II CSKP 1112/24

17

zaaprobowane. Nie uwzględnia bowiem ono – siłą rzeczy – nowszego, choć nadal

deklaratywnego, orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, które

nakazuje rewizję dotychczasowych poglądów co do dopuszczalności skorzystania

z takiego zarzutu przez bank w stosunku do konsumenta dochodzącego zwrotu

spełnionych przezeń świadczeń.

Dotyczy to zwłaszcza postanowienia z dnia 8 maja 2024 r., C-424/22,

Santander Bank Polska, w którym Trybunał stwierdził, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1

dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie

z którą w kontekście stwierdzenia nieważności zawartej przez instytucję bankową

z konsumentem umowy kredytu hipotecznego z uwagi na nieuczciwy charakter

niektórych warunków tej umowy powołanie się przez tę instytucję na prawo

zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej konsumentowi możliwości

uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od wspomnianej instytucji ze

względu na skutki restytucyjne wynikające ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru

tych warunków, od równoczesnego zaofiarowania przez rzeczonego konsumenta

zwrotu albo zabezpieczenia zwrotu całości świadczenia otrzymanego od tej samej

instytucji przez konsumenta na podstawie wspomnianej umowy, niezależnie od spłat

dokonanych już w wykonaniu tej umowy (pkt 38, teza). Stanowisko to nie zostało

szerzej uzasadnione – poza odwołaniem do wcześniejszego orzecznictwa

ogólniejszej natury - a jego wydźwięk nie jest w pełni jednoznaczny. Zdaje się ono

jednak wskazywać, że skorzystanie przez bank z zarzutu zatrzymania świadczenia

uzyskanego nienależnie od kredytobiorcy-konsumenta (i podlegającego zwrotowi na

rzecz tego konsumenta) jest niedopuszczalne w zakresie, w jakim zarzut ten miałby

zabezpieczać roszczenie banku o zwrot całości wypłaconego kredytu, mimo iż

konsument zwrócił już jego część, wykonując nieważną umowę kredytu.

Rozstrzygnięcie to było dostosowane do okoliczności sprawy, w których – stosownie

do wskazówek Sądu odsyłającego – konsument nie zwrócił jeszcze bankowi całości

wykorzystanego kredytu. Racje leżące u jego podstaw nie zostały precyzyjnie

wyłuszczone, a byłoby to przydatne, zważywszy na rysującą się w tej kwestii

niejasność: z jednej strony bowiem nasuwa się sugestia, że w opinii Trybunału

dokonane już spłaty mogą być przez bank w jakiejś części (np. obejmującej kapitał)

zatrzymane (np. mocą potrącenia albo exceptio doli), a z drugiej – iż spłaty te (w innej

II CSKP 1112/24

18

części?) podlegają zwrotowi na rzecz konsumenta-kredytobiorcy. Nie wiadomo

nawet, czy Trybunał miał w pełni jasność co do tego, że w konkretnej sprawie

rozpatrywanej przez Sąd odsyłający konsument domagał się zwrotu także tych

świadczeń, które w wykonaniu nieważnej umowy spełnił tytułem spłaty otrzymanego

kapitału, a więc świadczenia pieniężnego podlegającego zwrotowi na rzecz banku

także w świetle orzecznictwa samego Trybunału (por. wyrok z dnia 15 czerwca

2023 r., C‑520/21, Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną), pkt 76, 78, 84-85,

teza). W każdym razie proste zastosowanie stanowiska Trybunału w niniejszej

sprawie prowadzi do wniosku, że skorzystanie przez Bank z zarzutu zatrzymania jako

zabezpieczenia roszczenia restytucyjnego o zwrot wypłaconego kapitału było

dopuszczalne tylko częściowo, tj. w celu zabezpieczenia tej części swego roszczenia

restytucyjnego, która odpowiada różnicy między kwotą kredytu oddaną do dyspozycji

powodów, a łączną kwotą dokonanych przez nich spłat; tylko od zaofiarowania

zwrotu tej różnicy albo zabezpieczenia roszczenia o jej zwrot mogłaby zostać

uzależniona zapłata kwoty zasądzanej od Banku na rzecz konsumentów. Jest to

oczywiście sytuacja trudna do racjonalnego wytłumaczenia, skoro w wyniku takiej

operacji w zamian za zwrot przez konsumentów (jedynie) owej różnicy, Bank musi

zwrócić mu całość pobranych od konsumenta i zasądzonych na jego rzecz kwot. Tym

niemniej jest to nadal sytuacja korzystniejsza dla Banku niż brak zabezpieczenia

jakiejkolwiek części jego roszczenia restytucyjnego. Dlatego trzeba stwierdzić, że

również skorzystanie przez Bank z tak okrojonego zarzutu zatrzymania może

zaspokajać jego uzasadniony interes.

Naruszenia art. 496 w związku z art. 497, z art. 455 i z art. 481 § 1 k.c. skarżący

dopatrzył się, po pierwsze, w przyznaniu powodom odsetek ustawowych za

opóźnienie mimo skutecznego – jego zdaniem – podniesienia zarzutu zatrzymania,

a po drugie w zasądzeniu tych odsetek za okres poprzedzający złożenie przez

powodów na rozprawie 21 października 2021 r. oświadczenia o świadomości

skutków uznania Umowy za nieważną.

W związku z tym należy przypomnieć, że w wyroku z dnia 14 grudnia 2023 r.,

C-28/22, Getin Noble Bank (Termin przedawnienia roszczeń restytucyjnych)

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił m.in., że skuteczność ochrony

przyznanej konsumentom przez dyrektywę 93/13 byłaby zagrożona, gdyby

II CSKP 1112/24

19

konsumenci ci, powołując się na prawa, które wywodzą z tej dyrektywy, byli narażeni

na ryzyko nieotrzymania odsetek za opóźnienie od kwot, które powinny im zostać

zwrócone ze względu na nieważność umowy, od momentu upływu terminu

nałożonego na przedsiębiorcę do wykonania świadczenia, po tym jak przedsiębiorca

ten otrzyma wezwanie do zwrotu tych kwot (pkt 86). W kons