Sąd Najwyższy uchylił wyrok w kredycie frankowym w części o zarzut zatrzymania

Wyrokiem z dnia 13 czerwca 2022 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku w punkcie

pierwszym (1) oddalił apelację pozwanej Banku S.A. w W. (dalej – „Bank”) od wyroku

Sądu Okręgowego w Elblągu z dnia 25 stycznia 2022 r. - ustalającego, że nie istnieje

stosunek prawny wynikający z umowy kredytu nr […] zawartej w dniu 24 sierpnia

2007 r. między powodem J.S. a Bankiem (pkt 1), zasądzającego od Banku na rzecz

powoda kwotę 91.412,36 złotych z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 13

lutego 2021 r. do dnia zapłaty (pkt 2) i rozstrzygającego

o kosztach (pkt 3) – a w punkcie drugim (2) orzekł o kosztach postępowania

apelacyjnego.

Okoliczności sprawy istotne na obecnym etapie postępowania

– z uwzględnieniem utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego dotyczącego

kredytów indeksowanych do waluty obcej (denominowanych w takiej walucie) oraz

treści zarzutów kasacyjnych – przedstawiały się następująco:

W dniu 24 października 2007 r. powód zawarł z Bankiem umowę kredytu […]

(„Umowa”), na podstawie której Bank udzielił kredytobiorcy kredytu

w wysokości 59.656,86 CHF z przeznaczeniem na zakup i remont lokalu

mieszkalnego w Polsce (§ 2 ust. 1 Umowy), który miał być spłacona do 1 sierpnia

2037 r. (§ 12 ust. 2 Umowy), oprocentowanego wg zmiennej stopy procentowej,

której wysokość stanowiła sumę stawki referencyjnej i stałej marży (§ 6 ust. 1

Umowy), oraz zabezpieczonego m.in. hipotekami: zwykłą w kwocie 59.656,86 CHF

oraz kaucyjną do kwoty 14.317,65 CHF (§ 11 Umowy).

W Umowie wskazano m.in., że:

- wypłata kredytu nastąpi w transzach, przy czym całkowita wypłata najpóźniej

do 10 września 2007 r. (§ 5 Umowy);

- kredyt mógł być wypłacony w walucie wymienialnej tylko na finansowanie

zobowiązań za granicą i w przypadku zaciągnięcia kredytu na spłatę kredytu

II CSKP 1128/23

3

walutowego, natomiast wypłata kredytu na finansowanie zobowiązań w kraju

następowała w walucie polskiej (§ 5 ust. 4 pkt. 1 i 2 części szczegółowej Umowy),

- w przypadku wypłaty kredytu w transzach stosuje się kurs kupna dla dewiz

(aktualna Tabela Kursów) obowiązujący w Banku w dniu realizacji zlecenia

płatniczego (§ 5 ust. 5 Umowy);

- spłata zadłużenia nastąpi w drodze potrącenia przez Bank swoich

wierzytelności z tytułu udzielonego kredytu z rachunku ROR prowadzonego

w walucie polskiej; potrącenie środków z rachunku oszczędnościowo-

rozliczeniowego w walucie polskiej nastąpi w wysokości stanowiącej równowartość

kwoty kredytu lub raty w walucie wymienialnej, w której udzielony jest kredyt, według

obowiązującego w Banku w dniu wymagalności, kursu sprzedaży dla dewiz (aktualna

Tabela kursów) (§ 13 ust. 1 i 7 Umowy);

- kredytobiorca oświadczył, że został poinformowany o ryzyku zmiany kursów

waluty polegającym na wzroście wysokości zadłużenia z tytułu kredytu oraz

wysokości rat kredytu, wyrażonych w walucie polskiej, przy wzroście kursów waluty

kredytu (§ 30 ust. 1 Umowy).

Umowa została zawarta w oparciu o przygotowany przez Bank wzorzec

umowy. Żadne postanowienia umowne nie były przedmiotem indywidualnych

uzgodnień; pozwany nie wykazał, że powód mógł w praktyce oddziaływać na treść

zakwestionowanych postanowień.

Nikt nie tłumaczył powodowi, na czym polega ryzyko walutowe, a ofertę we

franku szwajcarskim przedstawiono mu jako najkorzystniejszą.

W dacie zawarcia Umowy kurs CHF wynosił 2,2919 zł, a w dacie uruchomienia

środków w złotówkach - 2,2269 zł. W latach 2007 - 2008 kurs CHF utrzymywał się

na niskim poziomie, a CHF był uważany za bardzo stabilną walutę.

W okresie od 1 lipca 2011 r. do 1 grudnia 2020 r. z tytułu Umowy powód uiścił

na rzecz pozwanego kwotę 91.412,36 zł.

Pismem z dnia 14 stycznia 2021 r. powód wezwał Bank m.in. do zapłaty kwoty

112.142,62 zł, jednakże pozwany odmówił.

II CSKP 1128/23

4

Uznając żądanie powoda za uzasadnione, Sąd Apelacyjny przyjął - w zakresie

istotnym na obecnym etapie postępowania - że:

- powód, zawierający Umowę jako konsument, miał interes prawny w żądaniu

ustalenia nieistnienia stosunku prawnego;

- zastrzeżona w Umowie klauzula ryzyka walutowego, określająca główne

świadczenia stron (główny przedmiot Umowy) i obciążająca powoda

nieograniczonym ryzykiem walutowym, ma charakter abuzywny: nie była

indywidualnie negocjowana, nie została sformułowana w sposób jednoznaczny,

a Bank nie mógł oczekiwać, że zarabiający w innej walucie konsument

zaakceptowałby nieograniczone ryzyko kursowe w wieloletniej umowie kredytu,

gdyby przestrzegając wymogu przejrzystości uczciwie przedstawił mu zagrożenia,

jakie wiążą się z uzależnieniem wysokości zadłużenia od kursu CHF;

- sama potencjalna możliwość spłaty kredytu w CHF w żadnym razie nie

sanowała abuzywności;

- bezskuteczność klauzuli ryzyka walutowego przesądza nieważność Umowy,

gdyż jej usunięcie spowodowały zmianę głównego przedmiotu Umowy (prowadziłoby

do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio związane z indeksacją

przedmiotowego kredytu do waluty), a nie istnieje żadna regulacja ustawowa, która

mogłaby w takim przypadku mieć zastosowanie w miejsce niedozwolonego

postanowienia umownego; ponadto zastąpienie takie jest możliwe tylko

w przypadkach, w których usunięcie klauzuli abuzywnej, wbrew woli konsumenta,

zobowiązywałoby sąd do unieważnienia umowy jako całości, narażając go tym

samym na szczególnie szkodliwe skutki, a in casu powód konsekwentnie i świadomie

podtrzymywał stanowisko domagające się stwierdzenia nieważności Umowy - bez

możliwości zastąpienia niedozwolonych klauzul innymi regulacjami;

- stwierdzenie nieważności Umowy dawało powodowi uprawnienie do żądania

zwrotu wszystkich spełnionych świadczeń pieniężnych (także w PLN) na podstawie

art. 410 § 2 w związku z art. 405 k.c., stosownie do tzw. teorii dwóch kondykcji, a nie

zachodziły okoliczności uzasadniające zastosowanie w sprawie art. 411 pkt 2 k.c.;

- podniesiony przez pozwanego zarzut zatrzymania był nieskuteczny, gdyż

miał charakter warunkowy, umowa kredytu nie jest umową wzajemną, co wyklucza

II CSKP 1128/23

5

zastosowanie do niej art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c., a ponadto interes każdej ze

stron dostatecznie zabezpieczała możliwość potrącenia.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł pozwany,

zaskarżając go w całości. Zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art. 65 § 1 i 2

w związku z art. 3531, art. 354 i art. 58 § 1 k.c., z art. 69 ust. 1 i 2 ustawy

z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (w dacie zawarcia Umowy tekst jedn.

Dz. U. z 2002 r., Nr 72, poz. 665 ze zm.; dalej – „Prawo bankowe”), art. 58 § 1 i § 3,

art. 3851 § 1 i 2 w związku z art. 3531, z art. 405 i z art. 410 § 1 k.c. i z art. 7 ust. 1

dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych

warunków w umowach konsumenckich (Dz. Urz. WE L 95 z dnia 21 kwietnia 1993 r.,

s. 29 ze zm.; polskie wydanie specjalne Dz. Urz. UE: rozdział 15, t. 2, s. 288

z późniejszymi sprostowaniami; dalej: „dyrektywa 93/13”) i z art. 47 Karty praw

podstawowych Unii Europejskiej, art. 3851 § 1 i 2 w związku z art. 58 § 3, z art. 56,

art. 65 k.c. i z art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego, art. 3851 § 1 i 2 w związku

z art. 56 i z art. 358 § 2 k.c. oraz z 69 ust. 3 Prawa bankowego, art. 3851 § 1 i 2

w związku z art. 3, z art. 4 ust. 2 oraz z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, art. 65 § 1 i 2

w związku z art. 3851 § 1 i 2 k.c.. z art. 6 ust. 1 i z art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13,

art. 358 § 2 w związku z art 56 i z art. 65 k.c., art. 24 w związku z art. 32 ustawy

z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim (dalej – „ustawa o NBP”)

względnie art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe (dalej – „Prawo

wekslowe”), art. 487 § 2 w związku z art. 496 k.c. i z art. 69 ust. 1 i 2 Prawa

bankowego oraz art. 496 w związku art. 497, z art 56 i z art. 65 k.c. Wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu

w Gdańsku do ponownego rozpoznania, ewentualnie – o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i rozstrzygnięcie sprawy przez oddalenie powództwa w całości,

w każdym zaś przypadku - o zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów

postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stwierdzając niedozwolony charakter spornych postanowień Umowy oraz jej

nieważność (trwałą bezskuteczność), Sąd Apelacyjny miał na względzie przede

wszystkim obciążenie powoda nieograniczonym ryzykiem walutowym. Mimo to

II CSKP 1128/23

6

zdecydowana większość zarzutów Banku zmierza do zakwestionowania tezy

o abuzywności klauzul spreadowych/różnic kursowych, odsyłających blankietowo do

kursów ustalanych w Tabelach Banku, i do wykazania możliwości ich zastąpienia

– z różnym uzasadnieniem - odwołaniem do kursu średniego NBP (co pozwalałoby

utrzymać Umowę). Skarżący przeocza tym samym, że kwestia ta mogłaby nabrać

doniosłości tylko wtedy, gdyby nieprawidłowe okazało się stanowisko Sądu

odwoławczego dotyczące abuzywności klauzuli ryzyka walutowego. Także dlatego,

że tylko wtedy ma sens rozważanie dopuszczalności substytuowania

niedozwolonych klauzul spreadowych z odwołaniem do kursu średniego NBP, skoro

odwołanie do tego kursu w żaden sposób nie rozwiązuje problemu obciążenia

powoda ryzykiem walutowym (nie wyłącza tego ryzyka). Za całkowicie zaś

bezprzedmiotowy należy uznać zarzut zwalczający zapatrywanie Sądu drugiej

instancji – wynikające pośrednio z ogólnej aprobaty dla ocen prawnych Sądu

Okręgowego - że Umowa była sprzeczna z istotą stosunku zobowiązaniowego

(por. zarzut naruszenia art. 65 § 1 i 2 w związku z art. 3531, art. 354 i art. 58 § 1 i 2

k.c., z art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego), które miało charakter uboczny, zważywszy,

iż Sąd podstawą rozstrzygnięcia był art. 3851 i n.

Stanowisko Sądu Apelacyjnego dotyczące abuzywności klauzuli obciążającej

powoda nieograniczonym ryzykiem walutowym, pozwany kwestionuje tylko

w ograniczonym zakresie.

Wskazuje przede wszystkim, że nie ma podstaw do przyjęcia, iż Bank

przerzucił na stronę powodową całe ryzyko kursowe, a sam tego ryzyka w ogóle nie

ponosił (por. zarzut naruszenia art. 65 § 1 i 2 w związku z art. 3531, art. 354 i art. 58

§ 1 k.c., z art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego). Jednakże zarzut ten nie może odnieść

zamierzonego skutku już z tego względu, że istotą problemu dostrzeżonego przez

Sąd odwoławczy nie była jednostronność ryzyka obciążającego powoda, lecz jego

nieograniczony charakter. Z tego punktu widzenia nie ma też znaczenia teza, że

również Bank nie mógł przewidzieć skali ziszczenia się ryzyka walutowego.

Tezę o braku ograniczenia ryzyka walutowego skarżący kwestionuje,

wskazując na zastrzeżoną w Umowie możliwość przewalutowania kredytu

(por. zarzuty naruszenia art. 65 § 1 i 2 w związku z art. 3531, art. 354 i art. 58 § 1 i 2

II CSKP 1128/23

7

k.c., z art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego i art. 3851 § 1 i 2 w związku z art. 3,

z art. 4 ust. 2 oraz z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13). Nie odwołuje się jednak do

konkretnych postanowień ani nie omawia szerzej tej możliwości, co było konieczne,

zważywszy, że kwestia ta nie została objęta ustaleniami faktycznymi, a częstokroć

postanowienia przewidywały jedynie „możliwość” banku zmiany waluty udzielonego

kredytu, a nie jego obowiązek, co sugeruje, iż to do banku należała ostateczna

decyzja w tej kwestii, i co zasadniczo osłabia wykorzystanie tego mechanizmu w celu

ochrony powoda przed nieograniczonym ryzykiem walutowym.

Za gołosłowny należy też uznać ogólny argument, że ryzyko ponoszone przez

powoda było kompensowane przez korzystniejsze oprocentowanie kredytu

denominowanego w porównaniu ze złotowym (por. zarzuty naruszenia art. 65 § 1 i 2

w związku z art. 3531, art. 354 i art. 58 § 1 i 2 k.c., z art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego

oraz art. 3851 § 1 i 2 w związku z art. 3, z art. 4 ust. 2 oraz z art. 6 ust. 1 dyrektywy

93/13). Wbrew argumentacji Banku dla oceny abuzywności klauzuli ryzyka

walutowego kluczowe jest nie to, czy indeksacja wiązała się dla kredytobiorców

z pewnymi korzyściami, lecz to, czy korzyści te (w szczególności korzystne

oprocentowanie kredytu) już ab initio gwarantowały zrównoważenie ryzyka

walutowego (co do niższego oprocentowania por. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl. i z dnia 25 października 2023 r.,

II CSKP 820/23, niepubl. oraz wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, BNP Paribas Personal Finance,

pkt 99-102), a wywody Banku zawarte w skardze kasacyjnej – pomijając ich

gołosłowność - nie wskazują, by tak rzeczywiście było. Zwłaszcza w konfrontacji

z jednolitą linią orzeczniczą, z której wynika, że korzyści związane z niższym

oprocentowaniem kredytów indeksowanych do waluty obcej (denominowane w tej

walucie) de facto nie równoważyły (i nie mogły zrównoważyć) negatywnych

następstw ziszczenia się ryzyka walutowego.

Wbrew sugestiom pozwanego (por. zarzut naruszenia art. 3851 § 1 i 2

w związku z art. 56 i z art. 358 § 2 k.c. oraz z 69 ust. 3 Prawa bankowego) Sąd

Apelacyjny miał na względzie, że klauzula ryzyka walutowego, jako określająca

świadczenia główne stron, podlega kontroli abuzywności tylko wtedy, gdy nie została

sformułowana w sposób jednoznaczny. Rozważał bowiem tę kwestię – oceniając

II CSKP 1128/23

8

także znaczenie oświadczenia złożonego przez kredytobiorcę - i doszedł do wniosku,

że powód nie został należycie poinformowany o tym ryzyku, co wyklucza uznanie

klauzuli za jednoznaczną. Stanowisko to pozostaje w pełnej zgodzie z orzecznictwem

Sądu Najwyższego, z którego wynika, jakie przesłanki muszą być spełnione jakie

przesłanki muszą być spełnione, aby można było przyjąć, że konsument został

należycie poinformowany o ryzyku walutowym związanym z zaciągnięciem kredytu

indeksowanego do waluty obcej czy denominowanego w tej walucie (por. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, niepubl.,

z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22,

niepubl, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, z dnia 24 czerwca 2022 r.,

II CSKP 10/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl.,

z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, niepubl., z dnia 28 lutego 2023 r.,

II CSKP 763/22, niepubl., z dnia 25 października 2023 r., II CKSP 820/23,

z dnia 9 lipca 2024 r., II CSKP 249/24, niepubl. i z dnia 3 grudnia 2024 r.,

II CSKP 1803/22, niepubl.). W tym kontekście Sąd Najwyższy zastrzegał m.in., że

ogólne pouczenie konsumenta, iż wahania kursów waluty obcej, do której kredyt jest

denominowany/indeksowany, wpłyną na wysokość salda kredytu oraz wysokość raty

kapitałowo-odsetkowej wyrażonej w walucie krajowej, jest niewystarczające dla

stwierdzenia, że bank udzielił kredytobiorcy konsumentowi wystarczającej informacji.

Wyjaśnił też, że kluczowe znaczenie ma uświadomienie konsumentowi, iż silna

deprecjacja waluty krajowej może pociągać za sobą konsekwencje trudne dlań do

udźwignięcia. Prawidłowa informacja powinna uwzględniać kilka istotnych

elementów. Przede wszystkim uświadamiać konsumentowi - wyraźnie i z należytą

powagą - że ryzyko silnej deprecjacji jest trudne do oszacowania w perspektywie

długookresowej i nie powinno być lekceważone (pozostaje realne). Wymaganiu temu

nie czyni zadość np. podawanie „uspokajających” informacji o historycznych

wahaniach waluty indeksacji w okresie nieproporcjonalnym do przewidywanego

czasu trwania umowy kredytu, które może wręcz usypiać czujność kredytobiorcy,

wywołując wrażenie o jedynie hipotetycznym charakterze zagrożeń. Istotne jest

również zwrócenie uwagi na powagę tego zagrożenia w aspekcie możliwego

rozmiaru deprecjacji waluty krajowej, a w szczególności podkreślenie, że może być

ona gwałtowna i drastyczna (przekraczać nawet kilkadziesiąt procent),

II CSKP 1128/23

9

z uwzględnieniem sytuacji majątkowej konkretnego konsumenta, decydującej o tym,

jaki stopień deprecjacji waluty indeksacji przekraczać będzie granice jego zdolność

do spłacania kredytu. Konsument powinien być też uświadomiony, że deprecjacja

taka może powodować utratę zdolności do spłaty kredytu, z czym wiąże się poważne

ryzyko utraty nieruchomości – stanowiącej częstokroć miejsce zamieszkania

konsumenta - obciążonej hipoteką zabezpieczającą spłatę kredytu. Jeżeli Umowa

przewiduje mechanizmy ograniczające czy łagodzące ryzyko kursowe, konsument

powinien być też odrębnie poinformowany o zasadzie ich działania (np. czy może

żądać przewalutowania kredytu) i krokach, które powinien podjąć w celu skorzystania

z nich (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22 oraz

z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl.). W tym kontekście Sąd

Najwyższy podkreślał też, że nawet przestrzeganie przez bank obowiązującego

w dacie zawarcia umowy standardu wynikającego z rekomendacji S Komisji Nadzoru

Bankowego dotyczącej dobrych praktyk w zakresie ekspozycji kredytowych

zabezpieczonych hipotecznie wydanej w 2006 r., nie wyklucza oceny, iż bank nie

udzielił konsumentowi należytej informacji, a ocena ta może przesądzać

nietransparentność klauzuli ryzyka walutowego (por. np. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22 i z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22

i z dnia 25 października 2023 r., II CKSP 820/23, postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 30 września 2022 r., I CSK 2071/22, niepubl. i tam przywoływane orzeczenia).

Ponadto w wyroku z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, sięgając również do

orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, Sąd Najwyższy stwierdził,

że ryzyko kursowe towarzyszące umowom pożyczki (kredytu) zawieranym na bardzo

długi czas jest na tyle poważne, że jeżeli ma nim być w całości obciążony

pożyczkobiorca (kredytobiorca), to niezbędne jest przedstawienie mu nie tylko

danych z okresu, kiedy nie miały miejsca zdarzenia powodujące istotne wahania

kursu waluty, lecz także przedstawienie zagrożeń będących wynikiem zdarzeń

nadzwyczajnych mogących spowodować 100 - 200% wzrost kursu.

Skarżący wskazuje także – co może dotyczyć również klauzuli ryzyka

walutowego – że nawet w przypadku eliminacji klauzul przeliczeniowych

zmodyfikowana umowa może dalej istnieć w obrocie prawnym (por. zarzut

naruszenia art. 3851 § 1 i 2 w związku z art. 58 § 3, z art. 56, z art. 65 k.c. i z art. 69

II CSKP 1128/23

10

ust. 1 i 2 Prawa bankowego). Twierdzenie to jest jednak w istocie gołosłowne,

ponieważ nie jest jasne, jaki kształt umowy skarżący ma na względzie. W tej sytuacji

wystarczy odwołać się do utrwalonego orzecznictwa, z którego wynika, że w umowie

kredytu denominowanego do CHF ryzyko walutowe jest już ucieleśnione

w postanowieniu określającym wysokość kredytu w CHF, a abuzywność

i nieskuteczność klauzuli ryzyka walutowego, niewątpliwie określającej główne

świadczenie stron, prowadzi samo przez się do upadku umowy (por. postanowienie

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 30 maja 2024 r., C-325/23,

Deutsche Bank Polska, pkt 84-87, teza). Umowa taka nie może być utrzymana jako

kredyt złotowy, gdyż byłoby to równoznaczne z tak daleko idącym jej

przekształceniem, że należałoby ją uznać za umowę o odmiennej istocie

i charakterze niż zamierzona przez strony (por. wyroki Sądu Najwyższego

z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, z dnia 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22,

z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, z 13 maja 2022 r.,

II CSKP 293/22, z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, z 8 listopada 2022 r.,

II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z 20 lutego 2023 r.,

II CSKP 809/22, z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, z dnia 29 listopada

2023 r., II CSKP 1753/22 oraz z dnia 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22, niepubl.).

Umowa kredytu denominowanego w walucie obcej nie może obowiązywać jako

kredyt złotowy także ze względu na brak kryteriów normatywnych, które

umożliwiałyby określenie, jaką kwotę określoną w złotych powinien wypłacić

powodom Bank, a tym samym ustalenie, czy dokonana faktycznie wypłata

odpowiadała zobowiązaniu umownemu i jakie kwoty powinni spłacać kredytobiorcy

(por. wyrok SN z dnia 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22, niepubl.). Z kolei utrzymanie

takiej umowy jako kredytu czysto walutowego w żaden sposób nie chroniłoby powoda

przed nieograniczonym ryzykiem walutowym.

Zaaprobowanie stanowiska Sądu Apelacyjnego co do abuzywności klauzuli

ryzyka walutowego obciążającej powoda nieograniczonym ryzykiem i niemożliwości

utrzymania Umowy bez tej klauzuli, sprawia, że bezprzedmiotowe – pozbawione

wpływu na rozstrzygnięcie sprawy - stało się rozważanie pozostałych zarzutów

skarżącego, zmierzających do zakwestionowania tezy o abuzywności klauzul

II CSKP 1128/23

11

odsyłających do kursów ustalanych w Tabelach Banku i możliwości ich zastąpienia

odwołaniem do kursu średniego NBP.

Odrębnej uwagi wymagają natomiast zarzuty naruszenia art. 487 § 2

w związku z art. 496 k.c. i z art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego oraz art. 496

w związku art. 497, z art 56 i z art. 65 k.c., które zmierzają do wykazania, że pozwany

mógł powołać się skutecznie na zarzut zatrzymania. Zdaniem skarżącego, wbrew

stanowisku Sądu Apelacyjnego, umowa kredytu stanowi umowę wzajemną,

a oświadczenie Banku o skorzystaniu z prawa zatrzymania nie miało charakteru

warunkowego w rozumieniu przepisów prawa cywilnego.

Ustosunkowując się do tych argumentów, należy już na wstępie zwrócić

uwagę, że kwestia wzajemnego charakteru Umowy kredytu została rozstrzygnięta

uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2025 r.,

III CZP 126/22 (niepubl.), w której stwierdzono, iż umowa o kredyt bankowy jest

umową wzajemną w rozumieniu art. 487 § 2 k.c. Nie ma potrzeby szczegółowego

przytaczania w tym miejscu rozbudowanej argumentacji wspierającej to stanowisko,

które skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni aprobuje. Wystarczy wspomnieć,

że z uzasadnienia przywołanej uchwały wynika, iż kluczowe znaczenie dla Sądu

miała analiza elementów przedmiotowych istotnych umowy kredytu, określonych

w art. 69 ust. 1 Prawa bankowego, potwierdzająca, że obie strony zobowiązują się

w taki sposób, iż świadczenie jednej z nich ma być odpowiednikiem świadczenia

drugiej. Sąd zauważył wprawdzie, że przedmiot świadczeń obu stron jest identyczny,

podkreślił jednak, iż w świetle art. 487 § 2 k.c. nie jest to przesłanka negatywna

wzajemności umowy, a ponadto podstawowe obowiązki obu stron i treść ich

świadczeń są różne: zobowiązanie kredytodawcy polega na oddaniu do dyspozycji

kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwoty środków pieniężnych

z przeznaczeniem na ustalony cel, natomiast zobowiązania kredytobiorcy obejmują

korzystanie z tych środków na warunkach określonych w umowie, zwrot kwoty

wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz

zapłatę prowizji od udzielonego kredytu. Uznał, że o wzajemności umowy kredytu

decyduje zależność świadczeń stron polegająca na tym, iż każda ze stron

zobowiązuje się do spełnienia świadczenia na rzecz drugiej strony dlatego, że liczy

na uzyskanie stosownego świadczenia drugiej strony: w zamian za swoje

II CSKP 1128/23

12

świadczenie w postaci oddania do dyspozycji kredytobiorcy określonej kwoty

środków pieniężnych kredytodawca otrzymuje - niezależnie od obowiązku

kredytobiorcy zwrotu tych środków (kapitału) - wynagrodzenie za korzystanie z nich

w okresie trwania umowy, które zasadniczo jest tak skalkulowane, że obejmuje nie

tylko rekompensatę z tytułu utraty - ze względu na upływ czasu - realnej wartości

jednostek pieniężnych, ale także i zysk. W świetle tych argumentów wywody Banku

kwestionujące odmowę zakwalifikowania przez Sąd Apelacyjny Umowy jako umowy

wzajemnej należy uznać za trafne.

Sąd Najwyższy wielokrotnie i przekonująco wyjaśniał też już, że skuteczności

oświadczenia o skorzystaniu z zarzutu zatrzymania czy potrącenia nie podważa jego

złożenie na wypadek uznania przez sąd, że umowa kredytu jest nieważna, gdyż

podniesienie takiego zarzutu w sposób ewentualny jest dopuszczalne. Trzeba

bowiem mieć na względzie, że zarzut taki zostaje złożony w związku z prowadzonym

postępowaniem sądowym, w sytuacji niepewności prawnej co do tego, czy umowa

jest nieważna, a tym samym, czy stronie przeciwnej w rzeczywistości przysługuje

roszczenie o zwrot świadczenia. Niepewność ta ustaje dopiero z chwilą wydania

prawomocnego wyroku, a uwzględnienie zarzutu zatrzymania przez sąd jest możliwe

tylko wtedy, gdy sąd ostatecznie uzna, że doszło do nieważności umowy. Nie ma też

podstaw, by niepewność tę utożsamiać ze zdarzeniem przyszłym i niepewnym

(art. 89 k.c.), ponieważ chodzi tu o stan już obiektywnie istniejący, a niepewność ma

jedynie charakter procesowy. Nie zachodzi tu również kolizja z zakazem

warunkowych czynności procesowych, gdyż nie uniemożliwia on jednoczesnego

korzystania przez pozwanego z kilku, pozostających w zależności sposobów obrony;

w takiej sytuacji pozwany podnosi zarzuty w sposób ewentualny, na wypadek gdyby

zarzuty podnoszone przez niego w pierwszej kolejności okazały się bezzasadne

(por. co do dopuszczalności ewentualnego zarzutu zatrzymania wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 8 marca 2024 r., II CSKP 183/23, niepubl.; co do potrącenia

por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 2008 r., V CSK 169/08, niepubl.,

z dnia 9 listopada 2011 r., II CSK 70/11, niepubl., z dnia 6 czerwca 2023 r.,

II CSKP 1183/22, niepubl.).

Wszystko to nie oznacza jednak, że zapatrywanie skarżącego co do

skuteczności podniesionego przezeń zarzutu zatrzymania może być w pełni

II CSKP 1128/23

13

zaaprobowane. Nie uwzględnia bowiem ono – siłą rzeczy – nowszego, choć nadal

deklaratywnego, orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, które

nakazuje rewizję dotychczasowych poglądów co do dopuszczalności skorzystania

z takiego zarzutu przez bank w stosunku do konsumenta dochodzącego zwrotu

spełnionych przezeń świadczeń.

Dotyczy to zwłaszcza postanowienia z dnia 8 maja 2024 r., C-424/22,

Santander Bank Polska, w którym Trybunał stwierdził, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1

dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie

z którą w kontekście stwierdzenia nieważności zawartej przez instytucję bankową

z konsumentem umowy kredytu hipotecznego z uwagi na nieuczciwy charakter

niektórych warunków tej umowy powołanie się przez tę instytucję na prawo

zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej konsumentowi możliwości

uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od wspomnianej instytucji ze

względu na skutki restytucyjne wynikające ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru

tych warunków, od równoczesnego zaofiarowania przez rzeczonego konsumenta

zwrotu albo zabezpieczenia zwrotu całości świadczenia otrzymanego od tej samej

instytucji przez konsumenta na podstawie wspomnianej umowy, niezależnie od spłat

dokonanych już w wykonaniu tej umowy (pkt 38, teza). Stanowisko to nie zostało

szerzej uzasadnione – poza odwołaniem do wcześniejszego orzecznictwa

ogólniejszej natury - a jego wydźwięk nie jest w pełni jednoznaczny. Zdaje się ono

jednak wskazywać, że skorzystanie przez bank z zarzutu zatrzymania świadczenia

uzyskanego nienależnie od kredytobiorcy-konsumenta (i podlegającego zwrotowi na

rzecz tego konsumenta) jest niedopuszczalne w zakresie, w jakim zarzut ten miałby

zabezpieczać roszczenie banku o zwrot całości wypłaconego kredytu, mimo iż

konsument zwrócił już jego część, wykonując nieważną umowę kredytu.

Rozstrzygnięcie to było dostosowane do okoliczności sprawy, w których – stosownie

do wskazówek Sądu odsyłającego – konsument nie zwrócił jeszcze bankowi całości

wykorzystanego kredytu. Racje leżące u jego podstaw nie zostały precyzyjnie

wyłuszczone, a byłoby to przydatne, zważywszy na rysującą się w tej kwestii

niejasność: z jednej strony bowiem nasuwa się sugestia, że w opinii Trybunału

dokonane już spłaty mogą być przez bank w jakiejś części (np. obejmującej kapitał)

zatrzymane (np. mocą potrącenia albo exceptio doli), a z drugiej – iż spłaty te (w innej

II CSKP 1128/23

14

części?) podlegają zwrotowi na rzecz konsumenta-kredytobiorcy. Nie wiadomo

nawet, czy Trybunał miał w pełni jasność co do tego, że w konkretnej sprawie

rozpatrywanej przez Sąd odsyłający konsument domagał się zwrotu także tych

świadczeń, które w wykonaniu nieważnej umowy spełnił tytułem spłaty otrzymanego

kapitału, a więc świadczenia pieniężnego podlegającego zwrotowi na rzecz banku

także w świetle orzecznictwa samego Trybunału (por. wyrok z dnia 15 czerwca

2023 r., C‑520/21, Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną), pkt 76, 78, 84-85,

teza). W każdym razie proste zastosowanie stanowiska Trybunału w niniejszej

sprawie prowadzi do wniosku, że skorzystanie przez Bank z zarzutu zatrzymania jako

zabezpieczenia roszczenia restytucyjnego o zwrot wypłaconego kapitału było

dopuszczalne tylko częściowo, tj. w celu zabezpieczenia tej części swego roszczenia

restytucyjnego, która odpowiada różnicy między kwotą kredytu oddaną do dyspozycji

powoda, a łączną kwotą dokonanych przez niego spłat; tylko od zaofiarowania zwrotu

tej różnicy albo zabezpieczenia roszczenia o jej zwrot mogłaby zostać uzależniona

zapłata kwoty zasądzanej od Banku na rzecz konsumentów. Jest to oczywiście

sytuacja trudna do racjonalnego wytłumaczenia, skoro w wyniku takiej operacji

w zamian za zwrot przez konsumentów (jedynie) owej różnicy, Bank musi zwrócić

mu całość pobranych od konsumenta i zasądzonych na jego rzecz kwot. Tym

niemniej jest to nadal sytuacja korzystniejsza dla Banku niż brak zabezpieczenia

jakiejkolwiek części jego roszczenia restytucyjnego. Dlatego trzeba stwierdzić, że

również skorzystanie przez Bank z tak okrojonego zarzutu zatrzymania może

zaspokajać jego uzasadniony interes.

Należy w tym miejscu również zaznaczyć, że wbrew sugestii Sądu

Apelacyjnego użyteczności skorzystania z zarzutu zatrzymania nie niweczy w pełni

sama tylko potencjalna możliwość skorzystania przez bank z zarzutu potrącenia,

nawet jeżeli rzeczywiście może być ona postrzegana jako funkcjonalny odpowiednik

zaofiarowania przez kontrahenta zwrotu otrzymanego świadczenia albo

zabezpieczenia roszczenia o zwrot (skoro bank może zaspokoić sam swoją

wierzytelność przez potrącenie), przeważnie wyłączający potrzebę korzystania

z zarzutu zatrzymania (z tego względu np. na gruncie prawa niemieckiego uznaje się,

że wykonanie prawa zatrzymania – co do zasady wyłączonego ze względu na

jednorodzajowość wzajemnych roszczeń – z reguły podlega konwersji na potrącenie;

II CSKP 1128/23

15

por. np. wyrok niemieckiego Trybunału Federalnego z dnia 1 października 1999 r.,

V ZR 162/98, pkt II.2.b; co do sytuacji odwrotnej, tj. zasadności potraktowania

nieskutecznego – ze względu na różnowalutowość świadczeń pieniężnych

– potrącenia jako zarzutu zatrzymania por. wyrok niemieckiego Trybunału

Federalnego z dnia 26 stycznia 2022 r., XII ZR 79/20, w szczególności pkt 2.a-b).

Pomijając już nawet brak wzmianki o przesłance różnorodzajowości w art. 496

w związku z art. 497 k.c. oraz ogólniejszą zasadę, że gdy ustawa nie wyklucza

wyraźnie dopuszczalności skorzystania z danego uprawnienia, to od uprawnionego

zależy z jakiej instytucji prawnej skorzysta (por. w kontekście potrącenia

i zatrzymania uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 28 lutego 2025 r., III CZP 126/22), należy zwrócić uwagę, iż skorzystanie

z zarzutu potrącenia nie zawsze jest dopuszczalne z przyczyn procesowych

(por. art. 2031 k.p.c.). Przeszkody mogą mieć również charakter materialnoprawny,

co może dotyczyć np. różnowalutowości świadczeń pieniężnych należnych

przeciwnym stronom (np. jedno ze świadczeń opiewa na złotówki a drugie może być

spełnione wyłącznie w oznaczonej walucie obcej – por. art. 358 § 1 in fine k.c.) albo

zbyt wąskiego zakresu umocowania pełnomocnika do składania oświadczeń

materialnoprawnych w imieniu mocodawcy (możliwa jest sytuacja, w której

umocowanie to obejmuje podniesienie zarzutu zatrzymania, ale nie obejmuje dalej

idącego potrącenia). Ponadto można twierdzić, że w świetle art. 496 w związku

z art. 497 k.c. przeszkodą dla skorzystania z zarzutu zatrzymania nie jest okoliczność,

iż bank nie wezwał jeszcze konsumenta do zwrotu świadczenia (por. art. 455 k.c.),

choć ze względu na nieważność umowy może żądać tego zwrotu. Zwłaszcza, że

żądając zwrotu spełnionych przez siebie świadczeń ze względu na nieważność

umowy kredytu, a tym samym rezygnując z zaspokojenia w drodze potrącenia,

kredytobiorca musi się od razu liczyć z obowiązkiem zwrotu kapitału.

Warto w tym miejscu zauważyć również, że odmówienie kredytodawcy

możliwości powołania się na zarzut zatrzymania wtedy, gdy skuteczne skorzystanie

przezeń z potrącenia jest w konkretnej sytuacji procesowej niemożliwe (np.

spóźnione), prowadziłoby do trudnej do zaakceptowania sytuacji, w której zostałby

on zobowiązany przez sąd do zwrotu kredytobiorcy-konsumentowi także kwoty,

której wysokość odpowiada kapitałowi spłaconemu przez konsumenta w wykonaniu

II CSKP 1128/23

16

nieważnej umowy (a więc nienależnie), mimo ciążącego na konsumencie obowiązku

zwrotu bankowi wykorzystanego kapitału. Jest to sytuacja zbliżona do tej, której

tradycyjnie starano się zaradzić przez exceptio doli (obecnie art. 5 k.c.) z odwołaniem

do zasady dolo facit qui petit quod redditurus est (por. np. orzeczenie Sądu

Najwyższego z dnia 21 stycznia 1937 r., C.II. 2150/36, PPiA 1937/2, poz. 71).

Właśnie zapobieżeniu tego rodzaju paradoksom miała też służyć możliwość

skorzystania z prawa potrącenia czy zatrzymania, wskazana w uchwale składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, jako korelat

tzw. teorii dwóch kondykcji, konkurencyjnej względem odrzucanej w prawie polskim

tzw. teorii salda.

Warto też dodać, że ograniczonej efektywności okrojonego zarzutu

zatrzymania nie przekreśla również możliwość jego obezwładnienia przez

konsumenta przez potrącenie wzajemnych należności (por. uzasadnienie

postanowienia składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 października

2023 r., III CZP 126/22, niepubl.) – wbrew pozorom skorzystanie przez bank

z zarzutu zatrzymania nie blokuje tej możliwości, nie oddziaływa bowiem na

wymagalność roszczenia konsumenta w sposób wyłączający potrącenie (choćby

dlatego, że w świetle aktualnego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej nie wyłącza opóźnienia banku i obowiązku zapłaty odsetek za

opóźnienie) – gdyż w razie takiego potrącenia bank nie musi już dokonywać

efektywnej zapłaty na rzecz konsumenta (skoro potrącenie prowadzi do umorzenia

kwoty należnej konsumentowi od banku).

Z tych względów, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak

w sentencji.

Marta Romańska

Karol Weitz

Roman Trzaskowski

(K.L.)

II CSKP 1128/23

17

[SOP]