Kredyt indeksowany do CHF. SN nie pozwolił bankowi uzupełnić luk po klauzulach kursowych

Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z 24 września 2021 r. oddalił

powództwo główne E.P. i B.P. skierowane przeciwko Bank S.A. w W. o zapłatę kwoty

113 746,48 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie oraz ustalenie, że nie wiążą

powodów postanowienia umowy kredytu i regulaminu regulujące zasady waloryzacji

(pkt I); zasądził od pozwanej na rzecz powodów kwotę 476 919,89 zł z odsetkami

ustawowymi za opóźnienie liczonymi od 13 maja 2021 r. do dnia zapłaty (pkt II);

ustalił, że między stronami nie istnieje stosunek prawny wynikający z umowy zawartej

23 lutego 2005 r. wobec jej nieważności (pkt III); oddalił żądanie ewentualne o zapłatę

w pozostałej części (pkt IV) i orzekł o kosztach procesu (pkt V). Podstawę

tego rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia i wnioski.

Strony zawarły 23 lutego 2005 r. umowę kredytu w wysokości 535 130,30 zł,

indeksowanego do CHF, oprocentowanego według zmiennej stopy procentowej

stanowiącej sumę stopy referencyjnej Libor 3M i stałej marży banku z terminem

spłaty w ciągu 420 miesięcy, przeznaczonego na zakup lokalu mieszkalnego.

Zgodnie z umową, kwota kredytu została wypłacana powodom

(na rachunek dewelopera) jednorazowo w złotych według kursu kupna

CHF obowiązującego w banku w dniu wypłaty kredytu. Raty spłat kapitałowo-

odsetkowych podlegały przeliczeniu na złote po kursie sprzedaży waluty

indeksacyjnej zgodnie z tabelą kursów obowiązującą w banku na koniec

dnia. Ustanowiono zabezpieczenia w postaci: hipoteki kaucyjnej do kwoty

909 721,00 zł, cesji na rzecz banku praw z polisy ubezpieczeniowej od ognia i innych

zdarzeń losowych nieruchomości oraz praw z polisy ubezpieczeniowej na życie

kredytobiorców, ubezpieczenia kredytu do czasu otrzymania przez bank odpisu

z księgi wieczystej nieruchomości z prawomocnym wpisem hipoteki. Integralną część

umowy stanowił regulamin kredytowania osób fizycznych w ramach usług

bankowości hipotecznej Bank S.A., w którym kredyt w walucie obcej definiowano jako

udzielony w PLN indeksowany kursem waluty obcej według tabeli kursów pozwanej.

Powodowie wpłacili na rzecz banku: 431 111,48 zł z tytułu

rat kapitałowo-odsetkowych, 3 357,00 zł z tytułu ubezpieczenia pomostowego,

II CSKP 116/24

3

27 016,88 zł z tytułu składek na ubezpieczenie na życie powódki, 11 647,56 zł z tytułu

składek na ubezpieczenie na życie powoda i 12 138,00 zł z tytułu ubezpieczenia

nieruchomości.

Analizując treść zawartej przez strony umowy, Sąd Okręgowy uznał

za zasadne dalej idące powództwo ewentualne, zmierzające do stwierdzenia

nieważności umowy kredytowej i rozliczenia stron wynikającego z tego stwierdzenia.

Wskazał, że postanowienia dotyczące indeksacji nie były uzgadniane indywidualnie,

powodowie będący konsumentami jedynie zaakceptowali przygotowany wzorzec.

Choć klauzule indeksacyjne określały główne świadczenia stron, możliwa

była ich kontrola przez pryzmat art. 3851 k.c. z uwagi ich nietransparentność.

Niejasny i niepoddający się weryfikacji mechanizm ustalania kursów waluty,

pozostawiający bankowi swobodę decyzyjną, był sprzeczny z dobrymi obyczajami

i rażąco naruszał interesy powodów. Po wyeliminowaniu z umowy postanowień

dotyczących indeksacji umowę należało uznać za nieważną.

Interes prawny w żądaniu ustalenia wynikał z konieczności rozstrzygnięcia,

czy powodów wiąże z pozwanym umowa o kredyt hipoteczny. Żądanie restytucyjne

miało podstawę w art. 405 k.c. i art. 410 § 1 i 2 k.c., przy uwzględnieniu wysokości

wszystkich wpłaconych świadczeń objętych zaświadczeniami wystawionymi

przez pozwaną, z ograniczeniem do wysokości żądania sformułowanego

przez powodów. O odsetkach ustawowych za opóźnienie Sąd Okręgowy orzekł

na podstawie art. 481 § 1 k.c., uznając doręczenie odpisu pozwu

w dniu 5 maja 2021 r. za wezwanie, o którym mowa w art. 455 k.c. Siedmiodniowy

termin był wystarczający do spełnienie świadczenia przez pozwaną.

Sąd Apelacyjny w Warszawie, po rozpoznaniu apelacji obu stron, wyrokiem

zaskarżonym skargami kasacyjnymi zmienił wyrok Sądu Okręgowego w punkcie

II częściowo i w punkcie V w ten sposób, że oddalił powództwo o zapłatę ponad

kwotę 426 117,45 zł

z ustawowymi odsetkami za opóźnienie

od 1 października 2021 r. do dnia 13 października 2021 r., zastrzegając

na rzecz pozwanej prawo zatrzymania tej kwoty do czasu zaofiarowania

przez powodów zwrotu kwoty 535 130,00 zł i ustalił, że powodowie ponoszą koszty

procesu w 10 % a pozwany w 90%, pozostawiając szczegółowe ich wyliczenie

referendarzowi sądowemu (pkt I); oddalił apelację powodów i apelację pozwanego

II CSKP 116/24

4

w pozostałym zakresie (pkt II) i zniósł wzajemnie między stronami koszty

postępowania za instancję odwoławczą (pkt III).

Sąd Apelacyjny zaaprobował ustalenia faktyczne przyjęte za podstawę

zaskarżonego wyroku. Nie podzielił zarzutów pozwanej odnoszących się do oceny

skutków eliminacji niedozwolonych klauzul indeksacyjnych. Wskazał,

że w okolicznościach sprawy postawa procesowa powodów wskazywała na pełne

rozeznanie co konsekwencji upadku umowy i brak woli sanowania niedozwolonych

klauzul. Klauzule te określały główne świadczenia stron a ich usunięcie musiało

prowadzić do upadku umowy.

Rozstrzygając o roszczeniu restytucyjnym powodów wskazał, że zostało

ono prawidłowo oparte na art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c. W przypadku uznania

umowy kredytu za nieważną strony powinny zwrócić sobie kwoty otrzymane

w związku ze spłatą rat kredytu wraz z odsetkami oraz opłaty towarzyszące

(marże, prowizje, ubezpieczenia typu pomostowego. Inaczej natomiast należało

ocenić żądanie zwrotu

kosztów ubezpieczenia nieruchomości

oraz życia kredytobiorców. Umowa kredytu wymagała od powodów ubezpieczenia

kredytowanej nieruchomości od ognia i innych zdarzeń losowych oraz zawarcia

umowy ubezpieczenia na życie i wskazania banku jako uposażonego,

w obu wypadkach z dokonaniem przelewu na bank praw z wymienionych

umów ubezpieczenia. Ubezpieczycielem mogło być dowolne towarzystwo

„akceptowane przez bank” albo też powodowie mogli przystąpić do grupowego

ubezpieczenia za pośrednictwem banku. Wybierając to drugie rozwiązanie

powodowie mieli kontraktowy obowiązek ponoszenia kosztów składek. Podlegały

one przekazaniu przez bank ubezpieczycielowi, co wynikało wprost

z § 7 ust. 3 regulaminu oraz pełnomocnictwa upoważniającego do przystąpienia

do ubezpieczenia i nie ma podstaw do stwierdzenia, że składki

te nie zostały faktycznie przelane,

Trwała bezskuteczność umowy kredytowej mogła rzutować na podstawę

udzielonych przez powodów zabezpieczeń, ale nie skutkowała automatycznie

upadkiem umów ubezpieczenia. To zaś na tych ostatnich oparto świadczenia

obciążające ubezpieczonych tytułem składki, przelane z ich rachunku bankowego

i objęte roszczeniem restytucyjnym. Ochrona ubezpieczeniowa miała za przedmiot

II CSKP 116/24

5

mienie i życie kredytobiorców, została im udzielana. Nie powstały przy tym warunki

aktualizujące wypłatę świadczeń i skorzystanie z nich przez bank. Z tych względów

żądanie zwrotu kwoty 50 802,44 zł nie mogło być uwzględnione.

Sąd Apelacyjny uznał, że pozwana złożyła skutecznie powodom

oświadczenie o skorzystaniu z prawa zatrzymania, co wymagało korekty

rozstrzygnięcie o dochodzonej należności ubocznej. Skuteczne skorzystanie

przez stronę z prawa zatrzymania wzajemnego świadczenia pieniężnego wyłącza

bowiem opóźnienie w spełnieniu tego świadczenia. Nie dotyczy to skutków

uprzedniego opóźnienia, skoro oświadczenie o zatrzymaniu nie ma mocy wstecznej

od chwili, kiedy stało się możliwe. W konsekwencji, od daty złożenia oświadczenia

o skorzystaniu z prawa zatrzymania w sposób pozwalający powodom na zapoznanie

się z jego treścią, odsetki od zasadzonej kwoty nie mogły być przyznane.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, nie zasługiwała natomiast na uwzględnienie

apelacja powodów. Wobec uznania racji powodów co do podstaw zastosowania

wobec zawartej przez strony umowy sankcji dalej idącej upadało znaczenie

argumentów zgłaszanych na poparcie żądania głównego. Stanowisko powodów

w toku postepowania apelacyjnego wskazywało na wywiedzenie apelacji niejasko

„z ostrożności procesowej”, zważywszy na występujące w orzecznictwie

rozbieżności dotyczące oceny skutków wyeliminowania postanowień indeksacyjnych

z umowy kredytowej. W tym kontekście nie może było uznać, że powodowie zmienili

zdanie i sanowali niedozwolone postanowienia umowne.

Powodowie w skardze kasacyjnej opartej na podstawie naruszenia prawa

materialnego (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.) wnieśli o uchylenie wyroku

Sądu Apelacyjnego w części zmieniającej wyrok Sądu Okręgowego i oddalającej

powództwo oraz uwzgledniającej zarzut zatrzymania i zmianę tych rozstrzygnięć

przez oddalenie apelacji pozwanej w całości. Zarzucili naruszenie: art. 481 § 1 k.c.

w zw. z art. 455 k.c. w zw. z art. 405 k.c. w zw. z art. 410 k.c.

w zw. z art. 3851 § 1 k.c.; art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c.

w zw. z art. 69 ust. 1 ustawy - Prawo bankowe oraz art. 487 k.c.; art. 3851 k.c.

w zw. z art. 9 i 76 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i art. 6 i 7 Dyrektywy 93/13;

art. 497 k.c. w zw. 496 k.c. w zw. z art. 117 § 21 k.c. wz. z art. 118 k.c.

II CSKP 116/24

6

w zw. z art. 120 k.c.; art. 496 i 497 k.c. oraz art. 405 k.c. w zw. z art. 410 k.c.

w zw. z art. 3851 k.c. w zw. z art. 58 § 3 k.c. – przez ich błędna wykładnię.

Pozwana oparła skargę kasacyjną na obu podstawach określonych

w art. 3983 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. W ramach pierwszej z nich zarzuciła naruszenie:

art. 353 i k.c. w zw. z art. 58 § 1 i § 3 k.c.; art. 3851 § 1 k.c.

w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego (w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej

ustawą z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe)

oraz w zw. z art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 2 i art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG

i art. 111 ust. 1 pkt. 4 Prawa bankowego; art. 69 ust. 1 i ust. 2 Prawa bankowego

(w brzmieniu sprzed wzmiankowanej nowelizacji), art. 65 § 1 i § 2 k.c.

i art. 3851 § 2 k.c. w zw. art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego oraz art. 69 ust. 3 Prawa

bankowego; art. 3531 k.c. i art. 58 § 1 i § 2 k.c.; art. 358 § 2 k.c.

w zw. z art. 3 k.c., art. 56 k.c. i 65 § 1 i § 2 k.c., art. 3851 § 2 k.c.

w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG, art. 3852 k.c., art. 58 § 1, § 2 i § 3 k.c.

i art. 354 § 1 k.c.; art. 3851 § 1 i § 2 k.c. oraz art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r.

o zmianie ustawy - Prawo bankowe w zw. z art. 316 § 1 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c.;

art. 58 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 3851 § 1 i § 2 k.c. i art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG.

Drugą podstawę kasacyjną wypełniła natomiast zarzutami naruszenia

art. 189 k.p.c. i art. 382 k.p.c. W konkluzji wniosła o uchylenie wyroku

Sądu Apelacyjnego w części oddalającej jej apelację i przekazanie sprawy Sądowi

drugiej instancji. do ponownego rozpoznania.

W odpowiedziach na skargi kasacyjne strony wniosły o ich oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należało odnieść się do dalej idącej skargi kasacyjnej

pozwanej. Podniesione w niej zarzuty zmierzały w pierwszym rzędzie

do podważenia oceny abuzywności klauzul regulujących zasady określania kursów

waluty, odsyłających do stosowanych przez bank kursów walutowych

(klauzul spreadowych). Według skarżącej, kursy spreadowe nie określały głównego

świadczenia stron i powinny być oddzielone od klauzul dotyczących samego

stosowania mechanizmu indeksacji zobowiązania kredytowego kursem waluty obcej

(klauzul ryzyka walutowego), które nie były abuzywne i jako określające główne

świadczenia stron były jednoznaczne. Luki w umowie powstałe po wyeliminowaniu

II CSKP 116/24

7

klauzul spreadowych mogą być – w ocenie skarżącej - uzupełnione przez odwołanie

się do art. 69 ust. 3 Prawa bankowego, wykładni oświadczeń woli stron (art. 65 k.c.),

bądź też normy dyspozytywnej zawartej w art. 358 § 2 k.c., co pozwoliłoby

na przywrócenie równowagi kontraktowej stron przy jednoczesnym zachowaniu

ważności umowy. Według skarżącej, prawidłowe zastosowanie art. 3851 § 2 k.c.

w związku z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 powinno prowadzić do przyjęcia, że umowa

kredytu staje się kredytem złotowym, oprocentowanym według sumy stawki

referencyjnej WIBOR charakterystycznej dla zobowiązań w walucie polskiej

oraz określonej w § 3 ust.2 umowy stałej marży banku. Zarzuty te nie zasługiwały

na uwzględnienie.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zostało już wyjaśnione, że określenie

wysokości należności obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursów

ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów,

jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku, prowadzi

do obarczenia kredytobiorcy nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza

równorzędność stron, w związku z czym jest niedopuszczalne

(zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14,

OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16,

z 19 września 2018 r., I CNP 39/17, z 24 października 2018 r., II CSK 632/17

i z 13 grudnia 2018 r., z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, z 24 lutego 2022 r.,

II CSKP 45/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22

i z dnia 8 listopada 2022 r., nie publ.). Stanowisko to znajduje potwierdzenie

w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, dotyczącym

postanowień dyrektywy 93/13 (zob. min. wyroki z dnia 29 kwietnia 2021 r., C-19/20,

I.W., R.W. przeciwko Bank BPH S.A., ECLI:EU:C:2021:341; z 18 listopada 2021 r.,

C-212/20, M.P., B.P. przeciwko "A.", ECLI:EU:C:2021:934; z 16 marca 2023 r.,

C-6/22, M.B.,U.B., M.B. przeciwko X S.A.,ECLI:EU:C:2023:216

i z 23 listopada 2023 r., C-321/22, ZL, KU, KM przeciwko Provident Polska S.A.,

ECLI:EU:C:2023:911).). Trybunał dostrzegł, że kurs wymiany zmienia się w długim

okresie i w przypadku umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej na okres

wieloletni kredytodawca nie może przewidzieć zmiany obciążenia finansowego,

jakie może pociągnąć za sobą mechanizm indeksacji przewidziany w umowie

II CSKP 116/24

8

Stwierdził jednak, że okoliczność ta nie może uzasadniać niewskazania

w postanowieniach umowy oraz w ramach informacji dostarczonych

przez przedsiębiorcę w trakcie negocjacji umowy kryteriów stosowanych

przez bank w celu ustalenia kursu wymiany mającego zastosowanie do obliczania

rat spłaty, co umożliwiłoby konsumentowi określenie w każdej chwili tego kursu

wymiany. W konsekwencji Trybunał stwierdził, że art. 5 dyrektywy 93/13 należy

interpretować w ten sposób, iż treść klauzuli umowy kredytu zawartej między

przedsiębiorcą

a

konsumentem

ustalającej

cenę

zakupu

i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest indeksowany, powinna, na podstawie

jasnych i zrozumiałych kryteriów, umożliwić właściwie poinformowanemu

oraz dostatecznie uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu

ustalania kursu wymiany waluty obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty

rat kredytu, w taki sposób, aby konsument miał możliwość w każdej chwili

samodzielnie ustalić kurs wymiany stosowany przez przedsiębiorcę. Sąd krajowy

przy dokonywaniu oceny abuzywności postanowienia umownego na podstawie

art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 musi brać pod uwagę wymaganie jego transparentności.

Z ustaleń przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku wynika

jednoznacznie, ze bank nie wykonał należycie tak rozumianego obowiązku

informacyjnego wobec powodów co do ryzyka walutowego i kursowego.

Okoliczność, że swoboda banku w kształtowaniu kursu waluty obcej

(CHF) nie była ze względu na uwarunkowania rynkowe nieograniczona, nie zwalniała

go z obowiązku wskazania w umowie reguł ustalania kursu wymiany waluty obcej

stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu w taki sposób, aby kredytobiorca

miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić ten kurs.

Zamieszczone w umowie kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej

klauzule kursowe, ucieleśniające także klauzule ryzyka walutowego, określają

główne świadczenia stron w rozumieniu art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c.

(zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 30 września 2020 r., I CSK 556/18,

z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22

oraz z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, nie publ. oraz wyroki TSUE:

z 20 września 2018 r., C-51/17, OTP Bank i OTP Faktoring,

II CSKP 116/24

9

pkt 39, 50, 68, z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai, pkt 48, 52 oraz

z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, BNP Paribas Personal Finance, pkt 56).

Stanowisko Sądu drugiej instancji uznające, że bez spornych klauzul

przeliczeniowych umowa nie może nadal obowiązywać, należy uznać za prawidłowe.

Wyeliminowanie tych klauzul prowadzi do upadku klauzuli ryzyka walutowego,

charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej

i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR

( zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18,

OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20, z dnia 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22,

z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, z 13 maja 2022 r.,

II CSKP 293/22, z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, z 26 stycznia 2023 r.,

II CSKP 722/22 i z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22 - nie publ.).

W orzecznictwa TSUE zostało już wyjaśniane, że sądy krajowe są uprawnione

do eliminowania z umowy niedozwolonych postanowień umownych, jednak

bez możliwości dokonywania ich redukcji utrzymującej lub zastąpienia innymi

postanowieniami (zob. wyroki: z 14 czerwca 2012 r., C-618/10; z 6 marca 2019 r.,

C-70 i C-197/17 oraz z 30 maja 2013 r., C-488/11).

Nie można zaaprobować zapatrywań pozwanej dotyczących możliwości

wypełnienia luk w umowie powstałych w następstwie wyeliminowania z nich klauzul

abuzywnych. Sąd Najwyższy wypowiadał się już wielokrotnie

co do niedopuszczalności zastąpienia niedozwolonych postanowień kursowych

przez sięganie do art. 69 ust. 3 Prawa bankowego, wykładni oświadczeń

woli (art. 65 k.c.) albo art. 358 § 2 k.c. (zob. mi. in. wyroki: z 27 maja 2022 r.,

II CSKP 395/22, z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 20 lutego 2023 r.,

II CSKP 809/22 i z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22 – nie publ.).

Należy przypomnieć, że możliwość utrzymania umowy ocenia się według

chwili jej zawarcia. Wejście w życie ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy

- Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (tzw. ustawy antyspreadowej), którą

dodano ustęp 3 do art. 69 Prawa bankowego, w żaden sposób nie wpłynęło na ocenę

abuzywności postanowień wcześniej zawartych umów kredytu oraz konsekwencji

stwierdzenia takiego ich charakteru dla bytu tych umów

II CSKP 116/24

10

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021,

nr B, poz. 20).

Za chybione należało uznać zarzuty podniesione w ramach drugiej podstawy

kasacyjnej.

Artykuł 189 k.p.c. określa materialnoprawne przesłanki ustalenia istnienia

lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa. Skarżąca wadliwie zatem ulokowała

zarzut naruszenia tego przepisu wśród zarzutów procesowych, co już samo w sobie

uniemożliwia uznanie go za skuteczny. Jedynie na marginesie można jednak

wskazać, że – w świetle utrwalonego stanowiska Sądu Najwyższego - dopuszczalne

jest wystąpienie z żądaniem ustalenia nieistnienia stosunku kredytu ze względu

na nieważność umowy kredytu, nawet jeżeli stronie przysługuje roszczenie o zwrot

świadczeń spełnionych na podstawie tej umowy (zob. m.in. wyroki

SN: z 25 lutego 2022 r., II CSKP 87/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22

i z 20 czerwca 2022 r., II CSKP 701/22 – nie publ.).

Sąd Apelacyjny nie naruszył również art. 382 k.p.c., gdyż - wbrew

odmiennemu zapatrywaniu skarżącej – dokonując oceny abuzywności zaskarżonych

postanowień umownych oraz konsekwencji uznania ich za niewiążące powodów

uwzględnił wszystkie kryteria istotne z punktu widzenia tej oceny.

Na uwzględnienie zasługiwała natomiast skarga kasacyjna powodów,

choć nie wszystkie podniesione w niej argumenty mogły być uznane za trafne.

Nie można było odeprzeć skutecznie zarzutu naruszenia art. 405 w związku

z art. 410 i art. 3851 k.c. dotyczącego pominięcia składek na ubezpieczenie

jako części nienależnego świadczenia. Oczywistym jest, że umowy ubezpieczenia

nie mogły zostać zawarte przez bank z powodami, gdyż umowę ubezpieczenia

może zawrzeć jedynie zakład ubezpieczeń posiadający zezwolenie na wykonywanie

działalności ubezpieczeniowej.

Z ustaleń stanowiących podstawę zaskarżonego wyroku wynika, że pozwana

stosowała praktykę zawierania umów ubezpieczenia grupowego na rzecz swoich

klientów (kredytobiorców), którzy na podstawie konkretnych umów kredytu

zobowiązywali się zwrócić bankowi przypadającą na nich cześć składki.

Z rozwiązania tego skorzystali powodowie, co nasuwa wątpliwość, czy w tej sytuacji

podstawą uiszczenia „składek ubezpieczeniowych” na rzecz banku stanowiły umowy

II CSKP 116/24

11

odrębne od umowy kredytu. Skoro w spawie nie ustalono, aby podstawą uiszczenia

„składki” przez powodów na rzecz banku były inne umowy niż umowa kredytu uznana

za nieważną, to wszystkie spełnione na jej podstawie świadczenia jawiły

się jako nienależne (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 24 września 2025 r.,

II CSKP 668/23, nie publ.).

Powodowie podnieśli również, że umowa kredytu nie jest umową wzajemną,

co czyni nieuzasadnionym zastosowanie przez Sąd Apelacyjny przepisów

regulujących prawo zatrzymania.

Sąd Najwyższy w uchwale w składzie siedmiu sędziów z 28 lutego 2025 r.,

III CZP 126/22, (OSNC 2025/11/97) wyjaśnił, że umowa o kredyt bankowy, określona

w art. 69 ust. 1 pr. bank., jest umową wzajemną. Skład orzekający podziela

to stanowisko i argumentację przytoczoną w jego uzasadnieniu. Jednak w sprawach

objętych zakresem dyrektywy 93/13, przy ocenie zasadności zarzutu zatrzymania,

należy brać pod uwagę konieczność dokonywania przez sąd krajowy wykładni

przepisów prawa krajowego zgodnej z przepisami wymienionej dyrektywy tak dalece,

jak to jest tylko możliwe.

Zgodnie ze stanowiskiem TSUE,

art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją

one na przeszkodzie wykładni prawa krajowego - również art. 496 i 497 k.c. -

zgodnie z którą w kontekście stwierdzenia nieważności umowy kredytu zawartej

przez bank z konsumentem ze względu na nieuczciwy charakter jej niektórych

warunków, powołanie się przez bank na prawo zatrzymania prowadzi do uzależnienia

przysługującej konsumentowi możliwości uzyskania przez niego zapłaty kwot, które

zasądzono od banku ze względu na skutki restytucyjne wynikające ze stwierdzenia

abuzywności warunków umownych, od równoczesnego zaofiarowania

przez konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia zwrotu całości świadczenia

otrzymanego od banku na podstawie umowy kredytu, niezależnie od spłat

dokonanych w wykonaniu tej umowy przez konsumenta

(por. wyrok TSUE z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, postanowienie

TSUE z 8 maja 2024 r., C-424/22, uzasadnienie przywołanej wyżej uchwały

III CZP 126/22 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 28 lutego 2025 r., II CSKP 2231/22

i z 11 marca 2025 r., II CSKP 617/23). Sąd Apelacyjny wyszedł

z odmiennych, wadliwych założeń, co nie pozwoliło odeprzeć skutecznie zarzutów

II CSKP 116/24

12

naruszenia art. 496 w związku z art. 497 k.c. oraz art. 481 § 1 w związku

z art. 455 k.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 i art. 39815 § 1 orzekł,

jak w sentencji.

Grzegorz Misiurek

Dariusz Dończyk

Władysław Pawlak

(M.M.)

[SOP]