Bank przegrał w Sądzie Najwyższym spór o kredyt denominowany w CHF

II CSKP 139/23

2

Sąd Okręgowy w Gdańsku wyrokiem z 11 stycznia 2022 r. ustalił nieistnienie

stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu Kredyt Hipoteczny

nr (…) z 25 lipca 2008 r., zawartej pomiędzy powodami a pozwanym wobec jej

nieważności (pkt 1), zasądził od pozwanego na rzecz powodów 274 804,97 zł wraz

z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 20 sierpnia 2019 r. do dnia zapłaty (pkt

2), oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt 3) i zasądził od pozwanego na

rzecz powodów koszty procesu (pkt 4).

Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z 30 czerwca 2022 r. oddalił apelację

pozwanego (pkt I.) i rozstrzygnął o kosztach postępowania apelacyjnego.

Z ustaleń Sądów meriti wynika, że strony zawarły umowę kredytu

denominowanego, którym kwota kredytu była wyrażona w walucie obcej, a została

wypłacona w walucie krajowej według klauzuli umownej opartej na kursie kupna

waluty obcej, obowiązującym w dniu uruchomienia kredytu, zaś spłata kredytu miała

następować w walucie krajowej. W spornej umowie pomimo określenia wysokość

kredytu w walucie obcej (CHF), to już realizacja umowy (wypłata i spłata) miała

następować w walucie krajowej. Zatem powodowie nie otrzymali i zgodnie z umową

nie mieli otrzymać świadczenia w walucie obcej. Nadto powodowie nie mogli

otrzymać świadczenia w walucie obcej, ponieważ zgodnie ze wskazanym celem

kredytowania, wypłacone środki były wykorzystane na zakup nieruchomości.

Świadczenie kredytodawcy miało bowiem zgodnie z umową nastąpić w PLN,

a odwołanie się do wartości tego świadczenia w CHF miało jedynie służyć wyliczeniu

wysokości rat kredytowych należnych od kredytobiorców i ustaleniu oprocentowania

kredytu przy wykorzystaniu zmiennej stopy LIBOR.

Sądy meriti uznały, że zapisy umowy łączącej strony, zawarte w § 1 pkt 14,

§ 4 ust. 1 pkt 2, § 4 ust. 2, § 21 ust. 1, § 22 ust. 2 pkt 1, § 22 ust. 2 pkt 2 i 3,

§ 32 ust. 1, § 36 ust. 1 stanowią niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu

art. 3851 § 1 k.c. i w związku z tym umowa jest nieważna na podstawie

art. 58 § 1 k.c. jako sprzeczna z naturą stosunku umownego opartego na zasadzie

równości stron, a nadto jest nieważna na skutek obecności w jej treści klauzul

abuzywnych, o których mowa w art. 3851 § 1 k.c.

II CSKP 139/23

3

W umowie ukształtowano arbitralne ustalenie tabeli kursowej, a powodowie

nie mieli wpływu na treść postanowień umowy poza samą wnioskowaną kwotą

kredytu i nie zdawali sobie sprawy z tak dużego ryzyka związanego z udzieleniem

kredytu hipotecznego, które de facto odpowiadało wysokiemu ryzyku produktów

spekulacyjnych. Pozwany nie udowodnił, że dostarczył konsumentom (powodom)

wystarczających informacji pozwalających na zrozumienie mechanizmu waloryzacji

kredytu i w ten sposób nie pozwolił im na oszacowanie w oparciu o jednoznaczne

i zrozumiałe dla nich kryteria konsekwencji ekonomicznych dla swoich zobowiązań

finansowych w całym okresie obowiązywania umowy. Postanowienia umowy kredytu

denominowanego kształtowały prawa i obowiązki powodów w sposób sprzeczny

z dobrymi obyczajami, gdyż przyznawały profesjonalnej stronie umowy uprawnienie

do ustalania wysokości świadczenia kredytobiorców w sposób dowolny, co wynikało

z przyznanej umową Bankowi swobody we wskazywaniu kursu waluty obcej

używanego w obu etapach waloryzacji. Abuzywność spornych postanowień wynikała

z braku obiektywnych wskaźników, które pozwalałyby na wyliczenie kursu waluty

potrzebnego do obu etapów waloryzacji, czego konsekwencją było pozostawienie

bankowi swobody w ich oznaczaniu.

Sąd Apelacyjny zgodził się z Sądem Okręgowym, że kwota kredytu oraz

klauzule indeksacyjne (denominacyjne) należą do elementów przedmiotowo

istotnych (essentiala negotii) umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego.

W związku z tym nieważność takich klauzul pociąga za sobą możliwość uznania

nieważności całej umowy. Eliminacja tej części umowy ze względu na abuzywność

klauzul indeksacyjnych wpłynie na zmianę głównego przedmiotu umowy z tej

przyczyny, że przedmiotowe klauzule dotyczą głównego zobowiązania powodów

jako kredytobiorców. Sąd Apelacyjny nie znalazł także podstaw do uwzględnienia

zarzutu zatrzymania na podstawie art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku skargę kasacyjną wywiódł

pozwany, zaskarżając go w całości i zarzucając naruszenie:

I. przepisów postępowania: art. 382 w zw. z art. 387 § 21 pkt 1 k.p.c.,

art. 378 § 1 i art. 387 § 21 pkt 2 k.p.c.;

II. prawa materialnego: art. 69 ust. 1 i 2 pkt 2 ustawy z dnia 29 sierpnia

II CSKP 139/23

4

1997 r. Prawo bankowe, art. 65 § 1 i 2, art. 3531, art. 358 § 2, art. 3851 § 1 zd. 2

i § 2, art. 481 w zw. z art. 455, art. 487 § 2 w zw. z art. 497 i 496 k.c., art. 4 ust. 1

i art. 6 ust.1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej jako: Dyrektywa 93/13

lub Dyrektywa).

Powodowie nie złożyli odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej nie są zasadne.

Sądy meriti szczegółowo wyjaśniły charakter spornej umowy kredytu,

przytaczając argumenty przemawiające za uznaniem jej za nieważną, jako że nie

spełniała ona wymogów umowy kredytu bankowego, zdefiniowanej w art. 69 prawa

bankowego. Sądy wskazały, że bank nie oddał do dyspozycji kredytobiorcy

określonej w umowie kwoty, lecz kwotę w złotych polskich, która nie była znana

w chwili zawarcia umowy. Z tych względów opowiedziały się za nieważnością umowy

w rozumieniu art. 58 § 1 k.c. Zastosowanie denominacji odbywało się według kursu

CHF jednostronnie ustalanego przez bank, w sposób wiadomy jedynie silniejszej

stronie stosunku prawnego.

Przechodząc do omówienia zarzutów przytoczonych w ramach drugiej

podstawy kasacyjnej (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.), w pierwszej kolejności należy

odwołać się do uchwały składu całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia

2024 r. (III CZP 25/22, OSNC z 2024 r., nr 12 poz. 118), w której Sąd Najwyższy

jednoznacznie przesądził, że w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu

indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu

waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące,

w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia

zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa

lub zwyczajów. Natomiast w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu

waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie

wiąże także w pozostałym zakresie.

Również we wcześniejszym orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazywano,

że wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu

II CSKP 139/23

5

indeksowanego do waluty obcej (lub denominowanego taką walutą)

i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR,

jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać

za umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny

podtyp czy wariant umowy kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego

rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest

możliwe, co przemawia za niezwiązaniem umową równoznaczną w skutkach

z nieważnością (tak np. wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).

Usunięcie abuzywnych klauzul przeliczeniowych nie prowadzi zatem

do utrzymania w mocy umowy kredytu indeksowanego kursem CHF jako kredytu

złotowego oprocentowanego według stawki LIBOR (wyrok SN z 10 maja 2022 r.,

II CSKP 285/22); to samo dotyczy kredytu denominowanego kursem CHF (wyrok SN

z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22). Sąd Apelacyjny prawidłowo zatem uznał sporną

umowę o kredyt za niewiążącą konsumenta.

Ponadto należy podkreślić, że wejście w życie przepisów ustawy

z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy Prawo bankowe (Dz.U. Nr 165, poz. 984,

tzw. ustawy antyspreadowej), w tym dodanie ust. 3 do art. 69 pr.bank., nie wyłącza

możliwości powoływania się na abuzywność klauzul związanych z niejasnym

i jednostronnym sposobem określania kursu waluty, po jakim ma być dokonywana

spłata, zawartych w umowach kredytowych, które były zawarte i realizowane jeszcze

przed wejściem w życie tej nowelizacji (por. wyroki SN: z 4 kwietnia 2019 r.,

III CSK 159/17, z 13 kwietnia 2023 r., II CSKP 1228/22).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi także wątpliwości,

że postanowienia umowy (regulaminu) określające zarówno zasady przeliczenia

kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat

na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej mają

charakter niedozwolonych postanowień umownych (por. np. wyrok Sądu

Najwyższego z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21).

W art. 3851 i nast. k.c. uregulowano kwestie związane z niedozwolonymi

postanowieniami umownymi, zwanymi także klauzulami abuzywnymi, w tym skutki

wprowadzenia ich do umowy z udziałem konsumenta. Tworzą one rdzeń systemu

II CSKP 139/23

6

ochrony konsumenta przed wykorzystaniem przez przedsiębiorców silniejszej pozycji

kontraktowej, związanej z możliwością jednostronnego kształtowania treści

wiążących strony postanowień, w celu zastrzegania klauzul niekorzystnych dla

konsumenta (por. uchwała składu siedmiu sędziów SN z 20 czerwca 2018 r.,

III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Przepisy te stanowią implementację

Dyrektywy 93/13, w związku z czym dokonując ich wykładni, należy brać pod uwagę

wskazówki wynikające z tej dyrektywy, jak i dorobek orzeczniczy Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Co prawda, dyrektywa unijna nie jest

bezpośrednio stosowana, jak ma to miejsce w przypadku rozporządzeń unijnych,

niemniej jej właściwa transpozycja stanowi obowiązek państwa Unii Europejskiej,

w konsekwencji czego spory wynikłe na tle stanów faktycznych objętych dyrektywą

powinny być interpretowane i rozwiązywane z uwzględnieniem jej celów

i postanowień.

Art. 3851 § 1 k.c. stanowi, że postanowienia umowy zawieranej

z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego

prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając

jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne); nie dotyczy to postanowień

określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli

zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Natomiast art. 3 ust. 1 Dyrektywy

93/13 stanowi, że warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, mogą

być uznane za nieuczciwe, jeśli stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary,

powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy, praw i obowiązków stron

ze szkodą dla konsumenta.

Z art. 3851 § 1 k.c. wynika również sankcja, którą dotknięte jest niedozwolone

postanowienie umowne, polegająca na tym, że „nie wiąże” ono konsumenta.

Przepis ten jest skorelowany z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13, zgodnie z którym

państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki

w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie

będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal

obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych

warunków. Natomiast w świetle jej art. 7 ust. 1 zarówno w interesie konsumentów,

jak i konkurentów państwa członkowskie zapewnią stosowne i skuteczne środki

II CSKP 139/23

7

mające na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków

w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego i TSUE wielokrotnie już wyjaśniano, że

niedozwolone postanowienie umowne (3851 § 1 k.c.) jest od początku, z mocy

samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść konsumenta, który może

udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób

przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną. Nie budzi też wątpliwości,

że stwierdzenie niedozwolonego charakteru postanowienia w umowie kredytu może

uzasadniać uznanie umowy za nieważną (por. np. uchwałę składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56; uchwałę

Sądu Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021, nr 6, poz. 40;

postanowienie Sądu Najwyższego z 6 lipca 2021 r., III CZP 41/20, MoP 2021, nr 15,

s. 775; wyroki TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, Justyna

Dziubak i z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W., R.W.).

Stwierdzenie nieważności umowy mieści się w zakresie sankcji, jaką

Dyrektywa 93/13 przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez przedsiębiorcę

nieuczciwych postanowień umownych. Niedopuszczalne jest zastępowanie

wyeliminowanego abuzywnego postanowienia umowy innym mechanizmem

wyliczenia kwoty raty kapitałowo-odsetkowej. Żaden bowiem przepis prawa - jak

wcześniej wskazano - nie daje podstaw do zastąpienia klauzuli abuzywnej innym

postanowieniem. Uzupełnienie luk po wyeliminowaniu takiej klauzuli stanowiłoby

bowiem zbyt daleko idącą modyfikację umowy w celu ratowania sytuacji prawnej

przedsiębiorcy stosującego niedozwolone postanowienie umowne

(por. postanowienie SN z 31 maja 2022 r., I CSK 2314/22 i wskazane tam orzeczenia

oraz postanowienie SN z 6 października 2022 r., I CSK 3614/22).

Konsekwencją wadliwości umowy i przytoczonych wyżej rozważań, które stały

się podstawą do wydania orzeczenia o treści jak w zaskarżonym wyroku, było

również zastosowanie przepisów o obowiązku zwrotu nienależnego świadczenia,

skoro zostało ono przez powodów spełnione w wyniku nieważnej umowy. Jeżeli

zatem powodowie nie byli zobowiązani do świadczenia na rzecz pozwanego

z omówionych przez Sądy meriti względów, należało przyjąć, że nie doszło do

II CSKP 139/23

8

naruszenia art. 410 § 2 k.c. Kredytodawcy mogą żądać zwrotu świadczenia od chwili,

w której umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna. W momencie, gdy powodowie

zamanifestowali brak woli utrzymania stosunku prawnego łączącego ich z pozwanym

i zażądali zwrotu świadczeń spełnionych na podstawie umowy, również pozwany

uzyskał roszczenie o zwrot tego, co na podstawie umowy świadczył powodowi. Data

wymagalności roszczenia konsumenta przeciwko przedsiębiorcy nie powinna być

uzależniona od złożenia oświadczenia konsumenta w toku postępowania sądowego

co do utrzymania umowy w mocy. O wymagalności świadczenia o zwrot nienależycie

spełnionych świadczeń, w przypadku powołania się na nieważność umowy, decyduje

wezwanie do zapłaty (art. 481 § 1 w zw. z art. 455 k.c.), gdyż świadczenie to jest

uznawane za świadczenie o charakterze bezterminowym (postanowienie SN

z 27 listopada 2025 r., I CSK 175/25; wyrok SN z 19 lutego 2025 r., I CSKP 2153/22).

Odnosząc się do problemu zastosowania w sprawie art. 496 i art. 497 k.c.,

z uwagi na podniesiony przez skarżącego zarzut zatrzymania, należy wyjaśnić, że

w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 19 czerwca 2024 r.,

III CZP 31/23, wyjaśniono, że prawo zatrzymania (art. 496 k.c.) nie przysługuje

stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony.

W okolicznościach sprawy co do zasady nie ma natomiast wątpliwości, że wzajemne

roszczenia stron nadają się do potrącenia. Stąd też zarzut naruszenia

art. 496 i 497 k.c. jest bezzasadny.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy uznał, że skarga kasacyjna pozwanego

nie miała uzasadnionych podstaw i podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c.

Jacek Grela

Ireneusz Kunicki

Agnieszka Jurkowska-Chocyk

(A.G.)

[SOP]