Sąd Najwyższy oddalił skargę banku, kredyt frankowy pozostaje nieważny

Wyrokiem z dnia 9 czerwca 2022 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w punkcie

pierwszym (1) oddalił apelację pozwanego Bank S.A. w W. (dalej – „Bank”) od wyroku

Sądu Okręgowego w Legnicy z dnia 20 września 2021 r. - ustalającego, że Umowa

Kredytu numer […] zawarta 6 kwietnia 2006 r. między powodami E.P. i W.P. a

Bankiem jest nieważna (pkt I), zasądzającego od Banku na rzecz powodów kwotę

26.869,57 zł z bliżej oznaczonymi odsetkami ustawowymi za opóźnienie (pkt II),

oddalającego dalej idące powództwo (pkt III) i rozstrzygającego o kosztach (pkt IV

i V) – a w punkcie drugim (2) orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego.

Okoliczności sprawy istotne na obecnym etapie postępowania –

z uwzględnieniem utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego dotyczącego

kredytów indeksowanych do waluty obcej (denominowanych w takiej walucie) oraz

treści zarzutów kasacyjnych – przedstawiały się następująco:

W dniu 6 kwietnia 2006 r. powodowie zawarli z Bankiem umowę kredytu

hipotecznego nominowanego do CHF nr […] („Umowa”), na podstawie której Bank

udzielił im kredytu w wysokości 251.615,21 zł, indeksowanego do CHF,

oprocentowanego wg zmiennej stopy procentowej, której wysokość stanowiła sumę

stawki referencyjnej LIBOR 6m i stałej marży banku wynoszącej 1,8%,

przeznaczonego na cele mieszkaniowe powodów.

W Umowie, opartej o treść stosowanego przez Bank wzorca umownego,

wskazano m.in., że:

- w dniu wypłaty kredytu lub każdej transzy kredytu kwota wypłaconych

środków będzie przeliczana do CHF według kursu kupna walut ustalonego przez

Bank i obowiązującego w Banku w dniu uruchomienia środków (§ 3 ust. 2 Umowy);

- wysokość zobowiązania będzie ustalana w złotych w kwocie stanowiącej

równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w CHF po jej przeliczeniu według kursu

II CSKP 152/24

3

sprzedaży obowiązującego w NBP na dzień przed datą wpływu środków do Banku

(§ 5 ust. 4 i 5 Umowy).

Powodowie mieli świadomość, że może dojść do zmiany kursu CHF, w jakiś

sposób wpływającej na zobowiązanie kredytowe, w tym spłatę kredytu. Jednakże

Bank nie informował ich o stabilności waluty. W odpowiedzi na pytanie dotyczące

stabilności CHF przedstawił im tabelkę z wydrukiem wartości CHF z ostatnich 10 lat,

z którego wynikało, że wahania wynosiły 30 gr. Powodowie nie otrzymali

informacji zawierającej bliższe dane, kalkulacji oraz prognoz, odpowiednio

zindywidualizowanych i rozłożonych w czasie. Nie ma żadnych dowodów, z których

wynikałoby, że pozwany wyjaśnił im, na czym polega ryzyko walutowe, jak może

zmienić się wysokość ich zobowiązania w czasie, czy też, że ryzyko to jest

w zasadzie nieograniczone.

Zgodnie z dyspozycją powodów kredyt został wypłacony w czterech

transzach: w dniu 12 kwietnia 2006 r. w kwocie 97.115,21 zł, w dniu 21 lipca 2006 r.

- 60.000 zł, w dniu 30 stycznia 2007 r. - 60.000 zł i w dniu 27 kwietnia 2007 r. -

34.500 zł.

W okresie od 11 maja 2006 r. do 8 stycznia 2021 r. powodowie uiścili na rzecz

Banku z tytułu wpłaty rat kapitałowo-odsetkowych łączną kwotę 272.300,05 zł oraz z

tytułu opłat „okołokredytowych” (składki na ubezpieczenie kredytu, wkładu własnego

i na życie ) - 7.652,53 zł.

Pismem z dnia 1 lutego 2021 r. powodowie wezwali Bank do zapłaty na ich

rzecz z tytułu nieważności Umowy kwotę 272.300,05 zł w terminie 7 dni od dnia

doręczenia wezwania, jednakże Bank odmówił zapłaty.

Powodowie dochodzili kwoty zasądzenia na ich rzecz kwoty 278.484,78 zł,

wraz z bliżej oznaczonymi odsetkami ustawowymi, z tytułu zwrotu nienależnych

świadczeń w postaci rat kapitałowo-odsetkowych spełnionych na rzecz Banku

w związku z wykonaniem Umowy. Pozwany zgłosił zarzut potrącenia m.in. kwoty

251.615,21 zł z tytułu zwrotu kapitału.

Wraz z pozwem w niniejszej sprawie powodowie oświadczyli (oświadczenia

z 25 listopada 2020 r.), że są świadomi wszelkich konsekwencji prawnych

i faktycznych wynikających z ustalenia, w toku postępowania w niniejszej sprawie,

II CSKP 152/24

4

nieistnienia lub nieważności Umowy i godzą się na nie, oraz że ustalenie nieistnienia

Umowy lub stwierdzenie jej nieważności jest obiektywnie korzystniejsze dla nich -

zarówno na dzień złożenia tego oświadczenia, jak i na dzień zawarcia Umowy -

aniżeli pozostawienie Umowy w mocy.

Oddalając apelację pozwanego, Sąd Apelacyjny przyjął - w zakresie istotnym

na obecnym etapie postępowania - że:

- powodowie mają interes prawny w ustaleniu nieważności Umowy;

- zastrzeżona w Umowie klauzula indeksacyjna, określająca główne

świadczenia stron (główny przedmiot Umowy) i obciążająca powodów

nieograniczonym ryzykiem walutowym, nie była indywidualnie negocjowana, nie

została sformułowana w sposób jednoznaczny (powodowie nie zostali należycie,

tj. szczególnie starannie, poinformowani o ryzku wzrostu kursu CHF), a Bank nie

przewidział żadnego mechanizmu, chroniącego kredytobiorców przed zmianami,

jakie wykraczają poza standardowe fluktuacje kursów walut;

- stosowanie różnego rodzaju kursów waluty indeksacji dla różnych przeliczeń

jest wadliwe, nie zostało sformułowane w sposób jednoznaczny, narusza interes

konsumenta i nie zostało objęte indywidualnym uzgodnieniem; określenie zaś

wysokości należności obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursów

ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest

nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób

obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność

stron;

- abuzywność i bezskuteczność postanowień indeksacyjnych, dotyczących

ryzyka wymiany walut i określających główny przedmiot umowy kredytu, przesądza

nieważność Umowy, gdyż ich usunięcie spowodowały nie tylko zniesienie

mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale również - pośrednio -

prowadziłoby do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest związane bezpośrednio

z indeksacją kredytu do waluty;

- nieuczciwe postanowienia indeksacyjne nie powinny być zastępowane

innym mechanizmem przeliczeniowym opartym na przepisach kodeksu cywilnego;

w szczególności wykluczone jest zastąpienie przez sąd klauzul abuzywnych

II CSKP 152/24

5

np. kursem średnim waluty obcej z dnia wymagalności roszczenia ogłaszanym przez

NBP; ponadto wola konsumenta, który uważa, że stwierdzenie nieważności całej

umowy nie jest dla niego niekorzystne, przeważa nad wdrożeniem systemu ochrony,

takiego jak zastąpienie nieuczciwego postanowienia i utrzymanie umowy w mocy,

a in casu w trakcie przesłuchania powodowie stwierdzili wyraźnie, iż są świadomi

konsekwencji stwierdzenia nieważności Umowy, w tym także ciążącego na nich

obowiązku zwrotu Bankowi wypłaconego kapitału;

- stwierdzenie nieważności Umowy dawało powodom prawo żądania zwrotu

jako nienależnych wszystkich spełnionych świadczeń pieniężnych.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł pozwany,

zaskarżając go w całości. Zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art. 3851 § 1

i 2 k.c. oraz art. 189 k.p.c. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości

i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu do ponownego

rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sformułowane w skardze kasacyjnej zmierzają przede wszystkim do

podważenia stanowiska Sądu Apelacyjnego, że abuzywność spornych klauzul

indeksacyjnych musi spowodować upadek całej Umowy. W szczególności, zdaniem

Banku, prawidłowa wykładnia art. 3851 § 1 i 2 k.c. w niniejszej sprawie w przypadku

ustalenia jako bezskutecznego postanowienia umowy w zakresie, w jakim odsyła ono

do kursu z tabeli Banku, nakładała na Sądy obu instancji obowiązek zastosowania

innej normy, na mocy której możliwe było obowiązywanie umowy jako kredytu

indeksowanego do waluty obcej (art. 65 k.c. albo art. 358 § 2 k.c. odsyłającego do

kursu średniego NBP). Pozwany zwrócił też uwagę, że unieważnienie umowy nie

może stanowić sankcji przewidzianej w dyrektywie 93/13, gdyż chodzi w niej

o zastąpienie formalnej równowagi miedzy prawami i obowiązkami stron umowy, jaką

ustanawia umowa, równowagą rzeczywistą.

Ustosunkowując się do tej argumentacji, należy podkreślić, że z uzasadnienia

zaskarżonego wyroku wynika, iż w ujęciu Sądu Apelacyjnego abuzywność klauzul

indeksacyjnych wynikała nie tylko z zastrzeżenia dla Banku nadmiernej swobody

w zakresie ustalenia kursu waluty istotnego dla przeliczeń indeksacyjnych oraz

II CSKP 152/24

6

korzyści związanej ze spreadem, ale także z niedopuszczalnego obciążenia

powodów – bez udzielenia im należytej informacji – nieograniczonym ryzykiem

walutowym. Tymczasem Sąd Najwyższy wielokrotnie i przekonująco wyjaśniał już,

że bez klauzuli ryzyka walutowego umowa kredytu indeksowanego do waluty obcej

nie może być utrzymana, w tym jako zwykły kredyt złotowy (oprocentowany w sposób

charakterystyczny dla kredytów w walucie obcej albo kredytów złotówkowych), gdyż

byłoby to równoznaczne z tak daleko idącym jej przekształceniem, iż należałoby ją

uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez strony,

choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu (por. np.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021,

z. B, poz. 20, z dnia 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, niepubl., z dnia 10 maja

2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, niepubl., z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP

293/22, niepubl, z dnia 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, niepubl., z dnia 8 listopada

2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22,

niepubl., z dnia 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, niepubl., z dnia 20 lutego

2023 r., II CSKP 809/22, niepubl., z dnia 10 marca 2023 r., II CSKP 1017/22, niepubl.,

z dnia 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22, niepubl., z dnia 25 maja 2023 r., II CSKP

1311/22, niepubl., z dnia 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, niepubl., z dnia 25

lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22,

niepubl., z dnia 8 listopada 2023 r., II CSKP 1530/22, niepubl., z dnia 21 listopada

2023 r., II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, niepubl., z dnia 29 listopada 2023 r.,

II CSKP 1460/22, niepubl. i II CSKP 1753/22, z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP

874/22, niepubl., z dnia 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, niepubl., z dnia

6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl. oraz z dnia 3 grudnia 2024 r., II CKSP

1803/22).

Utrwalonej judykatury Sądu Najwyższego nie uwzględnia również zarzut

naruszenia art. 189 k.p.c., którego skarżący dopatrzył się w przyjęciu, że powodowie

mają interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności Umowy, mimo iż przysługiwało

im dalej idące roszczenie o zapłatę. W judykaturze tej bowiem nie budzi już

wątpliwości, że dopuszczalne jest wystąpienie z żądaniem ustalenia nieistnienia

stosunku kredytu ze względu na nieważność umowy kredytu, nawet jeżeli stronie

przysługuje roszczenie o zwrot świadczeń spełnionych na podstawie tej umowy (por.

II CSKP 152/24

7

np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, niepubl.,

z dnia 20 czerwca 2022 r., II CSKP 701/22, niepubl., z dnia 20 marca 2024 r., II CSKP

401/23, niepubl. i z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.; por. też wyrok

Trybunału Sprawiedliwości z dnia 23 listopada 2023 r., C-321/22, Provident Polska,

pkt 77, gdzie wskazano, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą

skuteczności stoi na przeszkodzie przepisom krajowym, zgodnie z ich wykładnią

dokonaną w orzecznictwie, które w celu uwzględnienia wytoczonego przez

konsumenta powództwa zmierzającego do stwierdzenia bezskuteczności

nieuczciwego warunku w umowie zawartej z przedsiębiorcą wymagają dowodu na

istnienie interesu prawnego, w sytuacji gdy uznaje się, że taki interes nie istnieje,

jeżeli konsumentowi przysługuje powództwo o zwrot nienależnego świadczenia, lub

gdy może on powołać się na tę bezskuteczność w ramach obrony przed

powództwem wzajemnym w przedmiocie wyegzekwowania wykonania zobowiązania

wytoczonym przeciwko niemu przez tego przedsiębiorcę na podstawie tego

warunku).

Zaaprobowanie stanowiska co do wadliwości klauzuli obciążającej powodów

nieograniczonym ryzykiem i niemożliwości utrzymania Umowy bez tej klauzuli

sprawia, że bezprzedmiotowe – pozbawione wpływu na rozstrzygnięcie sprawy -

stało się rozważanie zarzutów skarżącego, zmierzających w szczególności

wykazania dopuszczalności zastąpienia niedozwolonych postanowień odsyłających

do różnych kursów ustalanych przez Bank odwołaniem do kursu średniego NBP.

Nawet bowiem przyznanie pozwanemu racji co do tych kwestii w żaden sposób

nie rozwiązywałoby problemu niedopuszczalnego obciążenia powodów

nieograniczonym ryzykiem walutowym (nie wyłączało tego ryzyka).

Z tych względów, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak

w sentencji.

Marta Romańska Karol Weitz Roman Trzaskowski

(K.L.)

[r.g.]

II CSKP 152/24

8