Sąd Najwyższy uchylił wyrok oddalający pozew kredytobiorców wobec banku

II CSKP 17/25

2

Wyrokiem z 24 listopada 2022 r. Sąd Okręgowy w Świdnicy zasądził od Banku

spółki akcyjnej w G. na rzecz J.G. i A.P. po 75 212,24 zł z odsetkami ustawowymi za

opóźnienie od 5 marca 2021 r. do dnia zapłaty oraz ustalił nieistnienie stosunku

prawnego wynikającego z umowy kredytu nr […] z 5 kwietnia 2007 r.

Wyrokiem z 15 czerwca 2023 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu zmienił ww.

wyrok w ten sposób, że oddalił powództwo oraz oddalił powództwo ewentualne.

Sąd drugiej instancji ustalił m.in., że 5 kwietnia 2007 r. powodowie zawarli

z Bank spółką akcyjną w G. (dalej: „Bank”) umowę, na podstawie której bank udzielił

im kredytu w wysokości 144,434,04 zł, indeksowanego kursem CHF. Kredyt

przeznaczony był na pokrycie części kosztów budowy domu mieszkalnego. Spłata

miała nastąpić w 240 równych miesięcznych ratach kapitałowo-odsetkowych

wynikających z § 10 umowy. Załącznikiem do umowy była Tabela prowizji i opłat.

W czasie zawierania umowy nie było możliwości negocjowania jej warunków.

Przedstawiono powodom wzór umowy, ustalony odgórnie przez centralę banku. Nie

przedstawiono im kalkulacji, żadnych symulacji czy tabel kursowych, nie wskazano,

jak dotychczas kształtował się kurs waluty. Nie wskazano sposobu, jakim bank

dokonuje przeliczeń raty kredytu. Nie tłumaczono im pojęć kursu kupna, sprzedaży

franka, czy też marży.

Zgodnie z § 17 ust. 1-5 umowy do rozliczania transakcji wypłat i spłat kredytów

stosowane są odpowiednie kursy kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych

udzielanych przez Bank walut zawartych w ofercie banku, obowiązujące w dniu

dokonania transakcji. Kursy kupna określa się jako średnie kursy złotego do danych

walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP minus marża kupna. Kursy sprzedaży

określa się jako średnie kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów

średnich Narodowego Banku Polskiego (dalej: „NBP”) minus marża sprzedaży. Do

wyliczenia kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez

bank stosuje się kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich

NBP w danym dniu roboczym skorygowane o marżę kupna/sprzedaży Bank.

Obowiązujące w danym dniu roboczym kursy kupna/sprzedaży dla kredytów

hipotecznych udzielanych przez Bank walut zawartych w ofercie banku określane są

II CSKP 17/25

3

przez bank po godz. 15.00 poprzedniego dnia roboczego i wywieszane są w siedzibie

banku oraz publikowane na stronie internetowej Banku.

Powodowie złożyli pozwanemu reklamację opatrzoną datą 10 marca 2020 r.,

która została załatwiona odmownie.

Dochodzone 150 424,47 zł stanowi część spłaconej już przez powodów sumy

i obejmuje okres od 25 lutego 2011 r. do 27 stycznia 2020 r. Kwota ta jest niesporna.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego należało uznać wiążącą strony umowę za

ważną. Jej treść i odesłanie do kursu waluty ustalanego przez NBP pozwala na

przyjęcie powyższego założenia (§ 17 umowy). Zawarte w powołanych

postanowieniach umowy marże nie mogą przesądzać o nieważności umowy kredytu.

Nie można również, co do zasady przyjąć, że wzrost kursu waluty prowadzi do

nieważności umowy, i to uzależnionej od woli kredytobiorcy, w sytuacji gdy wzrost

kursu waluty w stosunku do PLN, w ocenie powodów, czyni umowę dla nich

nieopłacalną. Na chwilę zawierania umowy przyznany przez powodów zakres

informacji o ryzyku kursowym był adekwatny do realiów rynku na przestrzeni

ostatnich 10 lat i wiedzy kształtowanej danymi rynkowymi. Nie ma podstaw, by

przyjąć, że na pozwanym ciążyły dalsze obowiązki informowania kredytobiorcy

o możliwych nadzwyczajnych zmianach okoliczności odnoszących się do stabilności

waluty poza tym, iż jak w przypadku każdej waluty, jej kurs podlega wahaniom.

W ocenie Sądu drugiej instancji „pokrzywdzenie” kredytobiorców, na które

wskazują w sprawie, pozostaje skutkiem wzrostu wartości waluty, a nie jest

konsekwencją zawarcia w umowie, zgodnych z prawem, postanowień

o waloryzowaniu kredytu.

Sąd Apelacyjny uznał, że nie było również podstaw do tego, by ustalić

nieważność całej umowy kredytu z powodu abuzywności części jej postanowień,

tj. dotyczących klauzul waloryzacyjnych. Kwestionowana klauzula przeliczeniowa, po

wyeliminowaniu marży, nie zmienia treści warunku zawartego w umowie. W dalszym

ciągu jasne pozostają zasady przeliczania wartości kredytu waloryzowanego walutą

CHF. Kwestionowane w sprawie klauzule waloryzacyjne mogą zostać uznane za

element umowy zawierający odrębne postanowienia podlegające badaniu i odrębnej

eliminacji bez wpływu na istotę zobowiązania i możliwość realizacji umowy.

II CSKP 17/25

4

Zakwestionowane postanowienia umowy jedynie w marginalny sposób wpływają na

sposób jej wykonania i zwiększenie obciążeń konsumentów.

Powyższe orzeczenie zaskarżyli skargą kasacyjną powodowie, zarzucając

naruszenie prawa materialnego, tj.:

1. art. 3851 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia

1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej:

„dyrektywa 93/13”) przez jego niezastosowanie sprowadzające się do

niewyeliminowania całego abuzywnego postanowienia umowy – na skutek podziału

klauzuli indeksacyjnej na części odnoszące się do kursu NBP i marży banku,

a w konsekwencji tego podziału przyjęcie, że niedozwolony charakter ma jedynie

część postanowienia, która dotyczy zastosowania marży banku, podczas gdy cała

klauzula indeksacyjna stanowi jeden, niepodzielny warunek umowy, stąd też

powinna ulec eliminacji w całości;

2. art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 w zw. z art. 6 ust. 1 w zw. z art. 7 ust. 1

dyrektywy 93/13 przez ich niezastosowanie do całości kwestionowanego

postanowienia, odnoszącego się do marży kursowej (marży kupna i sprzedaży) wraz

z kursem średnim NBP, co doprowadziło do niedopuszczalnej zmiany

kwestionowanego postanowienia umownego;

3. art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 w zw. z art. 6 ust. 1 w zw. z art. 7 ust. 1

dyrektywy 93/13 przez niewłaściwe zastosowanie sprowadzające się do usunięcia

fragmentu postanowienia klauzuli abuzywnej, podczas gdy art. 3851 § 1 k.c. stanowi,

że „postanowienie” nie wiąże konsumenta, a zatem wyeliminowaniu powinno

podlegać postanowienie w całości, a nie jedynie jego fragment;

4. art. 65 § 2 k.c. przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że na gruncie

przedmiotowej umowy postanowienie dotyczące marży ma odrębny charakter, zaś

jego wykreślenie nie spowoduje zmiany treści całego postanowienia zawierającego

element abuzywny w sposób zmieniający jego istotę, podczas gdy stanowi on wraz

z kursem średnim NBP jeden niepodzielny warunek umowy;

5. art. 58 § 1 i 2 w zw. z art. 3531 k.c. przez ich niezastosowanie, podczas gdy

przedmiotowa umowa kredytu była niezgodna z jej naturą, zasadami swobody umów

oraz współżycia społecznego, co w konsekwencji spowodowało niesłuszne

uwzględnienie apelacji pozwanego i oddalenie powództwa w całości;

II CSKP 17/25

5

6. art. 405 w zw. z art. 410 k.c. przez ich niezastosowanie i oddalenie powództwa

całości.

We wnioskach skarżący domagali się uchylenia zaskarżonego wyroku

w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie.

Podstawowe zagadnienie, które pojawiło się w zaskarżonym orzeczeniu

i jednocześnie stało się przedmiotem zarzutów skargi kasacyjnej, ogniskowało się

wokół problematyki związanej z istotą mechanizmu wyznaczania kursów waluty dla

potrzeb określenia salda zadłużenia i wysokości świadczeń kredytobiorcy,

w szczególności, czy mechanizm ten może podlegać podziałowi na poszczególne

elementy, które byłyby odrębnie oceniane pod względem abuzywności. Niewątpliwie,

zagadnienie to od dawna wywoływało kontrowersje zarówno w judykaturze, jak

i nauce prawa. Tymczasem, pojawiające się wątpliwości zostały usunięte w uchwale

pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 24 czerwca 2026 r., III CZP 8/26,

w której wskazano, że postanowienie umowy lub wzorca umowy kredytu

indeksowanego do waluty obcej albo denominowanego w walucie obcej, określające

sposób wyznaczania kursu waluty na podstawie średniego kursu tej waluty

ustalanego przez NBP korygowanego o marżę banku, podlega ocenie co do

abuzywności (art. 3851 § 1 k.c.) wyłącznie jako całość.

Wskazana okoliczności stanowiła wystarczającą podstawę do uwzględniania

skargi kasacyjnej.

Tym niemniej należy przypomnieć pewne ukształtowane już zasady w tzw.

procesach frankowych. W judykaturze Sądu Najwyższego dominuje zapatrywanie,

że klauzule kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu

złotowego indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie obcej),

określają główne świadczenie kredytobiorcy (zob. np. wyroki SN z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20, i z 24 czerwca 2025 r., II CSKP

941/24). Pogląd ten uwzględnia stanowisko Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej, w orzecznictwie którego podkreśla się, że za postanowienia umowne

II CSKP 17/25

6

mieszczące się w pojęciu „głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2

dyrektywy 93/13 należy uważać te, które określają podstawowe świadczenia

w ramach danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę umowę (zob. wyroki

TSUE: z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Kásler i Káslerné Rábai, pkt 49-50; z 26 lutego

2015 r., C-143/13, Matei, pkt 54; z 23 kwietnia 2015 r., C-96/14, Van Hove, pkt 33;

z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 35). Za takie uznawane są

zarówno klauzule indeksacyjne (waloryzacyjne), jak i postanowienia odnoszące się

do ustalonego w walucie obcej mechanizmu waloryzacji świadczeń, które wiążą się

z obciążeniem kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty

i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob. wyroki TSUE: z 20

września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 37; z 20 września 2018 r., C-51/17,

OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68; z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai, pkt 48;

z 3 października 2019 r., C-260/18, Dziubak, pkt 44).

Sąd Najwyższy wyjaśnił już, że klauzula ryzyka walutowego nie może

funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie zobowiązań stron

w celu ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei klauzula spreadowa nie ma racji

bytu w umowie, w której nie zastosowano mechanizmu przeliczeniowego

i wynikającego z niego narażenia konsumenta na ryzyko kursowe. W konsekwencji

klauzule te, składające się na przyjęty w umowach kredytu mechanizm

przeliczeniowy, są ze sobą ściśle powiązane, a ich rozszczepienie jest zabiegiem

sztucznym (zob. wyroki SN: z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18; z 11 grudnia

2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20; z 10 maja 2022 r., II CSKP

285/22; z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 24

czerwca 2022 r., II CSKP 10/22; z 28 października 2022 r., II CSKP 902/22; z 28

października 2022 r., II CSKP 910/22; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22; z 26

stycznia 2023 r., II CSKP 722/22; z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22; z 8 marca

2023 r., II CSKP 1095/22; z 12 kwietnia 2023 r., II CSKP 1531/22; z 18 kwietnia

2023 r., II CSKP 1511/22; z 8 listopada 2023 r., II CSKP 2099/22).

Klauzule waloryzacyjne, które nie zostały wyrażone w umowie kredytu

w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod kątem spełnienia przesłanek

z art. 3851 § 1 k.c. Wymaganie wyrażenia warunku umownego prostym

i zrozumiałym językiem nakazuje, by umowa przedstawiała w przejrzysty sposób

II CSKP 17/25

7

konkretne działanie mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także,

w zależności od przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem

przewidzianym w innych warunkach, tak by konsument był w stanie oszacować,

w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne (zob. uzasadnienie postanowienia SN z 3 października

2024 r., I CSK 2639/24).

Sąd Najwyższy wyjaśnił też (zob. m.in. wyrok z 22 stycznia 2016 r., I CSK

1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134), że postanowienia umowy (regulaminu),

określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy

wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi

swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych

postanowień umownych; kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób

sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność

z dobrymi obyczajami i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku

na uzależnieniu wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia

konsumenta od swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na

złotówki w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności

poszczególnych spłacanych rat, służy określeniu wysokości świadczenia

konsumenta. Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego

ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego

działania banku; obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz

naruszają równorzędność stron. Są one niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy

swoboda przedsiębiorcy (banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób

ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu

ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów. Istotne jest przy tym, że

chodzi o całą klauzulę przeliczeniową, a nie jej poszczególne części, co zostało

wyjaśniowe w uchwale z 24 czerwca 2026 r., III CZP 8/26.

Uznanie abuzywności postanowień kształtujących głównych świadczenia

stron pociąga za sobą dalsze konsekwencje. Problemy te zostały w znakomitej

większości rozwiązane w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego

z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118), w której

wskazano, że w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

II CSKP 17/25

8

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi

niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie

prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. Jeżeli

w wykonaniu umowy kredytu, która nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru

jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy całość lub część kwoty kredytu,

a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu, powstają samodzielne roszczenia o zwrot

nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron. W razie niemożliwości ustalenia

wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub

denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie. Jeżeli umowa

kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bieg

przedawnienia roszczenia banku o zwrot kwot wypłaconych z tytułu kredytu

rozpoczyna się co do zasady od dnia następującego po dniu, w którym kredytobiorca

zakwestionował względem banku związanie postanowieniami umowy. Jeżeli umowa

kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, nie ma

podstawy prawnej do żądania przez którąkolwiek ze stron odsetek lub innego

wynagrodzenia z tytułu korzystania z jej środków pieniężnych w okresie od spełnienia

nienależnego świadczenia do chwili popadnięcia w opóźnienie co do zwrotu tego

świadczenia.

Z uzasadnienia ww. uchwały wynika m.in., że w praktyce wola konsumenta co

do tego, że nie chce być związany niedozwolonym postanowieniem umowy, jest

wyrażana przede wszystkim w sposób dorozumiany, w okolicznościach, w których

konsument dąży do realizacji swoich uprawnień wynikających z abuzywności klauzuli

oraz, ewentualnie, z niezwiązania umową w całości. Może to nastąpić np. przez

wystosowanie do banku wezwania do zwrotu kwot uiszczonych tytułem spłaty rat

kredytu, ale także w każdy inny sposób, z którego będzie wynikała wola konsumenta

powołania się na niedozwolony charakter postanowień. Jednoznaczna intencja

realizacji uprawnień konsumenta wynikających z abuzywności klauzuli objawia

zarazem brak woli potwierdzenia jej obowiązywania.

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., uchylił

zaskarżony wyrok w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania oraz

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 k.p.c.).

II CSKP 17/25

9

Tomasz Szanciło

Jacek Grela

Agnieszka Jurkowska-Chocyk

Na mocy art. 330 § 1 k.p.c. stwierdzam

niemożność podpisania uzasadnienia wyroku

przez sędziego SN Agnieszkę Jurkowską-Chocyk

z powodu długotrwałej nieobecności

Tomasz Szanciło

[S.J.]

[SOP]