Lasy Państwowe chciały zasiedzieć leśne działki. SN uchylił oddalenie wniosku

II CSKP 1742/22

2

Postanowieniem z dnia 2 września 2020 r. Sąd Rejonowy w Otwocku oddalił

wniosek Skarbu Państwa Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe

Nadleśnictwo […] o zasiedzenie (pkt 1) i orzekł o kosztach postępowania (pkt 2).

Powyższe orzeczenie oparł na następujących ustaleniach faktycznych:

Aktem notarialnym Rep. […] z dnia 6 kwietnia 1944 r. S. i R.M. nabyli od L.Ł.

i C.O., zastępowanych przez J.G. i A.C., własność działki uregulowanej

w księdze hipotecznej A. nr […] oznaczonej nr […] o powierzchni 2600 m2. Aktem

notarialnym Rep. A nr […] z dnia 15 września 2004 r. R. i S.M. darowali wnuczce

A.J. wskazaną nieruchomość, objętą księgą wieczystą KW nr […].

W wypisie z rejestru gruntów jako właściciel nieruchomości jest ujawniona

A.J.. W świadomości rodziny byli oni właścicielami nieruchomości,

a prawa do nieruchomości nigdy nie zostały utracone. Rodzina rozmawiała

o działkach, działka była opalikowana. Jeździli na działkę na grzyby, spacery. S.M.

w latach 90-tych XX w. brał udział w zebraniach właścicieli działek sąsiednich z

architektem celem wytyczania działek. Przez lata to S. i R.M., a następnie A.J.

opłacali podatek gruntowy od nieruchomości.

Działki składające się na nieruchomość wchodziły w skład nieruchomości

przekazanej w 1946 r. Lasom Państwowym. Protokołem z dnia 1 czerwca 1946 r.

Lasy Państwowe przejęły obszar, w skład którego wchodziły grunty leśne

o powierzchni łącznej 4,9 ha, w tym przedmiotowe działki nr […], […]1 i […]2. Na

podstawie opinii biegłego geodety stwierdzono, że obecne działki nr […], […]1 i

[…]2 są objęte protokołem przekazania z 1946 r.

Działki były ujęte w planach urządzania lasów od 1947 r., następnie była

sporządzona mapa na ten okres. Na spornym obszarze raz na 10 lat wykonywane

były zabiegi pielęgnacyjne, m.in. zabiegi trzebieżowe i usuwanie posuszu.

Nadleśnictwo wykonuje na tym terenie zabiegi ochronne, odbywają się patrole

w związku występowaniem pożarów i kradzieży drewna. Latem pracownicy

Nadleśnictwa bywają na tych terenach dwa razy w tygodniu, zimą raz na trzy

tygodnie. Na działkach występuje drzewostan sosnowy, z niewielką domieszką

brzóz. W większości drzewa są w wieku około 65-79 lat. Nadleśnictwo w imieniu

Skarbu Państwa pozyskuje z nieruchomości drewno, piasek i rozporządza nim.

II CSKP 1742/22

3

Działki co 10 lat są obejmowane kolejnym planem zagospodarowania lasu. Plany

urządzania lasu były urządzane na wniosek i koszt Lasów Państwowych i zawierały

w sobie inwentaryzację oraz plany działań na danym obszarze, a także rozliczenie

minionych 10 lat.

Sąd Rejonowy wskazał, że uczestniczka A.J., a wcześniej także R. i S.M.

odwiedzali sporną nieruchomość, opłacali za nią podatki, założyli księgę wieczystą i

chcieli wydzielenia działek, przez co wykazują wolę zatrzymania jej dla siebie.

Natomiast sporządzenia przez wnioskodawcę ogólnego planu urządzania lasu

obejmującego większy obszar niż konkretna działka nie sposób uznać za przejaw

posiadania samoistnego, ponieważ brak w nim elementu władania. Nawet jednak

przyjmując, że wnioskodawca wykonywał szereg czynności na nieruchomości,

zmierzających do zachowania lub nawet polepszenia jej stanu, zachowania tego

nie można uznać za posiadanie samoistne, prowadzące do zasiedzenia. Sadzenie

lasu, zabiegi pielęgnacyjne i inne czynności inicjowane lub podejmowane przez

Nadleśnictwo w stosunku do nieruchomości objętej wnioskiem stanowią bowiem

realizację zadań o charakterze publicznoprawnym. Realizacja takich zadań nie

pozwala kwalifikować władztwa jako posiadania zależnego, a tym bardziej

samoistnego, są to bowiem działania w sferze imperium, nie zaś w sferze dominium,

i jako takie nie mogą prowadzić do zasiedzenia.

Na skutek apelacji wnioskodawcy, postanowieniem z dnia 24 września

2021 r., Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie, oddalił apelację,

podzieliwszy stanowisko, że wnioskodawca nie wykazał posiadania samoistnego

spornych działek.

Skargę kasacyjną od postanowienia Sądu Okręgowego złożył wnioskodawca,

zaskarżając orzeczenie w całości, zarzucając naruszenie art. 3271 § 1 pkt 2

w związku z art. 391 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.; art. 11 w związku z art. 1

i art. 4 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 28 marca 1928 r.

o zagospodarowaniu lasów państwowych (Dz. U. nr 36 poz. 336 ze zm.); art. 2

ust. 1 w związku z art. 1 dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 30 września

1936 r. o państwowym gospodarstwie leśnym (Dz. U. nr 75, poz. 533 ze zm.);

art. 17 ust. 1 w związku z art. 3 i art. 19 ust. 1 dekretu z dnia 26 kwietnia 1948 r.

II CSKP 1742/22

4

o ochronie lasów nie stanowiących własności Państwa (Dz. U. nr 24, poz. 165

ze zm., dalej – „d.o.l.”); art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1949 r. o państwowym

gospodarstwie leśnym (Dz. U. nr 63, poz. 494 ze zm., dalej – „u.o.p.g.l.”); art. 16

ust. 1 w związku z art. 4 i art. 31 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r.

o zagospodarowaniu lasów i nieużytków nie stanowiących własności Państwa oraz

niektórych lasów i nieużytków państwowych (Dz. U. nr 29, poz. 166 ze zm.

– dalej – „u.z.l.n.”), a także w związku z § 1 ust. 1 i § 2 ust. 1 i 4 zarządzenia

Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 31 października 1961 r.

w sprawie zatwierdzenia uproszczonego planu urządzenia gospodarstwa leśnego

(M.P. nr 86, poz. 368); art. 8 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 22 listopada 1973 r.

o zagospodarowaniu lasów nie stanowiących własności Państwa (Dz. U. nr 48,

poz. 283 ze zm., dalej – „u.z.l.”); art. 7 ust. 1 w związku z art. 19 ust. 1 i 2 ustawy

z dnia 28 września 1991 r. o lasach (jedn. tekst: Dz. U. z 2014 r., poz. 1153 ze zm.,

dalej – „u.o.l.”); art. 172 w związku z art. 336 k.c.; art. 336 k.c. również w związku

z art. 9 ust. 2 u.o.p.g.l. i art. 7 ust. 1 w związku z art. 19 ust. 1 i 2 u.o.l.; art. 339

i art. 6 w związku z art. 336 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W zakresie dopuszczalności merytorycznego rozpoznania skargi kasacyjnej

ze względu na sposób wyznaczenia składu orzekającego (art. 80 § 1 ustawy

z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym, jedn. tekst: Dz. U. z 2024 r.,

poz. 622) i sposób przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania należało odwołać się

odpowiednio do rozważań poczynionych m.in. w wyrokach Sądu Najwyższego

z dnia 10 stycznia 2025 r., II CSKP 1885/22 i z dnia 10 października 2025 r.,

II CSKP 2209/22, które Sąd Najwyższy podziela, nie stwierdzając przeszkód do

merytorycznego rozpoznania sprawy w niniejszym składzie.

Zasiedzenie nieruchomości jest sposobem nabycia własności w następstwie

upływu czasu. Spełnia istotne funkcje społeczne, legalizując długotrwały stan

faktyczny odpowiadający wykonywaniu prawa własności, porządkuje stosunki

własnościowe i sprzyja mobilizowaniu właścicieli do dbałości o przedmiot własności.

Nabyć własność nieruchomości przez zasiedzenie może wyłącznie posiadacz

II CSKP 1742/22

5

samoistny (art. 172 k.c.), przy czym zgodnie z art. 336 k.c. posiadaczem

samoistnym jest ten, kto rzeczą faktycznie włada, jak właściciel. Do stwierdzenia

posiadania samoistnego konieczne jest wykazanie faktycznego władania rzeczą

i woli władania nią „jak właściciel”. Nie mają natomiast rozstrzygającego znaczenia

okoliczności faktyczne, w jakich doszło do wejścia nieruchomości w posiadanie,

których znaczenie może uwidocznić się dopiero przy badaniu dobrej lub złej wiary

posiadacza (art. 172 § 1 i 2 in fine k.c.). Dotyczy to także sytuacji, w których

władającym nieruchomością jest Skarb Państwa, a objęcie nieruchomości we

władanie nastąpiło w ramach wykonywania przez państwo zadań publicznych.

Uwzględnienia wymaga ponadto, że sposób gospodarowania

nieruchomościami przez Skarb Państwa jest w znacznej mierze uregulowany

ustawowo. Powtarzalne i długotrwałe dokonywanie przez jednostki organizacyjne

Skarbu Państwa względem nieruchomości takich czynności, które są ustawowo

wymagane wobec nieruchomości stanowiących własność Skarbu Państwa,

świadczyć będzie zazwyczaj o spełnieniu przesłanki posiadania właścicielskiego

i vice versa – zaniechanie takich czynności może przemawiać przeciwko

stwierdzeniu posiadania właścicielskiego.

W każdym przypadku sąd musi mieć na względzie także art. 339 k.c. Przepis

ten wzmacnia pozycję władającego nieruchomością w ten sposób, że nakazuje

domniemywać, iż jest on posiadaczem samoistnym. W razie ustalenia, że

zainteresowany włada rzeczą, sąd musi zatem przyjąć (art. 234 k.p.c.), że władztwo

to ma charakter posiadania (nie zaś dzierżenia bądź prekarium) i że posiadanie to

ma samoistny charakter, w takim znaczeniu, jakie wynika z art. 336 k.c.

(por. wydane w zbliżonych okolicznościach faktycznych postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 7 lutego 2025 r., II CSKP 2095/22 i powołane tam szerokie

orzecznictwo).

W tym kontekście, wnioskodawca zasadnie zarzucił, że dokonana

w zaskarżonym postanowieniu ocena, czy Skarb Państwa był in casu posiadaczem

samoistnym spornych działek, była niepełna i nietrafna.

Po pierwsze, Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Sądu Rejonowego, według

którego wnioskodawca nie był posiadaczem samoistnym, ponieważ podejmowane

II CSKP 1742/22

6

przezeń czynności w zakresie gospodarki leśnej są działaniami w sferze imperium,

nie zaś dominium, a jako takie nie mogą prowadzić do zasiedzenia. Pogląd ten stoi

jednak w zasadniczej sprzeczności z zadeklarowaną przez Sąd Okręgowy

w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia znajomością i aprobatą dla

stanowiska wyrażonego w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu

Najwyższego z dnia 26 października 2007 r., III CZP 30/07, OSNC 2008, nr 5,

poz. 43, w której odrzucono jako nietrafne przeciwstawienie władczej i dominialnej

sfery działania państwa w kontekście władania nieruchomością jako przesłanki

zasiedzenia. Sąd Najwyższy uznał w konsekwencji, że uzyskanie władania cudzą

nieruchomością w ramach wykonywania aktów władczych nie stoi na przeszkodzie

zakwalifikowaniu tego stanu rzeczy jako posiadania samoistnego prowadzącego do

zasiedzenia. Zapatrywanie to zostało wielokrotnie podzielone i rozwinięte

w późniejszym orzecznictwie, w którym wskazano m.in., że obciążenie Skarbu

Państwa obowiązkiem wykazania, iż działania podejmowane przez jego jednostki

miały cywilnoprawny charakter, nie ma uzasadnienia w art. 336 i art. 172 k.c., które

nie uzależniają oceny samoistności posiadania od kategorii podmiotu władającego

nieruchomością (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2025 r.,

II CSKP 2095/22 i powołane tam orzecznictwo).

Do oceny właścicielskiego władania nieruchomością przez Skarb Państwa

nie ma tym samym znaczenia eksponowana w motywach zaskarżonego

postanowienia okoliczność, że objęcie nieruchomości w posiadanie nastąpiło

w związku z władczą ingerencją państwa w sferę stosunków cywilnoprawnych i bez

wskazania podstawy prawnej w protokole przejęcia. Nie jest w konsekwencji tak,

jakoby taki sposób wejścia w posiadanie wymagał do rozpoczęcia zasiedzenia

zmiany charakteru posiadania, która winna być wyraźnie zamanifestowana

otoczeniu, co zdaniem Sądu Okręgowego w okolicznościach sprawy nie miało

miejsca.

Po drugie, w sprawie ustalono, że od 1947 r. działki objęte wnioskiem były

ujmowane w planach urządzania lasów, były na nich wykonywane cyklicznie, raz na

10 lat, zabiegi pielęgnacyjne, realizowane są zabiegi ochronne, odbywają się

patrole przeciwpożarowe i przeciwkradzieżowe. Mając na względzie specyfikę

gospodarki leśnej, zachowania takie, jeśli mają systematyczny i trwały charakter, co

II CSKP 1742/22

7

wynika z dokonanych ustaleń, mogą wpisywać się w znamiona posiadania

właścicielskiego, odpowiadają bowiem traktowaniu nieruchomości,

z uwzględnieniem jej charakteru, jako własnej (por. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 28 czerwca 2005 r., I CK 806/04 i z dnia 7 grudnia 2018 r.,

III CSK 150/18). W zakresie, w jakim Sąd Okręgowy, w ślad za Sądem Rejonowym,

odwołał się do dekretu z dnia 26 kwietnia 1948 r. o ochronie lasów nie

stanowiących własności Państwa i ustawy z dnia 14 czerwca 1950 r.

o zagospodarowaniu lasów i nieużytków nie stanowiących własności Państwa oraz

niektórych lasów i nieużytków państwowych, należało dodatkowo zauważyć, że

dekret przewidywał zagospodarowanie lasów na podstawie planów gospodarstwa

leśnego co do zasady w odniesieniu do kompleksów, który obszar przekraczał

25 ha (art. 17 ust. 1 d.o.l.), podczas, gdy w sprawie nie dokonano bliższych ustaleń

co do obszaru terenu leśnego, na którym położona jest sporna nieruchomość.

Niezależnie od tego, dekret powierzał sporządzanie planów w pierwszej kolejności

właścicielowi lasu (art. 3 d.o.l.). Przepisy ustawy o zagospodarowaniu lasów

i nieużytków nie stanowiących własności Państwa oraz niektórych lasów

i nieużytków państwowych przewidywały natomiast tylko uproszczone plany

urządzenia lasów niepaństwowych (art. 16 u.z.l.n.), w kolejnej zaś ustawie

z dnia 22 listopada 1973 r. o zagospodarowaniu lasów nie stanowiących własności

Państwa przewidziano sporządzanie programu zagospodarowania lasu, która to

powinność ciążyła na właścicielu (art. 8 ust. 1 u.z.l.), pomijając, że ustawa ta miała

zastosowanie jedynie do lasów niepaństwowych, w odniesieniu do których wydano

decyzje o przeznaczeniu ich do zalesienia (art. 1 ust. 1 u.z.l.).

W konkluzji, odwołanie się do powołanych aktów prawnych – w zestawieniu

z zakresem dokonanych w sprawie ustaleń – nie stwarzało podstaw do uznania, że

władanie i gospodarowanie sporną nieruchomością następowało z intencją

traktowania jej jako niepaństwowej, co podważałoby samoistny charakter

posiadania po stronie Skarbu Państwa.

Okolicznością, która mogłaby wykluczać taką ocenę, nie jest również stan

ewidencji gruntów, ponieważ stanowi on tylko jedną z oznak mogących decydować

o kwalifikacji posiadania, wymagającą każdorazowo konfrontacji z innymi

zachowaniami podejmowanymi przez posiadacza. Nie jest taką przesłanką także

II CSKP 1742/22

8

fakt, że działki objęte wnioskiem stanowią część większego kompleksu leśnego,

a Skarb Państwa wykonywał czynności gospodarki leśnej w odniesieniu do obszaru

całego lasu. Okoliczność, że posiadacz traktuje w taki sam sposób działki

składające się na kompleks leśny, prowadząc gospodarkę leśną na całym obszarze,

mimo że jego część nie jest jego własnością, nie przemawia przeciwko

samoistnemu charakterowi posiadania. Jako niejasne należało w tym kontekście

ocenić stanowisko Sądu Okręgowego, zgodnie z którym posiadanie wymaga

fizycznego związku między rzeczą a posiadaczem, w każdym zaś razie związek

taki – niezależnie od pytania, w czym miałaby się wyrażać tego rodzaju relacja

w odniesieniu do nieruchomości leśnej – nie może wykraczać poza utrwalone

w judykaturze i doktrynie przesłanki decydujące o właścicielskim charakterze

władania. Jeżeli zaś chodzić miałoby o konieczność szczególnego

zamanifestowania posiadania właścicielskiego na zewnątrz ze względu na władczy

charakter objęcia nieruchomości w posiadanie, to – jak już akcentowano

– formułowanie takiego wymagania nie ma dostatecznego uzasadnienia.

Po trzecie, Sąd Okręgowy pominął w istocie domniemanie samoistności

posiadania ustanowionego w art. 298 pr. rzecz. i w odpowiadającym mu art. 339 k.c.

W zakresie, w jakim w ocenie Sądu Okręgowego domniemanie to nie mogło

rozciągać się na władanie nieruchomością przez Skarb Państwa w sytuacji, w której

uzyskanie władania nastąpiło w ramach wykonywania uprawnień państwa jako

podmiotu publicznego, stanowisko to należało uznać za błędne, jako pozbawione

oparcia w treści art. 339 k.c. i kolidujące z odrzuceniem przez Sąd Najwyższy

rozróżnienia między władczą a dominialną sferą działania państwa w aspekcie

władania przez Skarb Państwa nieruchomością jako przesłanki zasiedzenia.

W aspekcie zaś, w jakim za zanegowaniem znaczenia rozważanego domniemania

stała wyrażona wzmiankowo przez Sąd Okręgowy wątpliwość, czy władanie ze

strony Skarbu Państwa było posiadaniem, czy jedynie administrowaniem spornym

terenem (zarządem), należało zwrócić uwagę, że domniemanie uregulowane

w art. 339 k.c. dotyczy nie tylko samoistności posiadania, lecz także tego, że

faktyczne władztwo nad rzeczą jest posiadaniem (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 7 lutego 2025 r., II CSKP 2095/22). Odrębną kwestią jest to, że

w innym fragmencie uzasadnienia Sąd Okręgowy zwrócił uwagę na sposób

II CSKP 1742/22

9

„objęcia w posiadanie przez Skarb Państwa przedmiotowej nieruchomości”, co

wydaje się stać w sprzeczności z wątpliwościami co do tego, czy władanie

nieruchomością przez Skarb Państwa było posiadaniem.

Uzupełniająco należało podnieść, że przy założeniu, iż wnioskodawca władał

sporną nieruchomością, czego Sąd Okręgowy nie negował, za nieadekwatne

należało uznać stanowisko, według którego samoistne posiadanie Skarbu Państwa

nie zostało wykazane. W zestawieniu z domniemaniem wynikającym z art. 339 k.c.

wykazania (udowodnienia), zgodnie z art. 6 k.c., nie wymagały bowiem fakty

świadczące o posiadaniu samoistnym, lecz fakty przeciwne, tj. świadczące o tym,

że władający Skarb Państwa nie był w relewantnym czasie posiadaczem, lecz

jedynie dzierżycielem, względnie, że mimo iż był posiadaczem, nie posiadał rzeczy

jak właściciel, lecz jako mający inne prawo do rzeczy (art. 234 k.p.c.).

Z tych względów, na podstawie art. 39815 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.,

Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

Monika Koba

Paweł Grzegorczyk

Karol Weitz

(K.G.)

[r.g.]