SN uchylił wyrok w sporze o lokal po zmarłej, sprawa wraca do Sądu Apelacyjnego w Poznaniu

II CSKP 194/26

2

1. Wyrokiem z 27 listopada 2017 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu Ośrodek

Zamiejscowy w Lesznie oddalił powództwo M.M. przeciwko S.N. o wydanie powódce

bliżej określonego lokalu mieszkalnego (pkt 1), orzekł o kosztach nieopłaconej

pomocy prawnej udzielonej powódce z urzędu (pkt 2) oraz rozstrzygnął o kosztach

procesu i nieuiszczonych kosztach sądowych (pkt 3-4).

2. Wyrokiem z 6 maja 2024 r. Sąd Apelacyjny w Poznaniu oddalił apelację

powódki (pkt I), rozstrzygnął o kosztach postępowania apelacyjnego (pkt II) oraz

orzekł o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powódce z urzędu

(pkt III).

Sąd Apelacyjny, co do zasady, podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez

Sąd Okręgowy, z których dla rozstrzygnięcia skargi kasacyjnej istotne są

następujące:

F.N. przysługiwało spółdzielcze własnościowe prawo do bliżej określonego

lokalu mieszkalnego, przy czym w istocie prawo to wyczerpywało jej majątek.

Testamentem notarialnym z 10 kwietnia 1992 r. F.N. do całości spadku

powołała swoją prawnuczkę M.M. Natomiast testamentem notarialnym z 17 grudnia

2007 r. do całości spadku powołała syna M.N. Wobec obaw o ważność tego

ostatniego testamentu, spadkodawczyni, po konsultacji z notariuszem, zdecydowała

się na darowiznę prawa do mieszkania, co nastąpiło aktem notarialnym z 7 lutego

2008 r.; M.N. nieodpłatnie ustanowił wówczas na rzecz matki F.N. dożywotnie prawo

użytkowania mieszkania bez obowiązku ponoszenia przez nią jakichkolwiek kosztów,

w tym eksploatacyjnych, związanych z tym lokalem. F.N. zmarła […] 2009 r.

F.N. przez wiele lat pozostawała pod opieką członków swojej rodziny, w tym

pod

opieką

Z.B.

(do

jej

śmierci

[…]

2007

r.).

Na pogrzeb Z.B. przyjechała także rodzina, która na co dzień nie widywała F.N. – jej

córka W.Ł. wraz z synami. Spędzili wtedy z F.N. cztery dni, w tym nocując w jej domu.

F.N. myliła wówczas ich imiona. Po śmierci Z.B. obowiązek opieki nad F.N. przejął jej

syn M.N. K.M. i B.M. wskazywały natomiast, że nie były im otwierane drzwi do

mieszkania babci, choć pozostali członkowie rodziny i sąsiedzi nie mieli problemów

z odwiedzaniem jej.

II CSKP 194/26

3

W latach 2007-2008 F.N. była kilkakrotnie hospitalizowana z rozpoznaniem

zawału serca i nadciśnienia tętniczego, niewydolnością krążenia, chorobą

zwyrodnieniową stawów biodrowych, wreszcie z rozpoznaniem wieloodłamowego

złamania lewej kości promieniowej w okolicy nasady dalszej z przemieszczeniem.

Sąsiedzi i znajomi (A.J., T.W.) oraz opiekunki z pomocy społecznej i lekarz

rodzinny odnotowywali, że F.N. w okresie przed śmiercią była już osobą osłabioną,

ale umysłowo była w dobrej formie. W szczególności lekarz rodzinny nie zawarł w

dokumentacji medycznej adnotacji, by napotkał incydent z zaburzeniem funkcji

psychicznych. Natomiast w szpitalnej dokumentacji dopiero w sierpniu 2008 r.

pojawiła się informacja o stanie nielogicznym.

Postanowieniem z 11 grudnia 2012 r. Sąd Rejonowy w Gostyniu stwierdził, że

spadek po F.N. na podstawie testamentu z 10 kwietnia 1992 r. nabyła M.M. w całości.

Sąd ten przyjął, że testament z 17 grudnia 2007 r. został przez F.N. sporządzony w

stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, a

tym samym na podstawie art. 945 § 1 k.c. uznał go za nieważny.

W chwili otwarcia spadku, w jego skład nie wchodziło objęte niniejszym

postępowaniem spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego

położonego w G., ponieważ umową darowizny 7 lutego 2008 r. zostało zbyte na rzecz

M.N. Z kolei M.N. umową darowizny z 7 stycznia 2014 r. darował przedmiotowe

prawo swojej córce S.N.

3. Sąd Apelacyjny uzupełnił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji co do

stanu, w jakim F.N. znajdowała się w dniu zawarcia umowy darowizny z M.N.

Odwołując się do opinii biegłego A.G., Sąd odwoławczy ustalił, że z przyczyn stricte

neurologicznych F.N. nie mogła mieć w dacie sporządzenia umowy darowizny

zaburzeń sfery poznawczej, które wyłączałyby świadome powzięcie decyzji i

wyrażenie woli. Natomiast odwołując się do opinii biegłego M.P., Sąd drugiej instancji

wskazał, że z jednej strony darczyńca przejawiała w istotnym dla sprawy okresie

zaburzenia sfery intelektualnej o charakterze wtórnym, wypływające z wieku i chorób

somatycznych,

z

drugiej

zaś

– nie jest możliwe jednoznaczne i pewne stwierdzenie, czy 7 lutego 2008 r. podczas

sporządzania oświadczenia woli F.N. była zdolna do świadomego podjęcia decyzji i

II CSKP 194/26

4

wyrażenia woli. W życiu darczyńcy występowały okresy przejściowe, wiążące się z

poprawą zdrowia psychicznego, a jednocześnie zeznania świadków nie potwierdzały

jednoznacznie procesu psychopatologicznego wyłączającego świadome powzięcie

decyzji.

Sąd drugiej instancji wyjaśnił, że na powódce spoczywał obowiązek

wykazania, iż F.N. w dacie zawierania umowy darowizny mieszkania objętego

sporem, tj. 7 lutego 2008 r., była w stanie wyłączającym świadome albo swobodne

podjęcie decyzji. W ocenie tego Sądu uzupełniony materiał dowodowy nie przyniósł

w tym zakresie przełomowych ustaleń. W konsekwencji Sąd odwoławczy uznał, że

umowa darowizny, zawarta 7 lutego 2008 r. przez F.N. i M.N., skutecznie przeniosła

własność mieszkania, a powództwo wniesione przez M.M. jest bezzasadne.

4. Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wywiodła M.M.,

zaskarżając go w całości. Wyrokowi zarzuciła naruszenie przepisów postępowania,

a mianowicie art. 278 § 1 i art. 286 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., art. 382 k.p.c. i art. 387

§ 2 pkt 1 k.p.c., art. 232 k.p.c., a także naruszenie prawa materialnego - art. 82 k.c.

Skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz zasądzenia od

pozwanej na jej rzecz kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5. Przedmiotem postępowania jest żądanie spadkobierczyni skierowane

przeciwko osobie władającej przedmiotem należącym do spadku (art. 1029 § 1 zd. 2

k.c.) o wydanie tego przedmiotu. Spór między stronami zasadza się zaś na tym, czy

czynność prawna z 7 lutego 2008 r., która przenosiła ów przedmiot do majątku osoby

trzeciej, była ważna (a zatem przedmiot ten nie należy do spadku), czy też z uwagi

na niedomogi psychiczne darczyńcy czynność ta obarczona była wadą nieważności

(a zatem przedmiot ten nie wyszedł z majątku spadkodawcy i obecnie stanowi

składnik majątku spadkobierczyni). Z ustaleń faktycznych Sądów meriti, którymi Sąd

Najwyższy jest związany, wynika kilka istotnych faktów: po pierwsze to, że 17 grudnia

2007 r. spadkodawczyni sporządziła testament notarialny, w którym odwołała swoją

ostatnią wolę z 1992 r. i spadkobiercą uczyniła syna M., przy czym w toku

postępowania o stwierdzenie nabycia spadku testament F.N. z 17 grudnia 2007 r.

II CSKP 194/26

5

został uznany za nieważny jako sporządzony w stanie wyłączającym swobodne

powzięcie i wyrażenie woli; po drugie to, że 7 lutego 2008 r. spadkodawczyni zawarła

z synem M. w formie aktu notarialnego umowę darowizny podstawowego składnika

swojego majątku (spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego);

po trzecie zaś to, że spadkodawczyni w opisywanym okresie była osobą w

podeszłym wieku, cierpiącą na szereg schorzeń somatycznych oraz doznającą co

najmniej przejściowych zaburzeń funkcji intelektualnych.

6. Zgodnie z art. 82 zd. 1 k.c. nieważne jest oświadczenie woli złożone przez

osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym

świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Regulacja ta

gwarantuje poszanowanie autonomii woli podmiotu prawa cywilnego, który powinien

– ze skutkiem prawnym – zobowiązywać się w świetle prawa cywilnego tylko wtedy,

gdy jest zdolny do oceny konsekwencji swego działania (świadomość), zaś

oświadczenie jest wyrazem swobodnej decyzji (swoboda). Zarówno brak

świadomości, jak i brak swobody uzasadniają niezaistnienie skutków prawnych

składanego w takim stanie oświadczenia, a ratio legis tej konstrukcji wynika z jednej

strony z powodów moralnych, z drugiej zaś – z prawnej potrzeby ochrony interesów

majątkowych składającego oświadczenie woli w niekorzystnym stanie.

Sformułowanie art. 82 k.c. wskazuje, że wada oświadczenia woli określona

w tym przepisie obejmuje dwa różne stany faktyczne, które mogą występować

samodzielnie; może być też tak, że granica między stanem wyłączającym świadome

powzięcie decyzji, a stanem wyłączającym swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie

woli będzie bardzo płynna. Stan wyłączający świadome formułowanie oświadczenia

rozumieć należy jako brak rozeznania, niemożność rozumienia zachowań własnych

i cudzych, niezdawanie sobie sprawy ze znaczenia i skutków własnego

postępowania. Z kolei stan wyłączający swobodę podjęcia lub wyrażenia woli polega

na tym, że osoba podejmująca decyzję i wyrażająca ją na zewnątrz z przyczyn

wewnętrznych jest skoncentrowana na określonym rozwiązaniu i – mimo

świadomości istnienia innych i to być może bardziej odpowiadających jej możliwości,

nie może pokonać wewnętrznego przymusu postąpienia w określony sposób;

mówiąc inaczej, z przyczyn tkwiących w nim samym, oświadczający nie ma

możliwości dokonania nieskrępowanego wyboru postępowania i jego niezależnej

II CSKP 194/26

6

oceny (wyroki SN: z 7 lutego 2006 r., IV CSK 7/05; z 18 maja 2016 r., V CSK 578/15,

i z 20 lutego 2018 r., V CSK 352/17; postanowienia SN z 14 grudnia 2011 r., I CSK

115/11, OSNC-ZD 2012, nr 3, poz. 61, i z 30 września 2022 r., I CSK 2212/22).

Takie ukształtowanie przepisów prawa materialnego sprawia, że kluczowe

znaczenie w niniejszym postępowaniu miało dokonanie ustaleń faktycznych co do

okoliczności składania przez spadkodawczynię oświadczenia woli 7 lutego 2008 r.,

a następnie dokonanie oceny, czy okoliczności te świadczyły o takim nasileniu

dysfunkcji intelektualnych, że doszło do wyłączenia świadomości i/lub też wyłączenia

swobody powzięcia i wyrażenia woli.

7. A limine wskazać trzeba, że bezzasadny jest zarzut naruszenia art. 232

k.p.c. Zgodnie z art. 232 k.p.c. strony są obowiązane wskazywać dowody dla

stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne (zd. 1), zaś sąd może

dopuścić dowód niewskazany przez stronę (zd. 2). Zdaniem skarżącej do naruszenia

tego przepisu miało dojść przez uznanie, że powódka nie sprostała ciężarowi dowodu

braku świadomości lub braku swobody po stronie spadkodawczyni w chwili

dokonywania czynności prawnej 7 lutego 2008 r. Zarzut ten przede wszystkim

pomija, że to właśnie na powódce ciążył obowiązek wykazania, że umowa z 7 lutego

2008 r. dotknięta jest nieważnością z powodu niedomogów psychicznych jednej ze

stron tej umowy (art. 6 k.c.), a w konsekwencji to powódka powinna przytoczyć

twierdzenia i wskazać dowody, które jej twierdzenia dokumentowały.

Sądy meriti nie uznały, że powódka nie sprostała ciężarowi przedstawienia

twierdzeń i wskazania dowodów (a tego dotyczy art. 232 k.p.c.), lecz że w świetle

poczynionych ustaleń faktycznych – nie wykazała okoliczności, o których mowa

w art. 82 k.c. W ocenie Sądów meriti powódka nie sprostała zatem nie obowiązkowi

przedstawienia twierdzeń o faktach i dowodów, lecz ciężarowi dowodu z art. 6 k.c.

Jedynie marginalnie należy dostrzec, że zarzut ten nie został prawidłowo

sformułowany, albowiem nie zawiera odesłania do art. 391 § 1 k.p.c., choć

w postępowaniu kasacyjnym ocenie podlega orzeczenie sądu drugiej instancji.

Wreszcie podkreślić warto, że art. 232 zd. 1 k.p.c. (tego przepisu, jak się wydaje,

dotyczy zarzut powódki) formułuje obowiązek aktywności dowodowej stron

w kontradyktoryjnym procesie, a zatem jego adresatami są strony, a nie sąd.

II CSKP 194/26

7

Tymczasem kasacyjna podstawa naruszenia przepisów postępowania, mogących

mieć istotny wpływ na treść wyroku (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.), odnosi się do uchybień

procesowych sądu, a nie stron (zob. wyroki SN: z 11 lipca 2001 r., V CKN 406/00;

z 15 listopada 2004 r., IV CK 170/04; z 7 listopada 2007 r., II CSK 293/07; z 15 lutego

2008 r., I CSK 426/07, i z 11 marca 2016 r., I CSK 144/15).

8. W pewnej części bezzasadny jest również drugi z zarzutów skargi

kasacyjnej, skierowany na nieprawidłowości w zakresie wykorzystania

w postępowaniu apelacyjnym opinii biegłego psychiatry. Sąd Apelacyjny,

dostrzegając potrzebę zasięgnięcia wiadomości specjalnych, o których mowa

w art. 278 § 1 w zw. z art. 286 i art. 391 § 1 k.p.c., dopuścił ostatecznie dowód z opinii

biegłego neurologa i opinii biegłego psychiatry, w obu przypadkach na okoliczność,

czy 7 lutego 2008 r. spadkodawczyni była w stanie wyłączającym świadome

powzięcie i wyrażenie woli. Przyczyną takiej decyzji Sądu Apelacyjnego było

stwierdzenie nieprawidłowości w postępowaniu dowodowym przed Sądem pierwszej

instancji, właśnie w zakresie pozyskania wiadomości specjalnych. Do naruszenia

wskazanych przepisów zatem w tym zakresie nie doszło.

9. Uwadze Sądu Apelacyjnego umknęło jednak, że zgodnie z art. 82 zd. 1 k.c.

nieważnością dotknięte jest nie tylko oświadczenie woli złożone przez osobę, która

z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome

powzięcie decyzji i wyrażenie woli, ale także oświadczenie złożone w sytuacji, gdy

wyłączenie odnosiło się do swobody powzięcia decyzji i wyrażenia woli. Sąd

Apelacyjny pominął ten element w zleceniu biegłym wydania opinii, a potem

konsekwentnie nie odniósł się do tego zagadnienia w uzasadnieniu wyroku, choć

biegły psychiatra z jednej strony wypowiedział się, że nie jest możliwe jednoznaczne

stwierdzenie czy spadkodawczyni była 7 lutego 2008 r. zdolna do świadomego

podjęcia decyzji i wyrażenia woli (choć jest to wątpliwe, s. 16-17 opinii), z drugiej zaś

– oczywiście poza zakresem zlecenia –, że zachodził stan wyłączający swobodne

podjęcie decyzji i wyrażenie woli (s. 18 opinii). Biegły w tym drugim aspekcie zwrócił

uwagę na wiek spadkodawczyni, postępującą niewydolność psychofizyczną,

dolegliwości somatyczne i psychopatologiczne oraz osłabiony krytycyzm,

a w konsekwencji podatność na sugestie sytuacyjne (s. 18-19 opinii).

II CSKP 194/26

8

Rzetelność i kompletność postępowania prowadzącego do dokonania ustaleń

faktycznych pozwalających na ocenę ważności czynności prawnej z 7 lutego 2008 r.

jest istotna również z tego powodu, że oba Sądy meriti ustaliły – za sądem spadku

– iż testament spadkodawczyni sporządzony 17 grudnia 2007 r. jest nieważny

z powodu sporządzenia go w stanie wyłączającym świadome powzięcie decyzji

(z bardzo dużym prawdopodobieństwem) i wyłączającym swobodne wyrażenie woli

(z pewnością). Skoro tak, nie można bez szczegółowego odniesienia się do tej

okoliczności przesądzać ani o ważności, ani o nieważności darowizny zdziałanej

7 lutego 2008 r. Wprawdzie każdorazowo stan wyłączający świadome i/lub

swobodne powzięcie i wyrażenie woli jest zrelatywizowany do konkretnego

oświadczenia woli, co oczywiście oznacza, że nieważność jednego oświadczenia nie

przesądza o nieważności kolejnego oświadczenia woli tej samej osoby, ale

w kontekście ustalenia Sądów meriti, iż umowa darowizny z 7 lutego 2008 r. została

zawarta z powodu obaw o ważność testamentu z 17 grudnia 2007 r., że stan zdrowia

F.N. ulegał systematycznemu pogorszeniu – brak należytego odniesienia się do

kwestii swobody F.N. 7 lutego 2008 r. stanowi istotne naruszenie przepisów

postępowania, które niewątpliwie mogło mieć wpływ na wynik sprawy.

W zakresie zarzutu naruszenia art. 387 § 2 pkt 1 k.p.c. wskazać trzeba, że

Sąd Apelacyjny rozpoznawał apelację od wyroku z 27 listopada 2017 r., wniesioną

przed 7 listopada 2019 r., kiedy weszła w życie nowelizacja Kodeksu postępowania

cywilnego wprowadzona ustawą z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks

postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw. Zgodnie z art. 9 ust. 4

wymienionej ustawy do rozpoznania środków odwoławczych wniesionych

i nierozpoznanych przed 7 listopada 2019 r. stosuje się przepisy Kodeksu

postępowania cywilnego w brzmieniu dotychczasowym. Tymczasem art. 387 § 21 § 1

k.p.c. (o który, jak się wydaje, w rzeczywistości chodzi skarżącej) został

wprowadzony dopiero z dniem 7 listopada 2019 r. Natomiast art. 387 § 2 k.p.c. nie

był (i nadal nie jest) podzielony na mniejsze jednostki redakcyjne.

10. Stwierdzone wadliwości postępowania w zakresie przeprowadzenia

dowodu z opinii biegłego psychiatry podważają kompletność ustaleń Sądu

Apelacyjnego i czynią przedwczesnym kategoryczne odnoszenie się do zarzutu

naruszenia art. 82 k.c. Ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego

II CSKP 194/26

9

jest bowiem „pochodną” oceny zasadności jednego z zarzutów naruszenia przepisów

postępowania. Zastosowanie lub niezastosowanie art. 82 k.c. zależy od okoliczności

faktycznych, w ramach których sąd jest zobligowany do oceny stanu świadomości

i swobody kierowania swoim postępowaniem przez osobę składającą oświadczenie

woli.

11. Podsumowując, Sąd Najwyższy wskazuje, że art. 82 zd. 1 k.c. przesądza

o tym, iż również w zakresie zachowania swobody podejmowania decyzji i wyrażania

woli konieczne jest – dla oceny ważności czynności prawnej – dokonanie wiążących

ustaleń faktycznych i przesądzających ocen prawnych. Pominięcie tego elementu

zarówno w zakresie wydania stosownego zlecenia biegłemu, jak i później w zakresie

weryfikacji orzeczniczej stanowi niedostatek postępowania przez Sądem

Apelacyjnym, prowadzący do uchylenia zaskarżonego wyroku w całości

i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania (art. 39815 § 1 k.p.c.).

Agnieszka Jurkowska-Chocyk

Joanna Misztal-Konecka

Piotr Telusiewicz

(G.N.-J.)

[SOP]