Konsorcjum inżynierów kontraktu żądało 422 tys. zł reszty ryczałtu. SN uchylił wyroki i przekazał sprawę

Powódki S.1 sp. z o.o. w P. (poprzednio G. sp. z o.o. w P.) i S. 2 B.V. w D.

(poprzednio G.1 B.V. w D.) wniosły o zasądzenie od W. sp. z o.o. w W. kwoty

828.634,86 zł z odsetkami ustawowymi od 14 marca 2013 r., jako niewypłaconej im

części wynagrodzenia przewidzianego w umowie z 31 maja 2010 r. o wykonywanie

czynności inżyniera kontraktu dla inwestycji budowlanej, a także wynagrodzenia za

roboty wykonane dodatkowo w związku z realizacją tej inwestycji. Dochodzona

należność, stwierdzona w fakturze VAT nr [...], obejmowała kwotę 422.401,53 zł z

tytułu pozostałego do zapłaty wynagrodzenia za pełnienie funkcji inżyniera kontraktu

w okresie od 31 maja 2010 r. do 30 marca 2012 r., kwotę 221.400 zł z tytułu

wynagrodzenia za świadczenie usługi inżyniera kontraktu w okresie od 31 marca

2012 r. do 17 września 2012 r., obliczonego przy zastosowaniu stawki ryczałtowej

32.727 zł netto za jeden miesiąc, kwotę 184.833,333 zł z tytułu wynagrodzenia za

świadczenie usług nadzoru nieobjętych umową, a wykonanych od października

2011 r. do 17 września 2012 r.

Powództwo zostało uwzględnione

nakazem

zapłaty

wydanym

w postępowaniu upominawczym.

Pozwana W. sp. z o.o. w W. w sprzeciwie od nakazu zapłaty wniosła o

oddalenie powództwa. Stwierdziła, że powódki do 17 września 2012 r. świadczyły

usługi na jej rzecz w oparciu o umowę i otrzymywały wynagrodzenie na zasadach w

niej określonych. Umowa obowiązywała nie do 30 marca 2012 r., lecz do czasu

zakończenia robót budowalnych objętych przez powódki nadzorem i dopiero po ich

zakończeniu powódki mogą zażądać pozostałego umówionego wynagrodzenia.

Wyrokiem z 23 marca 2015 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu oddalił powództwo.

II CSKP 2339/22

3

Sąd Okręgowy ustalił, że 31 maja 2010 r. powódki oraz pozwana,

po przeprowadzeniu postępowania o zamówienie publiczne w trybie przetargu

nieograniczonego, zawarły umowę nr [...] o pełnienie przez powódki działające jako

konsorcjum usług inżyniera kontraktu dla zadania inwestycyjnego pod nazwą „[…]”

przy ul. […] w W. Liderem konsorcjum była spółka G. Sp. z o. o. w P.

Na zapytanie zgłoszone w postępowaniu przetargowym do Specyfikacji

Istotnych Warunków Zamówienia (SIWZ) o możliwość podwyższenia wynagrodzenia

ryczałtowego w razie ewentualnego przedłużenia terminu realizacji inwestycji,

pozwana odpowiedziała, że w takim przypadku wynagrodzenie pozostaje bez zmian.

Przedmiotem umowy nr […] było pełnienie funkcji inżyniera kontraktu dla

zadania inwestycyjnego obejmującego następujące przedsięwzięcia: - budowa krytej

pływalni i hali widowiskowo-sportowej w ramach projektu „ […]” dofinansowanego ze

środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego

Programu Operacyjnego na lata 2007-2013, - budowa hotelu, - zagospodarowanie

terenu wokół pływalni, hali widowiskowo-sportowej i hotelu z budową parkingów na

około 500 miejsc postojowych, - przebudowa potoku […] i jego dopływu. Zakres

umowy obejmował kompleksową obsługę prawną, finansową i techniczną zadania

inwestycyjnego wraz z rozliczeniem środków pozyskanych przez pozwaną na jego

realizację, w tym w szczególności: - weryfikację opracowanej dokumentacji

projektowej, nadzór nad pracami związanymi z opracowaniem dokumentacji

projektowej oraz jej weryfikację, w tym czynności szczegółowo opisane w § 2 ust. 1

pkt 1.1 umowy, - przygotowanie i doradztwo w postępowaniach o udzielenie

zamówienia publicznego na wybór dostawców pierwszego wyposażenia oraz

materiałów promocyjnych zadania inwestycyjnego, do zawarcia umowy z wybranymi

wykonawcami włącznie, w tym czynności szczegółowo opisane w § 2 ust. 1 pkt 1.2

umowy, - nadzór inwestorski nad robotami budowlanymi przez ustanowionych

inspektorów nadzoru budowlanego we wszystkich branżach wymaganych prawem

dla zadania inwestycyjnego oraz przez inne osoby niezbędne z uwagi na specyfikę

realizowanej inwestycji, w tym czynności szczegółowo opisane w § 2 ust. 1 pkt 1.3

umowy, - nadzór nad dostawą i montażem pierwszego wyposażenia budowanych

obiektów, w tym prace związane z odbiorem dostarczanego przez dostawców

sprzętu i wyposażenia opisane w § 2 ust. 1 pkt 1.4 umowy, - nadzór nad promocją

II CSKP 2339/22

4

projektu (zadania inwestycyjnego), w tym odbiory materiałów promocyjnych opisane

w § 2 ust. 1 pkt 1.5 umowy, - nadzór finansowy i prowadzenie rozliczeń środków

pozwanej, środków pozyskanych z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego

w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego dla województwa […] na lata 2007-

2013 i innych środków pozyskanych na realizację inwestycji, opisane w § 2 ust. 1 pkt

1.6 umowy.

Strony przyjęły, że wykonywanie umowy rozpocznie się z dniem jej zawarcia,

a zakończy 30 marca 2012 r. Zadanie inwestycyjne zostało podzielone na dwa etapy.

W okresie do 21 dni miały być wykonane koreferaty do dokumentacji projektowej, po

czym miało dojść do: - prac w postępowaniu o zamówienie publiczne na roboty

budowlane (niezwłocznie po podpisaniu umowy); - wykonania robót budowlanych (od

29 czerwca 2010 r. do 29 lutego 2012 r.), - dostawy pierwszego wyposażenia (między

1 sierpnia 2011 r. a 13 stycznia 2012 r.), - odbioru końcowego robót i dostaw (do 29

lutego 2012 r.); - rozliczenia zadania inwestycyjnego i uzyskania pozwolenia na

użytkowanie (do 30 marca 2012 r.). Realizacja przedmiotu umowy miała przebiegać

według informacji i wytycznych zawartych w SIWZ.

Strony zastrzegły, że termin realizacji zadania inwestycyjnego może ulec

zmianie z uwagi na wystąpienie zdarzeń określonych w § 3 ust. 3 umowy, m.in. w

przypadku przerwania robót budowlanych z winy ich wykonawcy. W razie zmiany

szczegółowych terminów realizacji zadania inwestycyjnego powódki będą

obowiązane do wykonywania zobowiązań umownych w pełnym zakresie, a zmiana

terminu będzie wiązać strony umowy od dnia otrzymania przez powódki pisemnej

informacji o podjęciu tego rodzaju decyzji przez pozwaną wraz z uzasadnieniem.

Strony uzgodniły wynagrodzenie ryczałtowe za usługi powódek w kwocie

720.000 zł netto, podlegającej powiększeniu o podatek VAT w stawce obowiązującej

w dniu wystawienia faktury (§ 4 ust. 1 umowy). Obejmowało ono wszystkie obowiązki

powódek wynikające z nadzorowania wszystkich robót w ramach zadania

inwestycyjnego oraz wszystkich dostaw i montażu wyposażenia. Zgodnie z § 4 ust.

2 umowy to wynagrodzenie ryczałtowe nie podlegało waloryzacji ani zmianie w razie

zmiany terminów realizacji zadania inwestycyjnego, o której mowa w § 3 ust. 3

umowy oraz zmiany wartości robót budowlanych realizowanych w ramach inwestycji.

Wynagrodzenie miało uwzględniać wszelkie koszty związane z poprawną realizacją

II CSKP 2339/22

5

umowy; za czynności określone w § 2 ust. 1 pkt 1.1 lit. a-d umowy wynosiło ono

36.000 zł netto i miało być rozliczone jednorazowo po wykonaniu koreferatu; za

czynności określone w § 2 ust. 1 pkt 1.2, 1.3, 1.4, 1.5, 1.6 umowy wynosiło 684.000

zł netto i miało być rozliczane fakturami częściowymi wystawionymi na koniec

miesiąca kalendarzowego, a ich suma nie mogła przekroczyć 85 % wartości

wynagrodzenia za te czynności, zależnie od miesięcznego wynagrodzenia

wykonawcy robót budowlanych. Miesięczna wysokość wynagrodzenia powódek

ustalana była według wzoru podanego w § 5 ust. 1b umowy. Faktura końcowa o

wartości 15 % wynagrodzenia przewidzianego w § 4 ust. 3 lit. b miała być wystawiona

po odbiorze końcowym robót i dostaw, rozliczeniu inwestycji oraz uzyskaniu

pozwolenia na użytkowanie.

29 czerwca 2010 r. pozwana zawarła z konsorcjum składającym się z M. Sp.

z o.o. w O., Przedsiębiorstwa M. w O., T. Sp. z o.o. w W., H. Sp. z o.o. w S.,

Przedsiębiorstwa „B.” S.A. w B. umowę nr […] o roboty budowlane z dostawami

dotyczącą realizacji zadnia inwestycyjnego „[…]”. Termin zakończenia robót

budowlanych określono pierwotnie na 29 lutego 2012 r., a aneksem z 5 listopada

2010 r. przedłużono go do 30 marca 2012 r. Konsorcjum wykonawcze opóźniało się

z realizacją inwestycji i nie było możliwe jej ukończenie do 30 marca 2012 r.

31 stycznia 2012 r. przed Sądem Rejonowym w Wałbrzychu pozwana zawarła

z konsorcjum wykonującym roboty budowlane ugodę, którą zmieniono sposób

rozliczania poszczególnych etapów budowy, zmieniono kierownika budowy oraz

postanowiono wyłączyć kwestię zmiany harmonogramu rzeczowo-finansowego i

terminu zakończenia robót budowlanych do odrębnych negocjacji z zastrzeżeniem,

że w przypadku braku porozumienia w tym przedmiocie generalny wykonawca

wystąpi w terminie do 29 lutego 2012 r. do Sądu Arbitrażowego przy Krajowej Izbie

Gospodarczej w Warszawie z wnioskiem o zmianę terminów realizacji inwestycji.

Pozwana zobowiązała się zawiesić naliczanie kar umownych do czasu wydania

rozstrzygnięcia przez sąd arbitrażowy, nie dłużej jednak niż do ostatecznego

rozliczenia inwestycji. Wykonawca robót zadeklarował, że w przypadku ustalenia

przez sąd arbitrażowy terminów realizacji inwestycji, poniesie wszelkie związane

z tym i niezbędne koszty obciążające pozwaną, a w szczególności wynagrodzenie

dla nadzoru inwestorskiego.

II CSKP 2339/22

6

Wobec nieuzgodnienia z pozwaną ostatecznego terminu wykonania inwestycji

konsorcjum wykonawcze wystąpiło do Sądu Arbitrażowego przy Krajowej Izbie

Gospodarczej w Warszawie z pozwem o ustalenie prawa do wyznaczenia nowych

terminów wykonania prac budowlanych na podstawie umowy nr […] oraz o ustalenie

treści stosunku zobowiązaniowego w zawartej przez strony umowie co do terminów

wykonania jej przedmiotu, w tym ustalenie, że przedmiot umowy zostanie wykonany

do 13 grudnia 2012 r. Wyrokiem częściowym z 25 lipca 2012 r. Sąd Arbitrażowy

określił termin końcowy wykonania prac budowlanych przewidzianych umową nr […]

na dzień 30 października 2012 r. Pozwana poinformowała powódki o treści wyroku

pismem z 9 sierpnia 2012 r.

W sierpniu 2012 r. konsorcjum wykonujące roboty budowlane zażądało od

pozwanej gwarancji zapłaty. Pozwana w zakreślonym jej terminie takiej gwarancji nie

przedstawiła i oświadczeniem z 11 września 2012 r. konsorcjum wykonujące roboty

budowlane odstąpiło od umowy nr […]. Pozwana 18 września 2012 r. złożyła

oświadczenie o odstąpieniu od umowy nr […] z uwagi na przerwanie 11 września

2012 r. przez konsorcjum wykonawcze realizacji robót i opóźnienie w realizacji prac

budowlanych w zakresie, w jakim powinny być wykonane w danym miesiącu,

ustalonym w harmonogramie rzeczowo-finansowym. Pozwana toczyła spory sądowe

z konsorcjum wykonującym roboty budowlane.

Sąd Okręgowy uznał, że wolą i zamiarem stron umowy było świadczenie przez

powódki usług inżyniera kontraktu do dnia zakończenia realizacji inwestycji, a zatem

za świadczenie takich usług w okresie od 31 marca 2012 r. do 17 września 2012 r.

powódkom nie przysługuje wynagrodzenie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia.

Pozostała część wynagrodzenia za czynności objęte umową będzie należała się

powódkom, gdy umowa zostanie wykonana, co jeszcze nie nastąpiło.

Wyrokiem z 20 marca 2018 r., w częściowym uwzględnieniu apelacji powódek,

Sąd Apelacyjny w Poznaniu zmienił wyrok Sądu Okręgowego z 23 marca 2015 r. w

ten sposób, że zasądził od pozwanej na rzecz powódek do ich niepodzielnej ręki

kwotę 422.401,53 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 14 marca 2013 r., a

w pozostałym zakresie oddalił powództwo i apelację powódek.

Sąd Apelacyjny zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego. W

części też podzielił ocenę prawną tych ustaleń, z wyjątkiem dotyczącej roszczenia o

II CSKP 2339/22

7

zapłatę pozostałej części wynagrodzenia przewidzianego w umowie z 31 maja

2010 r. Sąd Apelacyjny przyjął, że wiązały go ustalenia leżące u podstaw

prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 18 stycznia 2017 r., l

ACa 422/16, w sprawie toczącej się między stronami niniejszego postępowania o

zasądzenie kar przewidzianych w umowie z 31 maja 2010 r. Uznał zatem, że umowa

ta wygasła 30 marca 2012 r. i powódki zasadnie żądały pozostałej części

przewidzianego dla nich w umowie wynagrodzenia ryczałtowego w kwocie

422.401,53 zł.

O oddaleniu apelacji w pozostałym zakresie zadecydowało podzielenie przez

Sąd Apelacyjny stanowiska Sądu Okręgowego co do tego, że roszczenie o zapłatę

wartości świadczeń dodatkowych nie przysługuje powódkom, ponieważ spełniały

świadczenia na rzecz pozwanej wyłącznie w wykonaniu umowy.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego z 20 marca 2018 r.

skierowanej przeciwko rozstrzygnięciu częściowo uwzględniającemu powództwo,

pozwana zarzuciła, że orzeczenie to zostało wydane z naruszeniem prawa

materialnego, tj.: - art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 3531 k.c. przez naruszenie reguł

wykładni umów i oświadczeń woli, niewyjaśnienie celu i zamiaru stron w kontekście

całokształtu postanowień umowy z 31 maja 2010 r., w szczególności § 4, § 5 i § 10

umowy; - art. 196 § 2 k.c. w zw. z art. 860 § 1 k.c. przez uznanie, że między

powódkami istnieje stosunek prawny uzasadniający zasądzenie świadczenia do

niepodzielnej ręki, a także z naruszeniem prawa procesowego, tj.: - art. 321 § 1 k.p.c.

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez orzeczenie ponad żądanie; - art. 365 § 1 k.p.c.

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez przyjęcie, że Sąd pozostaje związany prawomocnym

wyrokiem wydanym w innej sprawie między stronami; - art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art.

391 § 1 k.p.c. przez zaniechanie wyjaśnienia dlaczego świadczenie zasądzone

zostało do niepodzielnej ręki powódek; - art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

przez niewyjaśnienie przyczyn uznania, że wysokość umówionego wynagrodzenia

zależy wyłącznie od upływu czasu, a nie od stopnia zaawansowania wykonania przez

powódki obciążającego je świadczenia umownego.

Pozwana wniosła o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

II CSKP 2339/22

8

Wyrokiem z 16 października 2019 r., II CSK 710/18, Sąd Najwyższy uchylił

wyrok Sądu Apelacyjnego z 20 marca 2018 r. w części uwzględniającej powództwo

i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania.

O wyniku postępowania kasacyjnego zadecydowało stanowisko, że Sąd

Apelacyjny oznaczył datę końcową obowiązywania umowy łączącej strony

z odwołaniem się do ustalenia poczynionego przez Sąd Apelacyjny w sprawie między

tymi samymi stronami dotyczącej roszczenia odszkodowawczego i o kary umowne.

Moc wiążąca orzeczenia przewidziana przez art. 365 § 1 k.p.c. odnosi się jednak

tylko do jego sentencji, a nie uzasadnienia i wyrażonych w nim poglądów. Sąd

Apelacyjny powinien zatem we własnym zakresie ocenić umowę łączącą strony,

także co do terminu jej obowiązywania i charakteru świadczenia dochodzonego

przez powódki. Umowa stron podlega ocenie w świetle przepisów ustawy

z 29 stycznia 2004 r. - Prawo zamówień publicznych w brzmieniu obowiązującym

w czasie jej zawarcia (tekst jedn. Dz.U. z 2007 r., Nr 223, poz. 1655 ze zm., dalej -

p.z.p.) oraz kodeksu cywilnego (art. 139 p.z.p.), z uwzględnieniem zasady autonomii

woli stron (art. 3531 k.c.). Zawarta przez strony umowa jest umową nienazwaną,

mieszaną, starannego działania, a jej postanowienia wymagają wyłożenia w celu

ustalenia, przez jaki czas miała obowiązywać. Do zasądzenia części dochodzonego

świadczenia do niepodzielnej ręki powódek doszło przy tym bez przeanalizowania

łączącego je stosunku prawnego w celu udzielenia odpowiedzi na pytanie,

czy podzielne świadczenie pieniężne ma im być łącznie wypłacone.

Wyrokiem z 10 lipca 2020 r., po ponownym rozpoznaniu apelacji powódek od

wyroku Sądu Okręgowego z 23 marca 2015 r., Sąd Apelacyjny w Poznaniu zmienił

ten wyrok w pkt I w ten sposób, że zasądził od pozwanej na rzecz powódek, jako

stron umowy konsorcjum, łącznie 422.401,53 zł z ustawowymi odsetkami za

opóźnienie od 14 marca 2013 r.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że spór między stronami wynika z odmiennego

rozumienia postanowień umowy z 31 maja 2010 r. co do czasu jej obowiązywania,

a w konsekwencji o zasadności bądź bezzasadności żądania zapłaty dochodzonej

przez powódki pozostałej części wynagrodzenia umownego. Wykładnia § 3 ust.

3 umowy wymagała uwzględnienia, że w celu zawarcia umowy w reżimie prawa

II CSKP 2339/22

9

zamówień publicznych a także zmiany takiej umowy, choćby w niej przewidzianej,

konieczne jest zachowanie formy pisemnej pod rygorem nieważności (art. 77 § 1 k.c.

w zw. z art. 139 ust. 2 p.z.p.). Zgodnie z art. 142 ust. 1 p.z.p. umowę zawiera się na

czas oznaczony, a ustawowe wyjątki od tej zasady w sprawie nie występują.

W uzasadnieniu wyroku z 13 stycznia 2016 r. w sprawie V CSK 277/15 z powództwa

pozwanej przeciwko powódkom o zapłatę kar umownych i odszkodowania, Sąd

Najwyższy stwierdził, że termin wykonania umowy zawartej na podstawie prawa

zamówień publicznych może być oznaczony datą, jednostkami czasu, jak i przez

odwołanie się do zdarzenia przyszłego. Takie zdarzenie można traktować jako termin

ustania stosunku prawnego tylko wówczas, gdy jest ono w ramach rozsądnych

ludzkich oczekiwań oczywiście pewne. Wykładając znaczenie użytego w umowie

z 31 maja 2010 r. określenia „zakończenie inwestycji” Sąd Najwyższy stwierdził, że

nie dotyczy ono zdarzenia pewnego zarówno co do faktu, jak i chwili nadejścia. Nie

można w reżimie zamówień publicznych zawierać umów na czas nieokreślony, skoro

z art. 142 ust. 1 p.z.p. wynika, że umowy zawierane z wykonawcą wybranym zgodnie

z przepisami tej ustawy są zawierane na czas określony.

Termin realizacji przedmiotu umowy z 31 maja 2010 r. został określony w § 3.

Z § 3 ust. 1b umowy wynika, że zakończenie jej wykonywania miało nastąpić

30 marca 2012 r. Wątpliwości wywołują postanowienia zawarte w § 3 ust. 3 umowy,

według którego – w razie zmiany określonych w ust. 2 § 3 umowy terminów realizacji

zadania inwestycyjnego – wykonawca będzie obowiązany do wykonywania

zobowiązań umownych w pełnym zakresie, a zmiana terminu obowiązuje strony

umowy od dnia otrzymania przez wykonawcę pisemnej informacji o podjęciu tego

rodzaju decyzji przez zamawiającego z uzasadnieniem. W § 3 ust. 2 umowy

sprecyzowane zostały etapy i terminy wykonania robót, a ostatni był zaplanowany na

30 marca 2012 r.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, dla ustalenia zgodnego zamiaru stron umowy

istotne znaczenie ma wykładnia § 3 ust. 1b umowy łącznie z § 3 ust. 3. Określenie

użyte w § 3 ust. 1b umowy nie jest powiązane z wyliczeniem obowiązków w § 3 ust.

3, których termin zrealizowania nie został ustalony, a to, że dojdzie do ich wykonania

nie było pewne. Nie jest zatem możliwe potraktowanie odwołania się do nich jako

oznaczenia czasu związania umową w rozumieniu art. 142 ust. 1 p.z.p.

II CSKP 2339/22

10

Sformułowanie użyte w § 3 ust. 3 umowy wskazuje na to, że strony dopuszczały

możliwość przedłużenia czasu jej realizacji po 30 marca 2012 r., ale nie został

wypełniony warunek przewidziany w tym postanowieniu umowy, decydujący

o możliwości przyjęcia, że doszło do przedłużenia czasu związania nią. Powódki jako

wykonawca nie otrzymały pisemnej informacji o podjęciu przez zamawiającego

decyzji o zmianie terminu obowiązywania umowy z uzasadnieniem i nie został im

przedstawiony konkretny, zmieniony termin zakończenia inwestycji, co spełniałoby

wymagania z art. 142 ust. 1 p.z.p. Chociaż strony umowy w § 3 ust. 3 przewidywały

klauzule zabezpieczające wykonywanie usług inżyniera kontraktu przez czas

niezbędny do zakończenia przedsięwzięcia, w szczególności w przypadku

wydłużenia terminu wykonywania robót przez wykonawców, to wobec braku

określenia takiego pewnego terminu nie doszło do modyfikacji terminu pierwotnie

ustalonego, a wynikającego z § 3 ust. 1b. Zmiana umowy, także przewidziana w jej

treści, dochodzi do skutku przez złożenie zgodnych oświadczeń woli obu stron

z zachowaniem przewidzianej dla tej umowy formy (art. 77 § 1 k.c. w zw. z art. 139

ust. 2 p.z.p.). Skoro bezsporne jest, że zmiany takiej w formie pisemnej nie

dokonano, to ustalony w § 3 ust. 1b termin pozostał wiążący.

W § 4 umowy strony postanowiły, że powódki za wykonane prace otrzymają

wynagrodzenie ryczałtowe w kwocie 720.000 zł, które nie będzie podlegało

waloryzacji ani zmianie w przypadku m.in. zmiany terminów realizacji zadania

inwestycyjnego, o której mowa w § 3 ust. 3. Skoro nie doszło do zmiany terminu

wykonania umowy, to nie zmienił się też termin, w którym powódki mogły oczekiwać

wypłacenia im wynagrodzenia za jej wykonanie. Według § 5 umowy wynagrodzenie

powódek podlegało wypłaceniu etapami, na podstawie faktur częściowych i faktury

końcowej, która miała być wystawiona dopiero po odbiorze końcowym robót. Termin

zaś odbioru końcowego został ustalony w umowie na 30 marca 2012 r. i tylko ta data,

jako pewna, określa moment wystawienia faktury końcowej.

Sąd Apelacyjny nie podzielił zatem stanowiska Sądu Okręgowego, że umowa

zawarta 31 maja 2010 r. była wiążąca dla stron także po 30 marca 2012 r. Stwierdził,

że analizowana umowa łączy w sobie elementy umowy o dzieło i umowy

o świadczenie usług, do której odpowiednie zastosowanie znajdują przepisy

o zleceniu (art. 750 k.c.). Była to zatem zasadniczo umowa starannego działania,

II CSKP 2339/22

11

a nie rezultatu. Za zakres umowy o dzieło przewidziana część wynagrodzenia została

powódkom wypłacona (dotyczyło to wykonania w pierwszym etapie koreferatu

do dokumentacji projektowej - § 3 ust. 2a umowy). Powódki zrealizowały wszystkie

te czynności, które trzeba było wykonać w okresie obowiązywania umowy,

a niezrealizowanie pozostałych czynności określonych w § 2 umowy nie nastąpiło

z przyczyn je obciążających. Już po zakończeniu obowiązywania umowy powódki

aż do sierpnia 2012 r. wykonywały obowiązki określone w umowie, uczestniczyły

w komitecie monitorującym, współpracowały z pozwaną w przygotowaniu ugody, jak

i w postępowaniu przed Sądem Arbitrażowym w celu skutecznego dopingowania

konsorcjum wykonującego roboty budowlane do zakończenia robót, a nadto

prowadziły negocjacje z pozwaną o zawarcie dodatkowej umowy. Na podstawie art.

639 k.c. w zw. z art. 139 p.z.p. przysługuje im zatem całe ustalone w umowie

wynagrodzenie, gdyż wykonały wszystkie zobowiązania z umowy. To, że strony

przewidziały wypłatę ustalonego wynagrodzenia ryczałtowego w częściach nie

zmienia jego charakteru jako świadczenia jednorazowego. Skoro pozwana

dotychczas zapłaciła powódkom kwotę 455.988,47 zł, to do zapłaty pozostaje kwota

422.401,53 zł.

Sąd Apelacyjny nie znalazł podstaw do zasądzenia na rzecz powódek

dochodzonej kwoty solidarnie. Tworzą one bowiem konsorcjum (art. 3531 k.c. i art.

23 p.z.p.), a w umowie o udzielenie zamówienia publicznego strony przyjęły,

że wykonawcom przysługuje jedno łączne wynagrodzenie i nie dokonały podziału

między poszczególnych konsorcjantek przedmiotu zamówienia. Nie ma zatem

przeszkód do zasądzenia na rzecz powódek należnego im świadczenia łącznie

(niepodzielnie), mimo jego podzielności (art. 379 k.c.), gdyż po stronie wierzycielek

niewątpliwie nie występuje solidarność czynna w rozumieniu art. 367 k.p.c. i nie ma

sporu o proporcje, w jakich mają partycypować w świadczeniu.

O odsetkach od zasądzonej kwoty Sąd Apelacyjny orzekł na podstawie

art. 481 § 1 i 2 k.p.c. przy uwzględnieniu terminu płatności określonego w fakturze

oraz daty jej doręczenia pozwanej.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego z 10 lipca 2020 r.

pozwana zarzuciła, że orzeczenie to zostało wydane z naruszeniem prawa

materialnego, tj.: - art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 365 § 1 k.c. przez przyjęcie, że: (a)

II CSKP 2339/22

12

określony w § 3 ust. 1 pkt b umowy nr [...] „termin realizacji przedmiotu umowy” jest

terminem jej obowiązywania w tym rozumieniu, że po jego upływie umowa wygasa,

co jest sprzeczne z właściwością (naturą) stosunku łączącego strony i założeniem,

że zarówno przedmiot świadczenia, jak i wynagrodzenie, mają charakter

„świadczenia jednorazowego”; (b) wypłata powódkom określonego w § 4 ust. 3 pkt b

umowy wynagrodzenia w kwocie 834.480.00 zł brutto zależy jedynie od upływu czasu

oraz ich gotowości do realizacji obowiązków określonych w § 2 ust. 1 pkt. 1.2, 1.3,

1.4, 1.5, 1.6 umowy; (c) przy wykładni oświadczeń woli może być pominięty cel i

zamiar stron w kontekście całokształtu postanowień umowy, w tym w szczególności

§ 4, § 5 i § 10 umowy; (d) zakwalifikowanie umowy jako umowy starannego działania,

a nie rezultatu oznacza, że wypłata pełnego wynagrodzenia uzależniona jest jedynie

od upływu czasu oraz gotowości do realizacji świadczeń; - art. 744 k.c. w zw. z art.

750 k.c. przez zasądzenie na rzecz powódek wynagrodzenia umownego pomimo

niewykonania przez nie czynności składających się na ich świadczenie umowne; -

art. 639 k.c. w zw. art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 3651 k.c. przez zbędne zastosowanie,

gdyż powódki nie doznały żadnych przeszkód w wykonywaniu swoich obowiązków

określonych w § 2 ust. 1 pkt 1.2, 1.3, 1.4, 1.5, 1.6 umowy i nie mogły ich wykonać w

określonym w § 3 ust. 1 pkt b umowy „terminie realizacji przedmiotu umowy”, lecz

później skoro przedmiot świadczenia, jak i należne powódkom z tego tytułu

wynagrodzenie mają charakter „świadczenia jednorazowego”; - art. 639 k.c. przez

błędne zastosowanie do umowy zakwalifikowanej przede wszystkim jako umowa o

świadczenie usług, do której odpowiednie zastosowanie znajdują przepisy o

zleceniu, a także przez uznanie, że powódkom przysługuje całe umówione

wynagrodzenie, podczas gdy pozwana była uprawniona do odliczenia tego, co

powódki zaoszczędziły z powodu niewykonania całości umowy; - art. 639 k.c. przez

przyjęcie, że jego hipoteza dotyczy również niewykonania dzieła w umówionym

terminie oraz przeszkód w wykonaniu dzieła w umówionym terminie; - art. 142 ust. 1

p.z.p. przez przyjęcie, że za „czas oznaczony”, na jaki zawiera się umowę w sprawie

zamówienia publicznego, bez względu na to, czy świadczenie wykonawcy

zamówienia publicznego ma charakter jednorazowy, okresowy czy ciągły, należy

zawsze uważać termin końcowy obowiązywania umowy, po którego upływie umowa

wygasa, a wraz z nią wszelkie zobowiązania stron z niej wynikające, podczas gdy

II CSKP 2339/22

13

„czas oznaczony” w przypadku umów ze świadczeniem jednorazowym wykonawcy

oznacza termin końcowy, po upływie którego wykonawca pozostaje w opóźnieniu, a

umowa w sprawie zamówienia publicznego obowiązuje (nie wygasa); - art. 36 ust. 1

pkt 4 i art. 41 pkt 6 p.z.p. przez przyjęcie, że w § 3 ust. 1 lit. b umowy strony zastrzegły

termin końcowy obowiązywania umowy z 31 maja 2010 r., a nie jedynie „termin

wykonania zamówienia”, po upływie którego wykonawca pozostaje w opóźnieniu; -

art. 65 § 1 i 2 k.c. przez błędne ustalenie znaczenia oświadczenia woli zawartego w

§ 3 ust. 1 lit. b umowy i przypisanie mu znaczenia terminu końcowego obowiązywania

umowy, a nie jako terminu końcowego po upływie którego wykonawca pozostaje

w opóźnieniu, sprzecznie z dyrektywami wykładni umowy; - art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw.

art. 142 ust. 1 p.z.p. przez błędne ustalenie znaczenia oświadczenia woli zawartego

w § 3 ust. 1 lit. b) umowy jako terminu końcowego obowiązywania umowy nr [...] z 31

maja 2010 r., a nie jako terminu, po upływie którego wykonawca pozostaje

w opóźnieniu; - art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. art. 36 ust. 1 pkt 4 i art. 41 pkt 6 p.z.p. przez

błędne ustalenie znaczenia oświadczenia woli zawartego w § 3 ust. 1 lit. b umowy

jako terminu końcowego obowiązywania umowy, a nie jako „terminu wykonania

zamówienia”, po upływie którego wykonawca pozostaje w opóźnieniu; - art. 65 § 1

i 2 k.c. przez przyjęcie, że strony nie złożyły zgodnych oświadczeń woli

o przedłużeniu „terminu wykonania zamówienia” do 30 października 2012 r., podczas

gdy złożenie oświadczeń woli przez strony wynika z pism z 27 lipca 2012 r.

i z 23 sierpnia 2012 r. oraz tego, że po 30 marca 2012 r. powódki wystawiały

i doręczały pozwanej faktury, a w tytule wpisywały: „Pełnienie funkcji Inżyniera

Kontraktu dla zadania inwestycyjnego […] przy ul. […] w W.” za okres 04/2012,

05/2012, 06/2012, 07/2012, zgodnie z umową nr […].

Pozwana zarzuciła także, że zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem

prawa procesowego, tj. art. 3271 § 1 pkt 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez

niewyjaśnienie przyczyn uznania, że wysokość wynagrodzenia należnego

powódkom zależy tylko od upływu czasu, a nie od stopnia zaawansowania

wykonania przez nie obciążającego je świadczenia w połączeniu z brakiem

wskazania w uzasadnieniu wyroku, jaką rolę w kontekście takiego uznania pełniła

treść § 4, § 5 i § 10 umowy w ramach stosunku obligacyjnego stron.

II CSKP 2339/22

14

Pozwana wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty

sprawy przez oddalenie powództwa także co do kwoty 422.401,53 zł z odsetkami,

a ewentualnie o uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu

do ponownego rozpoznania.

Pozwana wniosła też o nakazanie powódkom zwrotu spełnionego na ich rzecz

świadczenia w kwocie 651.680,81 zł, w tym należności głównej w kwocie 422.401,53

zł i odsetek ustawowych za opóźnienie liczonych od tej kwoty za okres od 14 marca

2013 r. do 4 kwietnia 2018 r. w kwocie 199.095,78 zł oraz kosztów procesu za

pierwszą instancję w kwocie 20.028 zł i za postępowanie odwoławcze w kwocie

10.155,50 zł (art. 415 w zw. z art. 39815 oraz art. 39815 § 1 zd. 2 k.p.c.).

Powódki wniosły o oddalenie skargi kasacyjnej.

Na rozprawie 7 listopada 2025 r., po zwróceniu uwagi na wyrok Trybunału

Sprawiedliwości UE z 4 września 2025 r., C-225/22, pełnomocnik pozwanej stwierdził,

że zastosowanie tego wyroku w okolicznościach sprawy powinno prowadzić do

rozpoznania przed Sądem Najwyższym obu złożonych przez pozwaną skarg

kasacyjnych. Za możliwością rozpoznania obu skarg łącznie opowiedziały się

również powódki.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Zasadą ogólną prawa Unii, wyrażoną w art. 19 ust. 1 akapit drugi Traktatu

o Unii Europejskiej (Dz.Urz.UE.C 202/16; dalej – TUE), ale także w art. 6 ust. 1

Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej

w Rzymie 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie protokołami nr 3, 5 i 8 oraz

uzupełnionej protokołem nr 2 (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm., dalej -

Konwencja), któremu odpowiada art. 47 akapit drugi Karty Praw Podstawowych

(2016/C 202/02; dalej - Karta), jest zasada skutecznej ochrony sądowej. W zakresie,

w jakim Karta deklaruje prawa odpowiadające prawom zagwarantowanym

w Konwencji, z art. 52 ust. 3 Karty wynika obowiązek zapewnienia – w sposób

nienaruszający autonomii prawa Unii – koniecznej spójności między wyrażonymi

w niej prawami, a odpowiadającymi im prawami konwencyjnymi.

Wymaganie, żeby prawo do sądu realizował organ cechujący się

niezależnością wynika też z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego z 21 stycznia 2022 r., III CO 6/22 i z 10 stycznia 2024 r., II PUO 2/24,

II CSKP 2339/22

15

OSNP 2024, nr 5, poz. 55 oraz powołane tam orzecznictwo), a w ocenie Trybunału

Konstytucyjnego zejście na poziomie ustawy zwykłej poniżej standardu

konwencyjnego, ze względu na konieczność uwzględniania przepisów Konwencji

przy wykładni gwarancji konstytucyjnych, byłoby równoznaczne z niezgodnością

takiego uregulowania z Konstytucją RP (wyroki Trybunału Konstytucyjnego

z 19 lutego 2008 r., P 48/06, OTK-A 2008, nr 1 poz. 4 i z 5 października 2010 r.,

SK 26/08, OTK-A 2010, Nr 8, poz. 73).

Zadaniem Trybunału Sprawiedliwości UE oraz wszystkich sądów unijnych,

w tym Sądu Najwyższego, jest spowodowanie, aby dokonywana przez nie wykładnia

prawa zapewniała poziom ochrony nienaruszający poziomu ochrony

gwarantowanego przez art. 6 ust. 1 Konwencji, zgodnie z jego wykładnią dokonaną

przez Europejski Trybunał Praw Człowieka (wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE

z 11 lipca 2024 r., Hann-Invest i in., C-554/21, C-622/21 i C-727/21, pkt 46

i przytoczone tam orzecznictwo). Oznacza to m.in. – z uwzględnieniem

dotychczasowego orzecznictwa, że każdy sąd ma obowiązek badania z urzędu, czy

sam spełnia wymagania sądu w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku

z art. 47 akapit drugi Karty i art. 6 Konwencji oraz czy inny sąd orzekający w sprawie

w toku instancji lub poza nim odpowiada tym wymaganiom (zob. np. wyrok Trybunału

Sprawiedliwości UE z 26 marca 2020 r., C–542/18 RX –II i C–543/18 RX–II, Simpson,

wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 6 października 2021 r., C-487/19 W.Ż.).

Obowiązek ten, wywodzony z bezpośrednio skutecznego art. 19 ust. 1 akapit drugi

TUE, mającego ustrojowy charakter, nie zależy od tego, czy in concreto sąd, przed

którym toczy się postępowanie lub sąd, który wydał orzeczenie, stosują materialne

prawo Unii, a jeśli tak, to w jaki sposób zostało ono zastosowane. Postępowanie

w niniejszej sprawie dotyczy jednak roszczeń wywodzonych przez konsorcjum

złożone przez osoby prawa holenderskiego i polskiego z umowy zawartej w reżimie

zamówień publicznych, częściowo sfinansowanej środkami europejskimi.

Konieczność oceny czy rozstrzygnięcie w tej sprawie wydał sąd w rozumieniu art.

19 ust. 1 akapit drugi TUE, art. 47 akapit drugi Karty i art. 6 Konwencji nie wywołuje

zatem wątpliwości, przy czym bezpośrednia skuteczność i bezwarunkowość

obowiązku wynikającego z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE wymaga w tym zakresie

odstąpienia od stosowania wszelkich obowiązujących w prawie krajowym przepisów,

II CSKP 2339/22

16

orzecznictwa lub praktyki sprzecznych z powołanymi postanowieniami prawa Unii,

zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez Trybunał Sprawiedliwości UE (wyrok

Trybunału Sprawiedliwości UE z 13 lipca 2023 r., C-615/20, C-617/20, Y.P. i in.,

M.M.).

Kierując się powyższymi założeniami, a także uchwałą połączonych izb

Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego

z 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20, Sąd Najwyższy, w graniach zaskarżenia,

lecz niezależnie od zarzutów podniesionych w ramach podstaw skargi kasacyjnej,

zobowiązany był zbadać, czy postępowanie przed sądem drugiej instancji zostało

przeprowadzone przez sąd spełniający wymagania określone w art. 19 ust. 1 akapit

drugi TUE w związku z art. 47 akapit drugi Karty i art. 6 Konwencji i czy nie było

dotknięte nieważnością z innych przyczyn (art. 39813 § 1 k.p.c.). Wyroki z 20 marca

2018 r. i z 10 maja 2020 r. wydał Sąd Apelacyjny w składzie powołanym bez udziału

Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy

z 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych

innych ustaw (Dz.U. z 2018 r., poz. 3; dalej - KRS ukształtowana w 2017 r.), a zatem

jego status jako sądu nie budzi wątpliwości. Postępowanie apelacyjne w sprawie nie

było dotknięte uchybieniami określonymi w art. 379 pkt 1-3 in principio oraz pkt 4-6

k.p.c. Przeanalizowanie problemu skuteczności orzeczenia, w następstwie którego

Sąd Apelacyjny wydał wyrok z 10 maja 2020 r., prowadzi jednak do wniosku,

że postępowanie przeprowadzone ponownie przed Sądem Apelacyjnym

i zakończone tym wyrokiem jest dotknięte wadliwością, o której stanowi art. 379 pkt

3 in fine k.p.c. Toczyło się ono bowiem ze względu na przyjęcie przez ten Sąd,

że wyrokiem z 16 października 2019 r., II CSK 710/18, wzruszony został wydany

w tej sprawie prawomocny wyrok Sądu Apelacyjnego z 20 marca 2018 r.,

co otwierało drogę do ponownego rozpoznania sprawy w drugiej instancji.

W kontekście konstytucyjnych, międzynarodowych i unijnych standardów, jakie mają

spełniać organy sprawujące wymiar sprawiedliwości, stanowisko to – z przyczyn

poniższych – nie może być zaakceptowane.

W uchwale składu połączonych izb Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych z 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20, Sąd Najwyższy przyjął, że

sprzeczność składu sądu z przepisami prawa w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c.

II CSKP 2339/22

17

zachodzi wtedy, gdy w składzie sądu bierze udział osoba powołana na urząd

sędziego Sądu Najwyższego na wniosek KRS ukształtowanej w 2017 r., przy czym

ta wykładnia art. 379 pkt 4 k.p.c. nie ma zastosowania do orzeczeń wydanych przed

dniem jej podjęcia.

Dalej idące konsekwencje obsadzenia składu Sądu Najwyższego przez osoby

powołane na urząd sędziego Sądu Najwyższego na wniosek KRS ukształtowanej

w 2017 r. zostały określone w wyroku Trybunału Sprawiedliwości UE z 4 września

2025 r., C-225/22, AW „T”. Trybunał Sprawiedliwości UE przyjął w tym wyroku,

że art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE stoją na przeszkodzie uregulowaniom państwa

członkowskiego oraz orzecznictwu sądu konstytucyjnego tego państwa, z których

wynika, że sąd krajowy jest zobowiązany do zastosowania się do orzeczenia

wydanego przez skład orzekający sądu wyższej instancji, w przypadku gdy na

podstawie orzeczenia Trybunału ten sąd krajowy ustali, że co najmniej jeden

z sędziów zasiadających w tym składzie orzekającym nie spełnia wymogów

dotyczących niezawisłości, bezstronności i uprzedniego ustanowienia na mocy

ustawy w rozumieniu tego postanowienia, oraz że ponadto na mocy prawa krajowego

nie może on dokonywać badania prawidłowości ukształtowania tego składu

orzekającego na podstawie tych samych okoliczności, które zostały uwzględnione

w tym orzeczeniu Trybunału. Stwierdził też, że przepisy te należy interpretować

w ten sposób, że gdy na podstawie orzeczenia Trybunału ustalono, iż organ sądowy

ostatniej instancji nie spełnia wymogów dotyczących niezawisłości, bezstronności

i uprzedniego ustanowienia na mocy ustawy w rozumieniu tego postanowienia,

wydane przez taki organ orzeczenie, na mocy którego dana sprawa zostaje

przekazana sądowi niższej instancji do ponownego rozpoznania, należy uznać

za niebyłe, gdy taka konsekwencja jest z punktu widzenia danej sytuacji procesowej

nieodzowna dla zagwarantowania pierwszeństwa prawa Unii. Trybunał przyjął

to stanowisko w odniesieniu do Sądu Najwyższego - Izby Kontroli Nadzwyczajnej

i Spraw Publicznych orzekającej w składzie choćby z udziałem jednego sędziego

powołanego w okolicznościach takich jak członkowie pierwotnego składu tej Izby,

a zatem wyłonieni na mocy uchwały KRS ukształtowanej w 2017 r., nr 331/2018.

Wykładnia prawa unijnego dokonana przez Trybunał Sprawiedliwości UE wiąże

jednak nie tylko w sprawie, w której zadano pytanie będące przyczyną jej dokonania,

II CSKP 2339/22

18

ale także we wszystkich innych sprawach, w których stosowane są te same,

wyłożone przez Trybunał przepisy prawa unijnego. Musi być zatem uwzględniona

także w niniejszej sprawie (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów – zasadę prawną

– Sądu Najwyższego z 24 września 2025 r., III PZP 1/25 i wyrok Sądu Najwyższego

z 12 września 2025 r., II CSKP 2114/22 oraz przytoczone tam orzecznictwo).

Stanowisko Trybunału Sprawiedliwości UE wyrażone w wyroku z 4 września

2025 r., C-225/22 co do tego, że czynności podejmowane w Izbie Kontroli

Nadzwyczajnej Sądu Najwyższego nie spełniają standardów sprawowania wymiaru

sprawiedliwości nie zostało umotywowane z odwołaniem się wyłącznie do

okoliczności, w jakich ta Izba została utworzona i wyposażona w szczególnego

rodzaju kompetencje. Równie istotne znaczenie Trybunał Sprawiedliwości UE

przypisał szczególnemu sposobowi obsadzenia tej Izby. Ocenione przez Trybunał

Sprawiedliwości UE okoliczności uzasadniające wnioskowanie o niespełnianiu

wymagań sądu przez organ obsadzony przez osoby wyłonione na mocy uchwały

KRS ukształtowanej w 2017 r., nr 331/2018 – przytoczone przez Trybunał

Sprawiedliwości UE w wyroku z 4 września 2025 r., C-225/22 – odnoszą się też do

osób orzekających w Izbie Cywilnej Sądu Najwyższego, w tym niewątpliwie do tych,

które uzyskały powołania sędziowskie na mocy uchwały KRS ukształtowanej

w 2017 r., nr 330/2018 (zob. też wyrok Trybunału Sprawiedliwości z 7 listopada

2024 r., C-326/23, C.W. S.A. i in. p. Prezesowi UOKiK, wyrok Sądu Najwyższego

z 12 września 2025 r., II CSKP 2114/22, postanowienie Sądu Najwyższego

z 10 października 2025 r., II CSKP 422/25). Uchwały KRS ukształtowanej w 2017 r.,

nr 330/18 i nr 331/18 zostały podjęte w takich samych okolicznościach i dotknięte są

tymi samymi wadliwościami (zob. m.in. postanowienia Naczelnego Sądu

Administracyjnego z 27 września 2018 r., II GW 27/18 i z 28 sierpnia 2018 r., II GW

28/18 i wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 13 maja 2021 r., II GOK 4/18

i z 21 września 2021 r., II GOK 10/18, wręczenie nominacji sędziowskich przez

Prezydenta RP pomimo niezakończenia procedur kontroli sądowej obu tych uchwał,

a także wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 21 grudnia 2023 r., C-718/21, pkt 47-

53 oraz ustalenia i oceny zawarte w wyroku Europejskiego Trybunału Praw

Człowieka z 8 listopada 2021 r., Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko Polsce

i w uchwale składu połączonych izb Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń

II CSKP 2339/22

19

Społecznych z 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20 odnośnie do znaczenia

okoliczności poprzedzających i następczych względem postępowań nominacyjnych,

w toku których podjęto obie uchwały), co przekłada się na taki sam – budzący

wątpliwości – status osób, które na ich podstawie uzyskały powołania sędziowskie

do orzekania w Sądzie Najwyższym. Nie ma zatem wątpliwości, że doszło do sytuacji,

w której na podstawie orzeczenia Trybunału należało ustalić, że wyrok kasatoryjny

wydany 16 października 2019 r., II CSK 710/18, w składzie SSN: Małgorzata

Manowska, Jacek Grela (sprawozdawca), Marcin Krajewski pochodził od organu

sądowego ostatniej instancji, który nie odpowiadał wymaganiom art. 19 ust. 1 akapit

drugi TUE, interpretowanemu w związku z art. 47 Karty i art. 6 Konwencji.

Skutki wadliwości powołań sędziowskich do Sądu Najwyższego określone

przez Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z 4 września 2025 r., C-225/22 są po

pierwsze nieograniczone prospektywnie do orzeczeń, które zapadłyby w wadliwie

obsadzonym składzie Sądu Najwyższego po wydaniu tego wyroku, gdyż orzeczenia

Trybunału w trybie prejudycjalnym wyjaśniają i precyzują w razie potrzeby znaczenie

oraz zakres interpretowanych przepisów prawa, tak jak powinny one być rozumiane

i stosowane od chwili ich wejścia w życie (zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE

z 28 kwietnia 2022 r., C-415/20, pkt 68, z 7 sierpnia 2018 r., C-300/17, pkt 55). Przy

wykładni art. 47 akapit drugi Karty i art. 6 Konwencji w związku z art. 19 ust. 1 akapit

drugi TUE i w związku z poszukiwaniem odpowiedzi na pytanie, czy organ orzekający

w sprawie ma cechy sądu w rozumieniu tych przepisów, nie może zatem działać

ograniczenie czasowe, które w związku z wykładnią m.in. art. 379 pkt 4 k.p.c.

– w nadziei na szybkie uporządkowanie problemów ustrojowych w wymiarze

sprawiedliwości powstałych ze względu na próby podporządkowania go wpływom

politycznym – zastrzegł Sąd Najwyższy w punkcie 3 sentencji uchwały składu

połączonych izb Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

z 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20.

Po drugie – omawiane konsekwencje wadliwości powołań sędziowskich do

Sądu Najwyższego określone przez Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku

z 4 września 2025 r., C-225/22 nie zakładają jedynie wadliwości postępowania

prowadzonego przez nieprawidłowo obsadzony skład orzekający (art. 379 pkt 4

k.p.c.), lecz dotyczą wprost aktu stosowania prawa mającego to postępowanie

II CSKP 2339/22

20

zakończyć, który to akt (wyrok) ma być „uznany za niebyły”. Sąd Najwyższy

w uchwale składu siedmiu sędziów – zasadzie prawnej – z 24 września 2025 r., III

PZP 1/25, rozważył znaczenie tego pojęcia i objaśnił, że formuła Simmenthal w jej

klasycznym ujęciu nie nadaje się w pełni do zastosowania wtedy, gdy sąd krajowy

ma ponownie orzec w sprawie, która już została uprzednio zakończona prawomocnie,

ponieważ orzeczenie kończące postępowanie zostało uchylone przez „nie sąd”,

otwierając konieczność ponownego „zakończenia” prawomocnie już osądzonej

sprawy. Ta specyficzna sytuacja wymusza natomiast – w celu zagwarantowania

pierwszeństwa art. 19 TUE – rozwinięcie dotychczasowej linii orzeczniczej, które

sprowadza się do uznania rozstrzygnięcia pochodzącego od organu sądowego

ostatniej instancji, niespełniającego wymagań sądu, za niebyłe, ponieważ pozwala

to traktować tego rodzaju rozstrzygnięcie, „uchylające” prawomocny wyrok sądu jako

fakt, który nie wywołuje skutków prawnych.

W wyroku z 4 września 2025 r., C-225/22 Trybunał Sprawiedliwości UE

stwierdził ponadto, że jeżeli sąd uzna, iż wyrok został wydany przez organ niebędący

niezawisłym i bezstronnym sądem ustanowionym uprzednio na mocy ustawy

w rozumieniu prawa Unii, nie będzie można w związku z wydaniem tego wyroku

skutecznie powoływać się na jakiekolwiek względy wywodzone z zasady pewności

prawa lub mające związek z domniemaną powagą rzeczy osądzonej celem

uniemożliwienia sądowi dążącemu do zrealizowania prawa UE uznania takiego

orzeczenia za niebyłe, gdy taka konsekwencja jest z punktu widzenia danej sytuacji

procesowej nieodzowna dla zagwarantowania pierwszeństwa prawa Unii. Jak

objaśniono szeroko w motywach uchwały składu siedmiu sędziów – zasadzie

prawnej – Sądu Najwyższego z 24 września 2025 r., III PZP 1/25, uznanie orzeczenia

za niebyłe trzeba postrzegać jako środek ultima ratio, z którego sąd krajowy może

skorzystać przywracając stan zgodności z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, gdy

zawiodą – z perspektywy skuteczności tego przepisu – inne rozwiązania

proceduralne obowiązujące w systemie prawnym państwa członkowskiego (por. też

wyrok Sądu Najwyższego z 12 września 2025 r., II CSKP 2114/22).

Obowiązek respektowania skutków wyroku z 4 września 2025 r., C-225/22

spoczywa na składach orzekających w sądach pierwszej i drugiej instancji oraz na

wszystkich składach Sądu Najwyższego i na sędziach funkcyjnych (prezesach Izb

II CSKP 2339/22

21

Sądu Najwyższego, prezesach sądów, przewodniczących wydziałów). Okoliczność,

że spór między stronami został rozstrzygnięty orzeczeniem sądowym wydanym

przez organ, który nie stanowi sądu, ponieważ nie spełnia wymagań dotyczących

niezawisłości, bezstronności i uprzedniego ustanowienia na mocy ustawy

w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE interpretowanym w zgodzie

z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości UE, nie może być zatem pominięta

przez Sąd Najwyższy w niniejszej sprawie, zgodnie z zasadą pierwszeństwa prawa

Unii oraz w związku z koniecznością respektowania jego wykładni przez Trybunał

Sprawiedliwości UE (zob. uchwała składu siedmiu sędziów – zasada prawna – Sądu

Najwyższego z 24 września 2025 r., III PZP 1/25 i przytoczone w niej orzecznictwo).

2. W niniejszej sprawie rozpoznanie skargi kasacyjnej pozwanej od wyroku z

10 maja 2020 r. zostało poprzedzone wydaniem rozstrzygnięcia na podstawie art.

3989 § 1 k.p.c., który to przepis określa przesłanki przyjęcia tego środka zaskarżenia

do rozpoznania. W tym przedmiocie orzekł Sąd Najwyższy w składzie obsadzonym

przez sędziego Marcina Łochowskiego, powołanego do Izby Kontroli Nadzwyczajnej

i Spraw Publicznych na mocy uchwały KRS ukształtowanej w 2017 r., nr 331/2018,

a zatem w okolicznościach objętych zakresem zastosowania wyroku Trybunał

Sprawiedliwości UE z 4 września 2025 r., C-225/22. Postanowienie o przyjęciu skargi

kasacyjnej do rozpoznania nie kończy jednak postępowania kasacyjnego, lecz

otwiera drogę do merytorycznego rozpoznania skargi przez Sąd Najwyższy; nie

zawęża także kognicji Sądu Najwyższego na etapie merytorycznego rozpoznania

skargi. W takim układzie procesowym decydujące znaczenie z punktu widzenia

osiągnięcia rezultatu polegającego na zapewnieniu stronom prawa do rozpoznania

sprawy przez sąd spełniający wymagania określone w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP i

art. 6 ust. 1 Konwencji, a w konsekwencji na zagwarantowaniu bezpośredniej

skuteczności art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty i art. 6

Konwencji, należy wiązać z wydaniem przez Sąd Najwyższy orzeczenia

merytorycznego w sprawie. Respektowanie pełnej skuteczności art. 19 ust. 1 akapit

drugi TUE w związku z art. 47 Karty i art. 6 Konwencji nie wymaga zatem uznania za

niebyłą decyzji procesowej o przyjęciu skargi kasacyjnej do rozpoznania (wyroki

Sądu Najwyższego z 12 września 2025 r., II CSKP 2114/22, z 10 października 2025

r., II CSKP 2209/22). Wymaga natomiast zapewnienia, żeby merytoryczne

II CSKP 2339/22

22

rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło z pełnym poszanowaniem standardu

określonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP i art. 6 ust. 1 Konwencji. W składzie Sądu

Najwyższego rozpoznającego skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego z 10

maja 2020 r. nie zasiadają osoby, które by uzyskały powołania do orzekania w

postępowaniu prowadzonym z udziałem KRS ukształtowanej w 2017 r.

Z przyczyn objaśnionych szeroko w uchwale składu siedmiu sędziów –

zasadzie prawnej – Sądu Najwyższego z 24 września 2025 r., III PZP 1/25 innego

podejścia niż orzeczenie o przyjęciu skargi kasacyjnej do rozpoznania wymaga

ocena przypadków, w których sąd powszechny zastosował się lub ma zastosować

się do orzeczenia Sądu Najwyższego jako „sądu ostatniej instancji” wzruszającego

prawomocne orzeczenie, co – przynajmniej w zamyśle wydającego to orzeczenie

składu Sądu Najwyższego – wiązało się z pozbawieniem stron uprawnień

wynikających z tego orzeczenia i z potrzebą ponownego rozpoznania sprawy.

Konieczność odmiennego podejścia do konsekwencji takich kasatoryjnych

rozstrzygnięć wydanych przez wadliwie obsadzony skład Sądu Najwyższego nie

zależy od oceny ich merytorycznej trafności. Zapewnienie pierwszeństwa art. 19 ust.

1 akapit drugi TUE wymaga bowiem – w takim przypadku – uznania za niebyłe

orzeczenia wydanego przez organ niebędący niezawisłym i bezstronnym sądem

ustanowionym uprzednio na mocy ustawy (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE

z 4 września 2025 r., C-225/22, pkt 67). W takiej sytuacji sąd, a przede wszystkim

Sąd Najwyższy jako „sąd ostatniej instancji”, jeżeli okaże się to niezbędne w celu

zapewnienia stronom prawa do rozpoznania sprawy przez sąd odpowiadający

wymaganiom art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty i art. 6

Konwencji, a w konsekwencji także art. 45 ust. 1 Konstytucji, może uznać się za

właściwy – na zasadach wynikających z wyroku Trybunału Sprawiedliwości UE z 19

listopada 2019 r. w sprawach połączonych C-585/18, C-624/18 i C-625/18 A.K. i in.

– do rozpoznania także tego nadzwyczajnego środka zaskarżenia, o którego

zasadności orzekał wcześniej Sąd Najwyższy, którego orzeczenie podlega

konsekwencjom określonym w wyroku Trybunału Sprawiedliwości UE z 4 września

2025 r., C-225/22. Na możliwość przyjęcia własnej kompetencji przez sąd, z

pominięciem przepisów prawa krajowego, jeżeli jest to konieczne dla zapewnienia

stosowania bezpośrednio skutecznych przepisów prawa Unii, w tym art. 19 ust. 1

II CSKP 2339/22

23

akapit drugi TUE, wskazał Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów –

zasadzie prawnej – z 24 września 2025 r., III PZP 1/25 (tzw. formuła A.K.; zob. też

wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 29 lipca 2019 r., C-556/17,

Torubarov).

Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, o którego

przyjęciu do rozpoznania decydują wprawdzie przesłanki publicznoprawne, lecz już

rozpoznanie prowadzi do wydania orzeczenia w sprawie prawomocnie zakończonej.

Rozpoznanie skargi kasacyjnej od prawomocnego wyroku przez skład orzekający

Sądu Najwyższego obsadzony z taką wadliwością, że wydane przezeń orzeczenie

podlega kwalifikacji przedstawionej w wyroku Trybunału Sprawiedliwości UE z 4

września 2025 r., C-225/22 może zakończyć się wyrokiem oddalającym skargę (art.

39814 k.p.c.) albo orzeczeniem kasatoryjnym (art. 39815 k.p.c.). Rozpoznanie skargi

kasacyjnej przez organ, który ze względu na sposób obsadzenia nie spełnia

wymagań stawianych sądowi, powoduje, że strona, która wystąpiła ze skargą

kasacyjną, nie osiągnie celu, do którego zmierzała, gdy zdecydowała się wystąpić z

tym środkiem, opłaciła go i zapewniła sobie fachową pomoc prawną w celu jego

wniesienia. Z perspektywy procesowej w razie oddalenia skargi kasacyjnej przez

wadliwie obsadzony skład Sądu Najwyższego w obrocie prawnym pozostaje

orzeczenie sądu drugiej instancji dotyczące rozpoznanego przez sądy powszechne

roszczenia; w drugim przypadku, a mianowicie wtedy, gdy rozpoznanie skargi

kasacyjnej zakończy się wydaniem orzeczenia kasatoryjnego, powstają wątpliwości

odnośnie do tego, czy kwalifikacja orzeczenia Sądu Najwyższego zgodna z wyrokiem

Trybunału Sprawiedliwości UE z 4 września 2025 r., C-225/22 powinna uzasadniać

oczekiwanie na rozpoznanie skargi kasacyjnej przez prawidłowo obsadzony skład

tego Sądu albo czy w sprawie powinien podjąć raz jeszcze czynności procesowe sąd

powszechny i wydać w niej merytoryczne rozstrzygnięcie, a gdyby to nastąpiło, to jak

należy opisać relację między tym merytorycznym rozstrzygnięciem, a

rozstrzygnięciem wzruszonym przez wadliwie obsadzony skład Sądu Najwyższego.

Wątpliwości te godzą w pewność obrotu prawnego, która powinna być właściwa

rozstrzygnięciu sporu o prawo przez sąd działający w warunkach art. 45 ust. 1

Konstytucji RP, a ich występowanie podważa tezę o zrealizowaniu przez strony

prawa do sądu w przypadku, w którym te wątpliwości mają miejsce. Jednym z

II CSKP 2339/22

24

elementów prawa do sądu jest bowiem także prawo do stabilnego rozstrzygnięcia

sprawy, tak, aby wyrok sądu pozwalał stronom kształtować swoje przyszłe

zachowania na jego podstawie (wyroki Trybunału Konstytucyjnego z 19 lutego

2003 r., P 11/02, z 28 listopada 2006 r., SK 19/05).

Jeżeli spełnione są przesłanki do uznania za niebyłe orzeczenia

kasatoryjnego Sądu Najwyższego, które przez sąd drugiej instancji – mimo

niewywoływania przez orzeczenie skutków w świetle kwalifikacji dokonywanej

zgodnie z wyrokiem Trybunału Sprawiedliwości UE z 4 września 2025 r., C-225/22 –

potraktowane zostało jako impuls otwierający drogę do ponownego merytorycznego

rozpoznania sprawy, to ponowne rozpoznanie sprawy musi być ocenione jako

mające miejsce w warunkach, gdy istnieje prawomocne orzeczenie rozstrzygające o

istocie sprawy, do którego wzruszenia skutecznie nie doszło (art. 379 pkt

3 in fine k.p.c.), a do rozpoznania pozostaje skarga kasacyjna jako nadzwyczajny

środek zaskarżenia wniesiony od tego prawomocnego orzeczenia. Zrealizowanie

prawa stron do sądu w postępowaniu kasacyjnym wymaga zatem rozpoznania tego

nadzwyczajnego środka zaskarżenia przez Sąd Najwyższy w składzie

odpowiadającym wymaganiom art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE zanim dojdzie do

ponownego merytorycznego rozpoznania sprawy przez sąd drugiej instancji i dopiero

następnie do rozpoznania kolejnego nadzwyczajnego środka zaskarżenia (skargi

kasacyjnej) od orzeczenia zapadłego po tym ponownym rozpoznaniu sprawy.

Wyrok z 16 października 2019 r., II CSK 710/18, w którego następstwie doszło

do ponownego rozpoznania niniejszej sprawy przez Sąd Apelacyjny zakończonego

wyrokiem z 10 maja 2020 r., został wydany w składzie SSN: Małgorzata Manowska,

Jacek Grela (sprawozdawca), Marcin Krajewski. Osoby te zostały powołane na

stanowiska sędziów Sądu Najwyższego na podstawie uchwały KRS ukształtowanej

w 2017 r., nr 330/18, dotkniętej tymi samymi wadliwościami co uchwała nr 331/18,

a do Sądu Najwyższego działającego w składzie z udziałem tych osób odnoszą się

wprost wszystkie te same zastrzeżenia, które przedstawione zostały przez Trybunał

Sprawiedliwości UE w wyroku z 4 września 2025 r., C-225/22 i uznane za tak

doniosłe, że organowi działającemu z udziałem tych osób nie może być przypisany

status Sądu Najwyższego w myśl prawa UE, a zatem i art. 45 ust. 1 Konstytucji RP.

Prawo stron do sądu w niniejszej sprawie nie może być uznane za zrealizowane

II CSKP 2339/22

25

przed tak obsadzonym Sądem Najwyższym. Uznanie wyroku z 16 października

2019 r., II CSK 710/18, za niebyły w konsekwencji oceny okoliczności, w jakich

zapadł w świetle art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty, art.

6 Konwencji i art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stawia Sąd Apelacyjny, który ze względu

na ten wyrok ponownie prowadził postępowanie w sprawie i wydał wyrok z 10 lipca

2020 r., w sytuacji sądu rozstrzygającego w sprawie prawomocnie osądzonej

wyrokiem z 20 marca 2018 r. (art. 379 pkt 3 in fine k.p.c.). Okoliczność ta, traktowana

przez ustawodawcę jako przesłanka nieważności postępowania, musi być przez Sąd

Najwyższy dostrzeżona i uwzględniona w granicach zaskarżenia z urzędu (art. 39813

§ 1 k.p.c.). W warunkach jednak, gdy orzeczenie Sądu Najwyższego wydane na

skutek rozpoznania skargi kasacyjnej od prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego

z 20 marca 2018 r. podlega skutkom określonym w wyroku Trybunału

Sprawiedliwości UE z 4 września 2025 r., C-225/22, nie jest możliwe wydanie

jakiegokolwiek rozstrzygnięcia w tej sprawie zanim nie dojdzie do rozpoznania skargi

kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego z 20 marca 2018 r., prawomocnie

kończącego postępowanie w sprawie i tym samym tamującego możliwość wydania

w niej jakiegokolwiek kolejnego merytorycznego rozstrzygnięcia o roszczeniach

powódek. Nie jest zatem możliwe merytoryczne rozpoznanie skargi kasacyjnej od

wyroku Sądu Apelacyjnego z 10 lipca 2020 r. przed rozpoznaniem skargi kasacyjnej

od wyroku Sądu Apelacyjnego z 20 marca 2018 r., ale też – w razie, gdyby to

rozpoznanie skargi kasacyjnej miało zakończyć się wydaniem orzeczenia

kasatoryjnego – nie jest możliwe ponowne rozpoznanie sprawy przez Sąd Apelacyjny,

gdyż zawsze byłoby działaniem w warunkach istnienia prawomocnego orzeczenia

kończącego postępowanie w sprawie, którego prawidłowość w kontekście zarzutów

podniesionych w nadzwyczajnym środku zaskarżenia nie została zweryfikowana

przez Sąd Najwyższy. Do wydania zarządzeń zmierzających do rozpoznania skargi

kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego z 20 marca 2018 r.

z prawdopodobieństwem graniczącym z pewnością nie dojdzie z przyczyn

szczegółowo przedstawionych w motywach postanowienia Sądu Najwyższego

z 1 grudnia 2023 r., III CZP 1/22 o przedstawieniu Trybunałowi Sprawiedliwości UE

zagadnienia prawnego dotyczącego wyznaczania i obsadzania składów

orzekających w Izbie Cywilnej Sądu Najwyższego, która to sprawa zarejestrowana

II CSKP 2339/22

26

została przez Trybunał Sprawiedliwości UE jako C-273/24 i oczekuje na rozpoznanie,

a gdyby nawet doszło, to co najmniej znikome jest prawdopodobieństwo, że do

rozpoznania tej skargi kasacyjnej w rozsądnym czasie wyznaczony zostałby skład

orzekający, do którego nie odnoszą się wadliwości przeanalizowane przez Trybunał

Sprawiedliwości UE w wyroku z 4 września 2025 r., C-225/22.

Zrealizowanie prawa stron do sądu w postępowaniu kasacyjnym,

a w szczególności zapewnienie, aby w rozsądnym czasie zapadło rozstrzygnięcie,

które nie będzie budzić wątpliwości co do swojej stabilności i trwałości, wymaga

w związku z tym, by Sąd Najwyższy rozpoznający skargę kasacyjną od wyroku Sądu

Apelacyjnego z 10 lipca 2020 r. wydanego w warunkach nieważności postępowania

apelacyjnego nie poprzestał wyłącznie na wyeliminowaniu z obrotu tego wyroku jako

wydanego w warunkach nieważności postępowania, skoro prawa i obowiązki stron

określa wyrok Sądu Apelacyjnego z 20 marca 2018 r., zaskarżony skargą kasacyjną

przyjętą do rozpoznania i wymagającą rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy.

Zaniechanie rozpoznania skargi kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z 20 marca 2018 r., przy założeniu, że w niniejszym postępowaniu Sąd Najwyższy

skupi się wyłącznie na wniesionej skutecznie skardze kasacyjnej od wyroku Sądu

Apelacyjnego z 10 maja 2020 r. i zarówno Sąd Najwyższy, jak i ewentualnie na

dalszym etapie Sądy powszechne właściwe w tej sprawie będą prowadzić

postępowanie w sprawie niejako obok zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku Sądu

Apelacyjnego z 20 marca 2018 r., uniemożliwiłoby wydanie w sprawie jakiegokolwiek

merytorycznego rozstrzygnięcia, gdyż każde kolejne orzeczenie w tej sprawie byłoby

orzeczeniem wydanym w sprawie prawomocnie osądzonej wyrokiem Sądu

Apelacyjnego z 20 marca 2018 r. Z przyczyn, o których już była mowa, oczekiwanie

na wyznaczenie składu orzekającego Sądu Najwyższego, który rozpoznałby skargę

kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego z 20 marca 2018 r., byłoby zapewne

bezskuteczne i bezowocne, a niewątpliwie przedłużyłoby ponad rozsądną miarę czas

oczekiwania stron na wydanie rozstrzygnięcia w sprawie, podczas gdy

komponentem prawa do sądu jest też rozsądny czas rozpoznania sprawy

(art. 6 Konwencji i art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) i do osiągnięcia takiego (rozsądnego)

czasu rozpoznania sprawy ma zmierzać każdy skład sądu orzekającego w sprawie.

II CSKP 2339/22

27

Skoro systemowi prawnemu znana jest skarga kasacyjna jako podstawowy

nadzwyczajny środek wzruszenia prawomocnego orzeczenia, to zrealizowanie

prawa do sądu wymaga, by środek ten, gdy był dopuszczalny i został przyjęty do

rozpoznania, został też merytorycznie rozpoznany przez sąd w rozumieniu art. 45

ust. 1 Konstytucji, art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty i art. 6

Konwencji. W celu zapewnienia stronom prawa do rozpoznania sprawy w rozsądnym

czasie przez sąd czyniący zadość wymaganiom ustanowionym w art. 45 ust. 1

Konstytucji RP i art. 6 ust. 1 Konwencji, a w konsekwencji - zagwarantowania

bezpośredniej skuteczności art. 19 ust. 1 akapit drugi Traktatu UE w związku z art.

47 Karty, Sąd Najwyższy ocenił zatem w pierwszej kolejności zasadność podstaw

skargi kasacyjnej pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z 10 lipca 2020 r. oraz

następnie od wyroku Sądu Apelacyjnego z 20 marca 2018 r.

3. Z uwagi na identyczne rozstrzygnięcia o roszczeniu powódek w wyrokach

Sądu Apelacyjnego z 10 lipca 2020 r. i z 20 marca 2018 r., w obu skargach

kasacyjnych od tych wyroków podniesione zostały w zasadzie tożsame zarzuty

naruszenia prawa procesowego i materialnego w związku z oceną prawną stosunku,

na tle którego doszło do sporu między stronami, przy czym do niektórych zarzutów

pozwanego zgłoszonych w skardze kasacyjnej od wyroku z 20 marca 2018 r. Sąd

Apelacyjny odniósł się, gdy prowadził postępowanie zakończone wyrokiem z 10 lipca

2020 r. i wytykane mu wówczas wadliwości usunął.

Z art. 321 § 1 k.p.c., którego naruszenie zarzucał pozwany, wynika zakaz

orzekania ponad żądanie, na które składa się informacja o tej normie postępowania,

która zgodnie z oczekiwaniem powoda powinna być ustalona przez sąd jako

obowiązująca między stronami (petitum), jak i podstawa faktyczna powództwa

(causa petendi) (art. 187 k.p.c.). Powódki w niniejszej sprawie nie kwestionowały

rozstrzygnięcia oddalającego ich żądania zasądzenia kwot, które miały się im

należeć – jak twierdziły – za świadczenia spełnione na rzecz pozwanego poza

umową. Zasądzona na ich rzecz kwota była dochodzona jako wynagrodzenie

ustalone w umowie i należne w związku z jej wykonaniem. Takie żądanie Sąd

Apelacyjny uznał za zasadne, nie wychodząc przy tym poza petitum i causa petendi.

Prawomocność rozstrzygnięcia częściowo oddalającego powództwo ogranicza

obecnie zakres faktów, w kontekście których ma być oceniania materialnoprawna

II CSKP 2339/22

28

trafność stanowiska Sądu Apelacyjnego, lecz nie zwalania Sądu od oceny, w jakim

zakresie strony spełniły na swoją rzecz świadczenia mające podstawę w umowie.

Granice mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia należy oceniać według

reguł przyjętych w art. 366 k.p.c., tj. w odniesieniu do przedmiotowych granic powagi

rzeczy osądzonej (zob. orzeczenia powołane w uchwale z 29 kwietnia 2022 r., III

CZP 79/22, OSNC 2023, nr 1, poz. 2). Objęte jest nią tylko to, co w związku z

podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, który należy postrzegać przez

pryzmat żądania pozwu i faktów przytoczonych w celu jego uzasadnienia (art. 187 §

1 pkt 1 i 2 w zw. z art. 321 § 1 k.p.c.). W tym ujęciu moc wiążąca orzeczenia nie

rozciąga się na kwestie prejudycjalne, które sąd przesądził, dążąc do rozstrzygnięcia

o żądaniu, i których rozstrzygnięcie znajduje się poza sentencją, jako element jej

motywów, ani na ustalenia faktyczne i poglądy interpretacyjne stojące u podstaw

prawomocnego orzeczenia. W świetle stanowiska dominującego w orzecznictwie, art.

365 § 1 k.p.c. powinien być zatem wykładany ściśle, gdyż podstawową wartością,

jaką realizować ma prawomocność materialna orzeczenia jest pewność prawna, a

nie jednolitość orzecznictwa, która osiągnięta być może również poprzez realizację

wymagania, by sąd rozpoznający kolejną sprawę między stronami szczególnie

wnikliwie i rozważnie ją osądził, uwzględniając także argumenty, które przytoczył sąd

w sprawie zakończonej wcześniej (zob. np. uchwałę Sądu Najwyższego z 8 listopada

2019 r., III CZP 27/19, OSNC 2020, nr 6, poz. 48). Sąd rozpoznający sprawę w

kolejnym procesie może więc przychylić się do poczynionych w poprzednim procesie

ustaleń faktycznych lub prawnych i je podzielić. Jest to argumentacja, która może

być powtórzona, choć zawsze musi być stanowczą argumentacją sądu orzekającego

w późniejszym procesie. O ile w wyroku z 20 marca 2018 r. Sąd Apelacyjny

opowiedział się za stanowiskiem, że wykładnia postanowień umowy z 31 maja 2010

r., w szczególności odnośnie do terminu jej obowiązywania, przeprowadzona przez

sądy rozpoznające roszczenia pozwanego o zasądzenie od powódek kar umownych

jest dla niego wiążąca, o tyle w wyroku z 10 lipca 2020 r. dał wyraz temu, że przychyla

się do wykładni postanowień umowy z 31 maja 2010 r. w kontekście art. 142 ust. 1

p.z.p., o której wypowiedział się też Sąd Najwyższy w wyroku z 13 stycznia 2016 r.,

V CSK 277/15, i wykładnię tę stosuje w sprawie dlatego, że ją podziela, a nie dlatego,

że uważa ją za wiążącą dla siebie.

II CSKP 2339/22

29

Przyczyny zasądzenia dochodzonego przez powódki świadczenia do ich

niepodzielnej ręki zostały skrótowo przedstawione przez Sąd Apelacyjny w wyroku

z 20 marca 2018 r., a w wyroku z 10 lipca 2020 r. Sąd Apelacyjny szczegółowo

objaśnił swoje stanowisko odnośnie do relacji, w jakiej pozostają powódki jako strony

umowy o wspólne zaangażowanie w wykonywanie umowy zawartej z pozwanym, co

czyni zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. w związku z

formułą zasądzenia świadczenia na rzecz powódek bezzasadnym.

Zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., a w skardze

kasacyjnej od wyroku z 10 maja 2020 r. - art. 3271 § 1 pkt 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.,

przez niewyjaśnienie przyczyn uznania, że wysokość umówionego wynagrodzenia

dochodzonego przez powódki zależy wyłącznie od upływu czasu, a nie od stopnia

zaawansowania wykonania przez nie świadczenia umownego, pozostaje w związku

z podniesionymi zarzutami materialnoprawnym, i w ich kontekście jest o tyle zasadny,

że w ramach podstawy faktycznej obu zaskarżonych przez pozwanego orzeczeń

Sądu Apelacyjnego brak jest ustaleń, czy powódki wykonały na rzecz pozwanego

czynności, do których były zobowiązane w świetle umowy przewidującej

wynagrodzenie ryczałtowe za wszystkie czynności będące jej przedmiotem, a jeśli

nie, to w jakiej proporcji czynności przez nie wykonane pozostają

do tych, których powódki nie wykonały.

Obowiązywanie zasady swobody umów (art. 3531 k.c.) stwarza uczestnikom

obrotu warunki do takiego ułożenia praw i obowiązków, w szczególności w umowach

wzajemnych, które pozwala osiągnąć każdej ze stron cele gospodarcze, do których

zmierza. W warunkach ograniczonej kodeksowej listy typów umów i stosunkowo

skromnej regulacji niektórych z nich (przede wszystkim zaś umów o świadczenie

usług o różnych właściwościach), zasada swobody umów jest narzędziem

uelastycznienia obrotu i dostosowywania stosunków między jego uczestnikami do

bieżących wyzwań gospodarczych. Pozwala ona konstruować złożone stosunki

umowne, obejmujące nie tylko postanowienia odnoszące się do świadczeń, które

będą spełniane przez strony, a w umowach wzajemnych – wymieniane między nimi,

lecz i postanowienia określające sposoby zabezpieczenia zobowiązań umownych i

zasady oraz granice odpowiedzialności za naruszenie zobowiązań. Objęte umowami

świadczenia nie muszą mieć jednorodzajowego charakteru, a w umowach

II CSKP 2339/22

30

zawieranych w związku z realizacją skomplikowanych przedsięwzięć gospodarczych

zwykle nie mają takiego charakteru. W umowach złożonych, dotyczących świadczeń

o różnych właściwościach, z których niektóre polegają na dostarczeniu

kontrahentowi dobra o pewnych cechach, a inne na podejmowaniu na jego rzecz

działań faktycznych i prawnych w odniesieniu do osób trzecich i we współdziałaniu z

tymi osobami, nie sposób jest do wszystkich takich świadczeń zastosować przepisów

kodeksowych o jedynym tylko typie umowy.

Świadczenia, które powódki zobowiązały się wykonać na rzecz pozwanego

w umowie z 31 maja 2010 r., miały na tyle niejednorodny charakter, że nie sposób

ich było w całości uznać za usługi, do których na mocy art. 750 k.c. znajdowałyby

odpowiednie zastosowanie przepisy o zleceniu. Trafnie zatem umowa została

uznana za mieszaną, obejmującą zarówno świadczenie właściwe umowie o dzieło,

z czym wiązały się odrębne ustalenia odnośnie do wysokości i terminu płatności

wynagrodzenia za ich spełnienie, jak i właściwe umowie o świadczenie usług

inżyniera kontraktu, reprezentującego interesy pozwanego jako inwestora wobec

wykonawców robót budowlanych i dostawców wyposażenia obiektów, ale i wobec

podmiotów mających promować przedsięwzięcie. Strony określiły wysokość

wynagrodzenia ryczałtowego należnego powódkom i – niezależnie od zsumowania

pozycji – wyraźnie odmiennie podeszły do wynagrodzenia za te świadczenia, które

miały właściwości dzieła, do którego zastosowanie mógł znajdować art. 639 k.c.

(36.000 netto), a odmiennie do usług, które powódki miały świadczyć na rzecz

pozwanego w roli inżyniera kontraktu, do których zastosowanie znajdował art. 744 w

zw. z art. 750 k.c.

Czas, na który strony wiążą się umową o świadczenie usług inżyniera

kontraktu (inwestora zastępczego), zależy od rodzaju zadań, które na rzecz

inwestora ma wykonać przyjmujący zamówienie. Strony niniejszego postępowania w

umowie z 31 maja 2010 r. określiły zadania powódek, a czas, w jakim ich świadczenia

miały być spełniane, powiązały z postępami nadzorowanego przez nie procesu

inwestycyjnego. Z uwagi na status pozwanego i środki, przy wykorzystaniu których

finansował inwestycję, umowa z 31 maja 2010 r. zawarta została w reżimie przepisów

o zamówieniach publicznych, które – w kontekście art. 3531 k.c. – postrzegać trzeba

jako regulację ograniczającą swobodę stron w ułożeniu relacji umownych. Art. 142

II CSKP 2339/22

31

ust. 1 p.z.p., wyłożony przez Sąd Apelacyjny na tle umowy z 31 maja 2010 r. zbieżnie

z jego wykładnią przedstawioną w wyroku Sądu Najwyższego z 13 stycznia 2016 r.,

V CSK 277/15, wymaga określenia terminu związania umową. Stwierdzeniu

„zakończenie inwestycji” nie można przypisać cech uzgodnienia terminu, do którego

umowa miała obowiązywać. W tym stanie rzeczy Sąd Apelacyjny –

w poszukiwaniu danych o umówionym czasie związania stron umową – odwołał się

do wprowadzonej przez nie do umowy daty, w której według ich założeń

nadzorowany przez powódki wykonawca miał zrealizować obowiązki z umowy o

roboty budowlane, a dostawcy wyposażenia i wykonawcy usług promocyjnych –

obowiązki z umów sprzedaży i innych. Z ustaleń dokonanych w sprawie nie wynika,

żeby ten termin został skutecznie przesunięty z uwagi na opóźnienia wykonawcy w

realizacji robót i prowadzone z nim spory.

W świetle postanowień umownych nie ma wątpliwości, że strony uzgodniły za

usługi wykonywane przez powódki na rzecz pozwanego wynagrodzenie ryczałtowe,

podlegające wypłacie w częściach, stosownie do tego, w jakim zakresie w

poszczególnych miesiącach wykonane zostaną poszczególne zobowiązania

powódek. Takie ustalenie nawiązuje do rozwiązania modelowego przewidzianego w

art. 744 k.c. (w razie odpłatnego zlecenia wynagrodzenie należy się dopiero po jego

wykonaniu). Stanowisko Sądu Apelacyjnego, że skoro minął czas obowiązywania

umowy, to powódki mogą zażądać niewypłaconej im części przewidzianego nią

wynagrodzenia byłoby możliwe do zaakceptowania, gdyby postanowienia umowy

uzasadniały twierdzenie, że wolą stron było ustalenie dla powódek wynagrodzenia

za samą gotowość do świadczenia usług w okresie związania umową, niezależnie

od tego, czy i jakie świadczenia określone tą umową rzeczywiście spełniły na rzecz

pozwanego w jej wykonaniu, choćby już po terminie, do którego umowa miała być

wykonywana.

Wnioskowanie, że po upływie terminu związania umową powódkom należy się

pozostałe przewidziane nią wynagrodzenie, przeprowadzone z pominięciem

rozważenia postanowień § 4 ust. 1, 2, 3 umowy (zastrzegającego jedno

wynagrodzenie ryczałtowe za wszystkie opisane w § 2 umowy świadczenia) w

kontekście postanowień określających zasady występowania przez powódki o

poszczególne części tego wynagrodzenia (fakturowania części wynagrodzenia), a

II CSKP 2339/22

32

mianowicie § 5 ust. 1 i 2 umowy (regulującego sposób zapłaty wynagrodzenia

ryczałtowego w ten sposób, że 85% kwoty wypłaca się stosownie do stanu

zaawansowania robót, a 15% po rozliczeniu inwestycji i uzyskaniu pozwolenia na

użytkowanie), § 8 ust. 3 zd. 2 umowy (regulującego odszkodowanie uzupełniające

za niewykonanie inwestycji w terminie) oraz § 10 ust. 5, 6, 7 umowy (regulującego

inwentaryzacje wykonanych czynności na dzień odstąpienia w celu wypłaty

wynagrodzenia za część spełnionego świadczenia) narusza art. 65 § 1 i 2 k.c.

Mając powyższe na uwadze, w uwzględnieniu skarg kasacyjnych pozwanego,

Sąd Najwyższy uchylił wyroki Sądu Apelacyjnego z 20 marca 2018 r. i z 10 lipca

2020 r. i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 39815 § 1 k.p.c. i art. 102 § 2

w zw. z art. 39821 i art. 391 § 1 k.p.c.).

Grzegorz Misiurek

Paweł Grzegorczyk

Marta Romańska

[dr]