Bank przegrał kasację w sporze o kredyt frankowy. Kredytobiorcy odzyskają 154 050 zł

II CSKP 239/24

2

Wyrokiem z 18 listopada 2020 r., IV C 2338/20, Sąd Okręgowy w Warszawie

ustalił nieważność umowy kredytu hipotecznego, zawartej przez powodowych

kredytobiorców i poprzednika prawnego pozwanego banku, oraz oddalił powództwo

główne w pozostałej części, tj. o zwrot spłat.

Na skutek apelacji obu stron Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem

zaskarżonym skargą kasacyjną zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób,

że zasądził od banku na rzecz kredytobiorców 154 049,74 zł z odsetkami

od 13 stycznia 2022 r., zastrzegł bankowi prawo zatrzymania do czasu zaoferowania

przez kredytobiorców zwrotu 257 450 zł albo zabezpieczenia roszczenia o zwrot tej

sumy oraz oddalił obie apelacje w pozostałej części.

Sąd drugiej instancji ustalił, że 9 lipca 2008 roku powodowie zawarli

z poprzednikiem prawnym pozwanego banku umowę kredytu hipotecznego

w wysokości 257 450 zł, indeksowanego do franka szwajcarskiego (CHF). Integralną

część umowy stanowił regulamin, zgodnie z którym kredyt indeksowany do waluty

obcej to kredyt oprocentowany według stopy procentowej opartej na stopie

referencyjnej dotyczącej waluty innej niż złoty, wypłata i spłata kredytu odbywa się

w złotych, w oparciu o kurs waluty obcej według tabeli banku. Okres kredytowania

został ustalony na 480 miesięcy, a kredytobiorcy do 12 lipca 2019 r. spłacili raty

kapitałowo-odsetkowe na sumę 154 045,70 zł.

Sąd drugiej instancji uznał, że klauzule indeksacyjne w umowie nie zostały

wyrażone w sposób jasny i precyzyjny. Przede wszystkim kredytobiorcy, jako

konsumenci, nie zostali przed zawarciem umowy poinformowani przez bank o ryzyku

kursowym w sposób, który mógłby uzasadniać przyjęcie, że główne świadczenie

zostało sformułowane w sposób jednoznaczny. Bez znaczenia jest złożenie przez

kredytobiorców oświadczenia, iż są świadomi ryzyka kursowego, związanego

ze zmianą kursu waluty indeksacyjnej w stosunku do złotego, w całym okresie

kredytowania i akceptuje to ryzyko. Formalne poinformowanie konsumentów

o ryzyku kursowym nie jest wystarczające dla uznania postanowień umowy

dotyczących mechanizmu indeksacji za transparentne. Skutkiem zawarcia w umowie

klauzul indeksacyjnych jest ryzyko kursowe, ponoszone przez obie strony umowy,

II CSKP 239/24

3

przy czym ryzyko ponoszone przez przedsiębiorcę jest ograniczone, zaś ryzyko

konsumenta nie jest niczym ograniczone.

Sąd drugiej instancji uznał za niedozwolone postanowienia umowne klauzule,

które uzależniają wysokość sumy, w jakiej kredyt ma być wypłacony i zwrócony, od

decyzji tylko jednej ze stron, w dodatku strony silniejszej. Przy tym brak mocy

wiążącej tych klauzul powoduje nieważność (bezskuteczność) umowy ex lege

i ex tunc, a roszczenie kredytobiorców o zwrot spełnionego świadczenia było

zasadne w świetle art. 410 k.c.

W postępowaniu apelacyjnym pozwany bank zgłosił zarzut zatrzymania

swojego świadczenia do czasu zaoferowania przez kredytobiorców zwrotu

świadczenia w postaci wypłaconego kredytu, który to zarzut został przez Sąd drugiej

instancji uwzględniony.

W skardze kasacyjnej pozwany bank wniósł o uchylenie wyroku Sądu

odwoławczego w części zmieniającej wyrok Sądu pierwszej instancji

oraz oddalającej apelację banku, zarzucając naruszenia prawa materialnego:

1) art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13/EWG przez

niewyodrębnienie klauzul ryzyka walutowego i klauzul spreadowych oraz uznanie, że

wszystkie klauzule związane z indeksacją określają główne świadczenia stron,

podczas gdy tylko klauzule ryzyka walutowego określają świadczenia główne, lecz

jako sformułowane jednoznacznie nie podlegają kontroli pod kątem abuzywności,

a umowa po wyeliminowaniu klauzul spreadowych pozostaje ważna;

2) art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 przez przyjęcie,

że klauzule ryzyka walutowego nie są sformułowane jednoznacznie, co doprowadziło

do ich kontroli pod kątem abuzywności i uznania za bezskuteczne;

3) art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez

uznanie klauzul indeksacyjnych za niedozwolone z powodu sprzeczności z dobrymi

obyczajami i rażącego naruszenia interesów konsumenta;

4) art. 69 ust. 3 pr.bank., art. 65 i 358 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy

93/13 przez niezastosowanie przepisów dyspozytywnych w miejsce uznanych

za niedozwolone klauzul spreadowych;

II CSKP 239/24

4

5) art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez przyjęcie,

że wyeliminowanie klauzul indeksacyjnych prowadzi do upadku umowy, zamiast

uznania kredytu za złotowy z oprocentowaniem opartym na WIBOR;

6) art. 3851 § 1 i art. 3852 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 przez

przyjęcie, że oferując konsumentowi kredyt indeksowany do CHF, bank nie

przedstawił mu rzetelnych informacji, które mogłyby pozwolić rozeznać się co do

skutków takiego rozwiązania dla jego przyszłych obciążeń;

7) art. 189 k.p.c. przez przyjęcie, że po stronie kredytobiorców występuje

interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności umowy kredytu.

8) art. 455 w zw. z art. 481 § 1 i art. 497 k.c. przez przyznanie kredytobiorcom

odsetek za opóźnienie od zasądzonego świadczenia pieniężnego mimo

przysługiwania skarżącemu prawa zatrzymania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jedną z przesłanek dopuszczalności środka zaskarżenia jest interes prawny

w zaskarżeniu. Dla jego powstania konieczne jest istnienie stanu pokrzywdzenia

orzeczeniem (gravamen), który występuje, gdy zaskarżone orzeczenie narusza

interesy skarżącego (uchwała składu siedmiu sędziów SN z 15 maja 2014 r.,

III CZP 88/13). Skarżący nie ma interesu prawnego w zaskarżeniu wyroku Sądu

Apelacyjnego w części, w jakiej Sąd ten uwzględnił apelację pozwanego banku

w zakresie zarzutu zatrzymania. Brak interesu prawnego w zaskarżeniu powoduje

odrzucenie skargi kasacyjnej w tej części jako niedopuszczalnej (art. 3986 § 2 k.p.c.).

Na podstawie art. 111 ust. 1 pkt 4 pr.bank. bank ma obowiązek ogłaszania

kursów walut obcych stosowanych w dokonywanych transakcjach. Istotne jest jednak

to, że nie można umową związać konsumenta kursami, które dopiero zostaną

ogłoszone, a orzecznictwo jednolicie uznaje takie związanie przyszłym kursem za

niedozwolone. Postanowienie o odesłaniu do tabeli kursowej banku, jako

współokreślające wysokość pozostałego do spłaty zadłużenia, czyli główne

świadczenie kredytobiorcy, co do zasady nie podlega ocenie w świetle

art. 3851 § 1 k.c., lecz tylko pod warunkiem, że postanowienie to zostało

II CSKP 239/24

5

sformułowane w sposób jednoznaczny. Utrwalona jest rozszerzająca wykładnia tego

warunku jako odnoszącego się nie tylko tekstu postanowienia umowy (jest jasne, co

znaczy stosowanie kursu ogłoszonego przez bank), lecz także mechanizmu jego

działania. Aby odesłanie było dozwolone, w umowie musiałyby zostać zawarte

szczegółowe zasady ustalania kursu tak, aby kredytobiorca sam mógł sprawdzić

zgodność z umową sposobu kształtowania kursów ogłaszanych przez bank.

Uznanie postanowień kursowych za niedozwolone oznacza, że sporne umowy

nie wiążą w świetle uchwały składu całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego

z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118). Uchwała ta do

rangi zasady prawnej podniosła tezy, że:

1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi

niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie

prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów;

2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej

w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także

w pozostałym zakresie.

Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 ustawy o Sądzie

Najwyższym), uniemożliwiają uznanie umowy stron za ważną, gdyż wykluczają

trwanie stosunku prawnego po usunięciu z treści umowy źródła kursu walutowego,

co przesądza także o bezpodstawności zarzutu o możliwości stosowania kursu

średniego NBP lub uznania umowy za umowę kredytu złotowego oprocentowanego

w oparciu o wskaźnik WIBOR.

Sąd drugiej instancji podważał w uzasadnieniu swojego wyroku dozwolony

charakter samej indeksacji i zarzuty skargi skierowane przeciwko tym tezom Sądu

są zasadne. Jednak ze względu na nieważność umowy w całości, z powodu braku

związania klauzulami kursowymi, zagadnienie abuzywności samej indeksacji nie jest

istotne.

Artykuł 189 k.p.c. przewiduje powództwo o ustalenie istnienia lub nieistnienia

stosunku prawnego lub prawa, a ważność umowy lub innej czynności prawnej jest

II CSKP 239/24

6

tylko przesłanką rozstrzygnięcia. Jednak w praktyce orzeczniczej przyjęło się

orzekanie o ważności umowy rozumiane jako skrótowe określenie istnienia lub

nieistnienia stosunku prawnego mającego powstać na mocy spornej umowy. Przy

tym dopóki nieważna umowa kredytu nie zostanie wykonana w całości lub z innych

przyczyn nie przestanie wiązać, strona umowy ma interes prawny w ustaleniu

nieistnienia stosunku kredytu, tj. nieważności umowy kreującej ten stosunek,

niezależnie od roszczeń powstałych w związku z wykonaną częścią umowy. Zarzut

naruszenia art. 189 k.p.c. jest niezasadny.

Zarzut uwzględnienia powództwa co do odsetek, mimo uwzględniania prawa

zatrzymania, jest niezasadny przede wszystkim z powodu nieprzysługiwania prawa

zatrzymania w przypadku obowiązku zwrotu świadczeń spełnionych w wykonaniu

nieważnej umowy kredytu. W uchwale składu siedmiu sędziów z 19 czerwca 2024 r.,

III CZP 31/23, Sąd Najwyższy uznał, że prawo zatrzymania nie przysługuje stronie,

która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony.

W uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy wskazał, że prawo zatrzymania może

przysługiwać tylko w przypadku świadczeń różnorodzajowych. Zagadnienie prawa

zatrzymania w przypadku umowy kredytu wprost rozstrzyga uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24, stanowiąca, że w razie

dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie umowy

kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania

na podstawie art. 496 w zw. z art. 497 k.c.

Jednak wyrok Sądu Apelacyjnego zastrzegający na rzecz banku prawo

zatrzymania jest prawomocny i należy rozważyć skutki obowiązywania tego wyroku.

Orzeczone wyrokiem przysługiwanie bankowi prawa zatrzymania wiąże inne sądy

(art. 365 § 1 k.p.c.) i organy państwowe. Moc wiążąca wyroku jest ograniczona do

samego rozstrzygnięcia, czyli wiąże tylko w przypadku stosowania prawa

zatrzymania. Prawo to stosuje organ egzekucyjny (komornik sądowy) w ten sposób,

że nie wydaje wierzycielowi wyegzekwowanego świadczenia, dopóki wierzyciel nie

złoży komornikowi przypadającego dłużnikowi świadczenia, zastrzeżonego w tytule

egzekucyjnym w postaci prawa zatrzymania. Natomiast dla sądu orzekającego

o żądaniu odsetek przysługiwanie prawa zatrzymania jest tylko jedną z przesłanek

rozstrzygnięcia. Ponieważ sąd orzekający o odsetkach nie stosuje bezpośrednio

II CSKP 239/24

7

prawa zatrzymania orzeczonego innym wyrokiem, zakres związania tym innym

wyrokiem należy oceniać na podstawie art. 366 k.p.c. Rozstrzygnięcie, o którym

mowa w art. 366 k.p.c., jest rozstrzygnięciem o żądaniu pozwu, a nie o zarzutach

pozwanego. Powaga rzeczy osądzonej nie obejmuje ustalenia treści praw lub

obowiązków przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia o zarzutach przeciwko żądaniu

pozwu.

Ponadto powaga rzeczy osądzonej wyklucza przyjęcie za podstawę innych

orzeczeń między tymi samymi stronami tez, które są nie do pogodzenia

z prawomocnym orzeczeniem. W tym innym postępowaniu nie można ustalać treści

praw i obowiązków stron w sposób nie do pogodzenia z obowiązywaniem

wcześniejszego prawomocnego orzeczenia, co nie oznacza wymagania zgodności

z motywami orzeczenia będącego źródłem powagi rzeczy osądzonej. Prawomocny

wyrok nie zawsze zawiera uzasadnienie i zakres powagi rzeczy osądzonej powinien

być możliwy do ustalenia wyłącznie w oparciu o pozew i rozstrzygnięcie o żądaniu

pozwu, bez sięgania do uzasadnienia. Nawet rozszerzenie powagi rzeczy osądzonej

na orzeczenie uwzględniające zarzut zatrzymania nie oznacza, że orzeczenie to

byłoby nie do pogodzenia z przysługiwaniem wierzycielowi prawa do odsetek.

Obecnie dominuje pogląd, że uwzględnienie prawa zatrzymania niweczy prawo

wierzyciela do odsetek od chwili podniesienia zarzutu zatrzymania lub wydania

orzeczenia uwzględniającego ten zarzut. Jednak dawniej dominował pogląd,

że uwzględniając zarzut zatrzymania sąd nie oddala powództwa co do żądania

odsetek i nie biegną one dopiero od spełnienia przez dłużnika swojego świadczenia

lub złożenia go do depozytu sądowego. Złożenie do depozytu nie tylko przerywa bieg

odsetek (art. 470 k.c.), lecz także gwarantuje bankowi, że kredytobiorca nie otrzyma

zasądzonego świadczenia, złożonego do depozytu, bez jednoczesnego

zaoferowania swojego świadczenia bankowi; przy założeniu zawarcia

odpowiedniego warunku we wniosku o złożenie do depozytu (art. 693 pkt 4 k.p.c.).

Sąd drugiej instancji w uzasadnieniu zawarł tezę, że „skuteczne złożenie

oświadczenia o skorzystaniu przez stronę z prawa zatrzymania wzajemnego

świadczenia pieniężnego wyłącza opóźnienie w spełnieniu tego świadczenia

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2002 r., IV CKN 651/00). Nie

dotyczy to skutków uprzedniego opóźnienia, skoro oświadczenie o zatrzymaniu nie

II CSKP 239/24

8

ma mocy wstecznej”. Przy tym rozstrzygnięcie Sądu odwoławczego jest sprzeczne

z tą tezą, gdyż Sąd zasądził odsetki na przyszłość. Jednak, jak wyżej wskazano,

powaga rzeczy osądzonej nie oznacza związania motywami rozstrzygnięcia

wskazanymi przez sąd, lecz oznacza zakaz rozstrzygania innych spraw między tymi

samymi stronami w sposób nie do pogodzenia z wcześniejszym prawomocnym

orzeczeniem.

Rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego o odsetkach nie narusza art. 365

i 366 k.p.c. (przepisy te ponadto nie były podstawą skargi kasacyjnej), a ze względu

na nieprzysługiwanie skarżącemu prawa zatrzymania nie narusza

art. 455 w zw. z art. 481 § 1 i art. 497 k.c. (tj. przepisów podniesionych w zarzutach

kasacyjnych).

Dlatego skarga kasacyjna została oddalona na podstawie art. 39814 k.p.c.

Na podstawie art. 98 k.p.c. powodom przysługuje od skarżącego zwrot

kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę w wysokości określonej w stosowanym

odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za

czynności adwokackie. Zgodnie z oświadczeniem woli powodów zawartym

w odpowiedzi na skargę koszty te zostały im przyznane jako wierzycielom

solidarnym.

Agnieszka Jurkowska-Chocyk

Jacek Grela

Dariusz Pawłyszcze

(G.G.)

[SOP]