SN oddalił skargę męża i utrzymał nieważność umowy majątkowej małżeńskiej

Postanowieniem wstępnym z 21 listopada 2019 r., wydanym w sprawie

o podział majątku wspólnego, Sąd Rejonowy Poznań-Grunwald i Jeżyce

w Poznaniu oddalił wniosek uczestniczki o stwierdzenie nieważności umowy

majątkowej małżeńskiej z 4 września 2009 r.

Postanowieniem z 28 kwietnia 2022 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu, na skutek

apelacji uczestniczki, zmienił postanowienie wstępne Sądu Rejonowego i ustalił,

II CSKP 301/23

2

że umowa majątkowa małżeńska o rozdzielności majątkowej, zawarta 4 września

2009 r. przez V.S. i A.S. jest nieważna.

Z ustaleń Sądów meriti wynika, że A.S. oraz V.S. zawarli małżeństwo 6 lipca

1991 r. Prawomocnym wyrokiem z 21 grudnia 2017 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu

rozwiązał to małżeństwo z winy obojga małżonków. Postępowanie w sprawie o

rozwód zostało wszczęte w 2013 r., wyrok w tej sprawie w pierwszej instancji

zapadł 21 grudnia 2017 r., a w drugiej − 19 września 2018 r.

W latach 1993-2007 wnioskodawca pracował w K. w P. Od dnia 1 grudnia

1996 r. prowadzi także na własny rachunek działalność gospodarczą − […].

Wnioskodawca pozostaje również wspólnikiem spółki cywilnej.

Po ślubie uczestniczka pracowała w aptece jako farmaceutka, natomiast

1 lipca 2001 r. otworzyła na własny rachunek aptekę przy ul. […] w P. W latach

2001 – 2015 uczestniczka otworzyła w P. dwie kolejne apteki. Uczestnika

prowadziła własną działalności gospodarczą do 31 grudnia 2015 r. Jest ona

również jedynym wspólnikiem w spółkach V. spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością spółka komandytowa w P i V.1 spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością w P..

W dniu 1 kwietnia 2009 r. wnioskodawca podpisał deklarację wekslową,

poręczając za przyszłe zobowiązania uczestniczki wobec hurtowni F. S.A. Po

wypowiedzeniu umowy handlowej uczestniczce, spółka F. S.A. wypełniła weksel i

wezwała strony do zapłaty 272 995,16 zł. Wobec wnioskodawcy i uczestniczki

zostało wszczęte postępowanie sądowe, wskutek którego Sąd Okręgowy w

Katowicach prawomocnie zasądził od nich solidarnie na rzecz F. S.A. w K.

73 042,23 zł z odsetkami i kosztami procesu. Wobec wszczęcia egzekucji przez F.

S.A. skierowanej przeciwko uczestniczce oraz wnioskodawcy, A.S. podjął z

wierzycielem rozmowy i zawarł porozumienie, na mocy którego spłacił całość

należności

głównej

i

kosztów,

oraz część odsetek.

Z uwagi na liczne zobowiązania finansowe oraz postępowania dotyczące

działalności gospodarczej uczestniczki – strony zawarły 4 września 2009 r. przed

II CSKP 301/23

3

notariuszem I.A. umowę majątkową małżeńską o ustanowieniu rozdzielności

majątkowej. Zgodnie z § 1 pkt c ww. umowy małżonkowie wyłączyli obowiązujący

do tej pory w ich małżeństwie ustrój ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej

i postanowili, że w ich małżeństwie obowiązywać będzie ustrój rozdzielności

majątkowej, a każde z nich rozporządzać będzie swoim majątkiem samodzielnie.

Tego

samego

dnia

rano,

zanim

A.S.

i V.S. stawili się w kancelarii notarialnej, V.S. zredagowała treść dokumentu

zatytułowanego

„Oświadczenie”

opatrzonego

datą

4 września 2009 r., w którym wnioskodawca oraz uczestniczka postępowania

zgodnie oświadczyli, iż w dniu 4 września 2009 r. zamierzają zawrzeć umowę

o rozdzielności majątkowej w kancelarii notarialnej, a umowa

ta jest umową zawartą pozornie. W treści oświadczenia wskazano, iż w przyszłości

V.S. podaruje udział w nieruchomości przy ul. […]

w P. synowi K. po osiągnięciu przez niego pełnoletności, a A.S. podaruje swoją

część nieruchomości córce K.1, gdy ta osiągnie pełnoletność. Z treści ww.

oświadczenia wynikało, iż sporządzone ono zostało jako zabezpieczenie przed

skutkiem umowy o rozdzielności i może być wykorzystane

w przypadku separacji lub rozwodu stron, bądź w przypadku rażącej

niewdzięczności jednej ze stron. Oświadczenie tej treści zostało podpisane przez

V.S. i A.S.

Z dalszych ustaleń Sądów meriti wynika, że 25 maja 2011 r., przed

notariuszem E.Z., V.S. zawarła ze swoim synem, K., przy udziale A.S., umowę

darowizny, na mocy której przysługujący jej we wspólnej nieruchomości znajdującej

się przy ul. […] w P. udział wynoszący 1/2 darowała synowi. W umowie darowizny

w § 1 lit. f) wskazano, iż w małżeństwie wnioskodawcy i uczestniczki obowiązuje

ustrój rozdzielności majątkowej małżeńskiej, umownie ustanowiony, a udziały w

przedmiotowej nieruchomości stanowią ich majątki osobiste. K.S. miała otrzymać w

darowiźnie udział przysługujący A.S., lecz ze względu na obciążenia nieruchomości

nie zgodziła się na takie rozwiązanie.

W dniu 29 kwietnia 2011 r. uczestniczka postępowania zaciągnęła w Bank

S.A. kredyt w wysokości 80 530,00 euro oraz pożyczkę w wysokości 77 890,00

II CSKP 301/23

4

euro. Powyższe zobowiązania zostały zabezpieczone hipoteką na nieruchomości

przy ul. [...] w P., na którą wnioskodawca wyraził zgodę.

Po uzupełnieniu materiału dowodowego Sąd Okręgowy przyjął, że A.S. i V.S.,

zawierając umowę majątkową małżeńską 4 września 2009 r. w formie aktu

notarialnego, zawarli ją dla pozoru, gdyż każde z nich złożyło swoje oświadczenia

drugiej stronie tylko dla pozoru i każde z nich, jako adresat oświadczenia, zgadzało

się

na

dokonanie

tej

czynności

prawnej

dla pozoru. Sąd odwoławczy podzielił ustalenia Sądu Rejonowego co do tego,

że „Oświadczenie” małżonków z 4 września 2009 r. zostało sporządzone,

a następnie podpisane przez małżonków tego samego dnia rano, przed zawarciem

umowy o rozdzielności majątkowej. Jednak odmiennie niż Sąd Rejonowy ustalił,

że zawarte w tym piśmie oświadczenie wnioskodawca złożył świadomie i znał jego

treść. Zdaniem Sądu drugiej instancji wynika to jednoznacznie z uzupełnionego

materiału dowodowego, przede wszystkim z zeznań świadka M.A. Sąd Okręgowy

podkreślił również, że Sąd Rejonowy błędnie pominął, iż to na wnioskodawcy

spoczywał obowiązek udowodnienia, że nie złożył oświadczenia tej treści, skoro

było bezsporne, że podpisał się pod tym oświadczeniem (art. 253 zd. pierwsze

k.p.c.). Wnioskodawca tego nie udowodnił, jak również tego, że nie złożył tego

oświadczenia w dniu 4 września 2009 r., a uczestniczka sporządziła ten dokument

w późniejszym czasie. Dlatego też – zdaniem Sądu Okresowego - Sąd Rejonowy

błędnie ustalił, że wnioskodawca podpisując się pod tekstem „Oświadczenia” nie

znał jego treści. Skoro wnioskodawca złożył świadomie podpis pod tekstem

zawartym w „Oświadczeniu” jest to równoznaczne z zaakceptowaniem każdego

postanowienia zawartego w jego oświadczeniu (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 22 sierpnia 2019 r., V CSK 469/18).

Ostatecznie Sąd Okręgowy uznał, że „Oświadczenie” z 4 września 2009 r.,

zostało sporządzone przez strony w tym celu, aby w przyszłości każda z nich mogła

się na nie powołać w stosunkach wewnętrznych oraz w celu usunięcia wątpliwości,

że umowa o rozdzielności majątkowej ma służyć małżonkom tylko na zewnątrz

w stosunkach z bankami i innymi podmiotami w celu ochrony majątku wspólnego.

W konsekwencji stwierdził, że umowa majątkowa małżeńska rozdzielności

II CSKP 301/23

5

majątkowej nie wywołała skutków prawnych, gdyż oświadczenia woli złożone

wzajemnie przez małżonków zostały złożone dla pozoru. Była to tak zwana

pozorność czysta (bezwzględna), która zachodzi wówczas, gdy strony dokonując

czynności prawnej nie mają zamiaru wywołania żadnych skutków prawnych. W ich

sferze prawnej nic się nie zmienia, a celem ich zachowania jest stworzenie u innych

przeświadczenia, że czynność prawna w takiej postaci jak ujawniona została

w rzeczywistości dokonana. Oświadczenie woli stron nie może wtedy wywoływać

skutków prawnych odpowiadających jego treści, ponieważ same strony tego

nie chcą. Nieważność złożonych oświadczeń woli, zgodnie z art. 83 k.c., z uwagi

na ich pozorność, spowodowała nieważność wskazanej umowy.

Od postanowienia Sądu Okręgowego w Poznaniu skargę kasacyjną wywiódł

wnioskodawca, zaskarżając go w całości i zarzucając naruszenie:

1. przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy:

1) art 386 § 4 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. oraz w zw. z art 176 ust 1 Konstytucji;

2) art. 387 § 21 w zw. art. 382 i art. 13 § 2 k.p.c. przez niewłaściwe

sporządzenie uzasadnienia uniemożliwiającego odtworzenie na jakim konkretnie

materiale dowodowym oparł się Sąd drugiej instancji dokonując ustaleń faktycznych

w sprawie;

3) art. 278 w zw. z art. 227 oraz w związku z art. 2352 § 1 pkt 3, art. 3, art. 41,

art 6 i art. 13 § 2 k.p.c.;

4) art. 381 w zw. z art. 227 w zw. z art 20512 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

przez dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków w sytuacji,

gdy wnioski o przeprowadzenie tych dowodów były spóźnione;

5) art 253 k.p.c. zw. z art 6 k.c. w zw. z art 232 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

przez nieprawidłowe uznanie, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek

dowodowy wykazania, że nie złożył on oświadczenia, zawartego w dokumencie

„Oświadczenie z dnia 4 września 2009 r.”, w sytuacji, gdy przedmiotowy dokument

pochodzi od uczestniczki;

2. prawa materialnego:

II CSKP 301/23

6

1) art. 5 w zw. z art. 83 k.c. w zw. z art. 52 § 2 k.r.o. w zw. z art. 400

w zw. art 318 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. w zw. z art. 46 k.r.o. oraz 567 § 3 w zw.

z art. 685 w zw. z art. 688 w zw. z art. 618 § 2 oraz w zw. z art. 3 w zw. z art. 41

w zw. z art. 6 § 2 k.p.c. przez stwierdzenie nieważności umowy o ustanowieniu

rozdzielności majątkowej zawartej między stronami, w sytuacji, gdy stwierdzenie

nieważności na tym etapie jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego,

z uwagi na celowe i zamierzone uprzednie pozbawienie wnioskodawcy przez

uczestniczkę możliwości domagania się ustanowienia przez Sąd rozdzielności

majątkowej z datą wcześniejszą niż data prawomocnego zakończenia

postępowania rozwodowego;

2) art. 65 k.c. przez jego błędną wykładnię, polegającą na nieprawidłowym

przyjęciu, że wykładnia oświadczeń woli stron ogranicza się do badania

dosłownego brzmienia ich tekstu, w sytuacji, gdy celem procesu wykładni jest

odtworzenie znaczenia, jakie obie strony nadawały składanym oświadczeniom woli

w momencie ich wyrażania;

3) art. 65 w zw. z art. 83 k.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie, polegające

na błędnej i niepełnej ocenie oświadczeń woli, zawartych w dokumencie

„Oświadczenie z dnia 4 września 2009 r.”;

4) art. 83 k.c. przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie,

polegające na nieprawidłowym przyjęciu, że o pozorności umowy świadczy sam

fakt sporządzenia przez jedną z jej stron oświadczenia, w którym zostało użyte

sformułowanie, że umowa ta jest zawarta pozornie i ma na celu jedynie ochronę

majątku małżonków;

5) art. 83 k.c. przez jego błędne zastosowanie, polegające na wadliwej,

w tym przedwczesnej bądź nieuprawnionej na tym etapie postępowania, subsumcji

stanu faktycznego pod treść normy prawnej.

W oparciu o te zarzuty wnioskodawca domagał się uchylenia w całości

zaskarżonego skargą kasacyjną postanowienia Sądu Okręgowego i przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenia zwrotu kosztów postępowania

II CSKP 301/23

7

kasacyjnego ewentualnie, w przypadku uznania, że zachodzą przesłanki z art 39816

k.p.c., wydania przez Sąd Najwyższy orzeczenia reformatoryjnego.

Uczestniczka w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o jej oddalenie

i zasądzenie kosztów postepowania przed Sądem Najwyższym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej nie są zasadne.

Skarga kasacyjna wnioskodawcy została oparta na obydwu podstawach

wskazanych w art. 3983 § 1 k.p.c., zatem w pierwszej kolejności konieczne jest

ustosunkowanie się do zarzutów naruszenia prawa procesowego, albowiem ich

prawidłowe zastosowanie jest warunkiem dokonania właściwej subsumpcji.

Te zarzuty dotyczyły nieustalenia lub wadliwego ustalenia faktów istotnych dla

rozstrzygnięcia kwestii ważności umowy o rozdzielności majątkowej.

Podnosząc w ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa

procesowego skarżący pomija, że Sąd odwoławczy, kontrolując prawidłowość

zaskarżonego orzeczenia, pełni funkcję sądu merytorycznego, który rozpoznając

sprawę w granicach apelacji, może uzupełnić materiał dowodowy lub powtórzyć już

przeprowadzone dowody, a także samodzielnie poczynić ustalenia na podstawie

materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji jak również w toku

postępowania drugoinstancyjnego. Jest związany zarzutami dotyczącymi

naruszenia prawa procesowego, w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu

pod uwagę nieważność postępowania, nie wiążą go natomiast zarzuty naruszenia

prawa materialnego, które powinien wziąć pod uwagę z urzędu (uchwała składu

7 sędziów SN z 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008/6/55).

W uzasadnieniu zaskarżanego postanowienia – wbrew twierdzeniom

wnioskodawcy − Sąd Okręgowy szczegółowo opisał przebieg postępowania

dowodowego przeprowadzonego w toku instancji odwoławczej (str. 16-23

uzasadnienia) i w oparciu o jego wyniki zweryfikował ustalenia faktyczne Sądu

Rejonowego. Wyjaśnił również przyczyny pominięcia części dowodów zgłoszonych

przez strony w postępowaniu apelacyjnym jak również podstawę prawną swojego

rozstrzygnięcia z przytoczeniem przepisów prawa. Uzasadnienie Sądu drugiej

II CSKP 301/23

8

instancji zawiera zatem wszystkie elementy wskazane w art. 386 § 22 k.p.c.,

co czyni chybionym zarzut naruszenia tego przepisu.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że o ile zasadniczo Sąd

Najwyższy nie może ingerować w ocenę przydatności dowodów dokonaną przez

sądy meriti, to zarzut naruszenia art. 2352 § 1 k.p.c. może stanowić podstawę skargi

kasacyjnej, jeżeli zostanie wykazane, że jego naruszenie mogło mieć wpływ

na wydane rozstrzygnięcie, gdyż doszło do naruszenia art. 227 k.p.c. przez

niewykazanie faktów mających istotne znaczenie, lub też w wyniku pominięcia

dowodu nie zostały ustalone wszystkie istotne okoliczności sprawy (zob. wyroki SN:

z 13 lutego 2025 r., II CSKP 995/24; z 18 kwietnia 2023 r., I PSKP 13/22). Z taką

sytuacją nie mieliśmy do czynienia w niniejszej sprawie.

Sąd Okręgowy trafnie uznał, że ciężar udowodnienia faktu późniejszego

sporządzenia „Oświadczenia” (po dacie zawarcia przez strony umowy

o rozdzielności majątkowej) lub zredagowania go przez uczestniczkę bez wiedzy

wnioskodawcy na kartce podpisanej przez niego in blanco – spoczywał na

wnioskodawcy. Tymczasem żaden z dowodów zgłoszonych przez wnioskodawcę

i pominiętych przez Sąd Okręgowy nie zmierzał do udowodnienia tych okoliczności.

Twierdzenia wnioskodawcy miały więc wyłącznie charakter sugestii i jako takie nie

mogły stanowić podstawy ustaleń faktycznych w sprawie. Należy przypomnieć,

że z art. 253 w związku z art. 245 k.p.c. wynika, iż obok domniemania prawdziwości,

wymienione przepisy statuują domniemanie, iż zawarte w dokumencie prywatnym

oświadczenie złożyła osoba, która ten dokument podpisała. Gdy dokument

pochodzi od strony, która zaprzecza prawdziwości dokumentu, na niej spoczywa

ciężar udowodnienia jego nieprawdziwości, stosownie do 253 k.p.c. (por. wyroki

Sądu Najwyższego z 13 stycznia 2000 r., II CKN 668/98, z 12 września 2003 r.,

I CK 60/02; z 8 marca 2017 r., IV CSK 321/16; postanowienie SN z 5 sierpnia

2024 r., I CSK 3941/23). Niepodjęcie przez wnioskodawcę inicjatywy dowodowej

w celu obalenia tych domniemań skutkowało przyjęciem ich za wiążące Sąd

Okręgowy.

Dodatkowo należy zauważyć, że przepisy postępowania wymienione w pkt

I.3) i I.5) skargi kasacyjnej dotyczą postępowania przed sądem pierwszej instancji

II CSKP 301/23

9

i nie mają bezpośredniego zastosowania w postępowaniu apelacyjnym. Sąd drugiej

instancji może wprawdzie stosować te przepisy, lecz wyłącznie odpowiednio,

na podstawie odesłania zawartego w art. 391 § 1 zd. 1 k.p.c. Niewskazanie w

skardze kasacyjnej na to unormowanie sprawia, że zarzut naruszenia przepisów

adresowanych do sądu pierwszej instancji, odnoszony do działań sądu

odwoławczego, jest w stopniu oczywistym niemożliwy do uwzględnienia

(postanowienie SN z 27 listopada 2024 r., I CSK 3167/23).

Niezasadny jest zarzut naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 381 k.c.

W orzecznictwie na tle tej regulacji dominuje pogląd, że ustawodawca przyznał

sądowi odwoławczemu swobodę w podjęciu decyzji, czy pominąć nowe fakty

i dowody, jeśli strona miała możliwość zgłoszenia ich na etapie postępowania

pierwszoinstancyjnego, choć swoboda ta jest ograniczona możliwością wykazania

przez stronę potrzeby ich późniejszego zgłoszenia. Przepis ten nie może jednak

stanowić przeszkody do wyjaśnienia okoliczności istotnych do prawidłowego

rozstrzygnięcia sporu. W konsekwencji prekluzji dowodowej z niego wynikającej nie

można traktować bez uwzględnienia ratio legis przepisów ją formułujących. Artykuł

381 k.p.c., wprowadzający ograniczenia w powoływaniu nowych dowodów

w postępowaniu apelacyjnym, wyraża potrzebę koncentracji materiału dowodowego,

lecz wzgląd na szybkość postępowania nie może przesłaniać właściwego celu tego

postępowania, którym jest ponowne i wszechstronne zbadanie sprawy zarówno

w zakresie podstawy faktycznej, jak i podstawy prawnej. Ponieważ sąd odwoławczy

rozpoznaje sprawę (a nie środek zaskarżenia), zasadą jest, że zgłoszone przez

strony wnioski powinny być uwzględnione, a wyjątki od tej zasady określa

omawiany przepis stanowiąc, że sąd drugiej instancji może pominąć nowe fakty

i dowody, jeżeli strona mogła je powołać w postępowaniu przed sądem pierwszej

instancji, chyba że potrzeba ich powołania wynikła później (zob. wyrok SN

z 23 marca 2018 r., II CSK 321/17). Sąd drugiej instancji − stosownie

do okoliczności konkretnej sprawy − nie powinien zatem pomijać nowych faktów

i dowodów zgłoszonych w apelacji, jeżeli o potrzebie ich powołania strona

dowiedziała się z uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Ponadto, przewidziane

w art. 381 k.p.c. ograniczenie zgłoszenia nowych faktów i dowodów przez stronę

nie ma żadnego znaczenia dla podjęcia przez sąd odwoławczy inicjatywy

II CSKP 301/23

10

dowodowej z urzędu (zob.m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 2 grudnia 2004 r.,

V CK 288/04; z 24 czerwca 2009 r., I CSK 447/08; z 26 marca 2025 r., II CSKP

62/23; i postanowienie SN z 8 listopada 2000 r., III CKN 380/00). W tym kontekście

należy podkreślić, że w sprawie o podział majątku wspólnego między byłymi

małżonkami sąd z urzędu ustala (art. 567 § 3 w zw. z art. 684 k.p.c.) skład i wartość

majątku wspólnego (postanowienie SN z 18 października 2002 r., V CZ 129/02).

Nie ulega również wątpliwości, że rozstrzygnięcie kwestii ważności umowy

majątkowej małżeńskiej ma decydujące znaczenie dla ustalenia składu majątku

podlegającego podziałowi w takim postępowaniu. Chybiony jest zatem zarzut

z pkt. I.4) skargi kasacyjnej.

Kwestionując postanowienie Sądu Okręgowego, skarżący zarzuca w ramach

pierwszej podstawy kasacyjnej przede wszystkim naruszenie art. 83 k.c.,

nie wskazując przy tym dokładnie, której jednostki redakcyjnej dotyczą

sformułowane w skardze zarzuty, podczas, gdy artykuł ten reguluje w istocie dwa

stany faktyczne - sytuację, gdy strony danej czynności prawnej są zgodne

co do tego, że oświadczenie woli złożone drugiej stronie dla pozoru ma nie

wywołać żadnych skutków prawnych (§ 1), oraz sytuację, gdy w zgodnym zamiarze

stron oświadczenie woli ma wywołać inne skutki prawne niż wynikające z treści

dotkniętej pozornością czynności prawnej (§ 2).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości pogląd, zgodnie

z którym, aby uznać oświadczenie woli za pozorne konieczne jest ustalenie,

że zostało ono złożone bez rzeczywistej woli wywołania skutków prawnych, które

odpowiadają jego treści, a jedynie w celu wywołania na zewnątrz przeświadczenia,

że takie skutki mają miejsce. Ponadto, adresat oświadczenia woli musi być

świadomy jego pozornego charakteru i godzić się z tym. Między stronami winno

zatem zachodzić nieujawnione na zewnątrz porozumienie co do tego,

że oświadczenie nie ma wywołać właściwych mu skutków prawnych, tworząc

na zewnątrz jedynie ich pozór, a zgoda drugiej strony na pozorny charakter

oświadczenia woli musi być wyraźna (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego:

z 13 sierpnia 2015 r., I CSK 786/14, z 2 marca 2016 r., V CSK 397/15; z 11 maja

2016 r., I CSK 326/15; uchwały SN: z 22 maja 2009 r., III CZP 21/09,

OSNC 2010/1/13; z 9 grudnia 2011 r., III CZP 79/11, OSNC 2012/6/74).

II CSKP 301/23

11

Oświadczenie woli złożone drugiej stronie dla pozoru jest bezwzględnie nieważne

(art. 83 § 1 k.c.). Oznacza to, że czynność prawna obejmująca pozorne

oświadczenia woli jest nieważna od samego początku (ex tunc). Na nieważność

bezwzględną czynności powołać może się każdy podmiot prawa, a sąd uwzględnia

ją z urzędu Ciężar udowodnienia faktów świadczących o pozornym charakterze

oświadczenia woli spoczywa na tej stronie sporu, która powołuje się na tę wadę

(art. 6 k.c.).

Przyjmując powyższe założenia należy stwierdzić, że w ustalonych przez

Sąd Okręgowy okolicznościach faktycznych nie doszło do naruszenia art. 83 § 1 k.c.

jak również innych, wymienionych w skardze przepisów prawa materialnego.

Podpisane przez strony „Oświadczenie” w swej treści jednoznacznie wskazuje na

zamiar zawarcia pozornej umowy ustanawiającej między nimi ustrój rozdzielności

majątkowej małżeńskiej. Wynika to nie tylko z zapisów tego oświadczenia,

ale również z okoliczności towarzyszących jego sporządzeniu i podpisaniu.

Zgodnie z art. 65 § 1 k.c. oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak tego

wymagają ze względu na okoliczności, w których złożone zostało, zasady

współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje. Stosownie do § 2 tego artykułu,

w umowach należy raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli

opierać się na jej dosłownym brzmieniu. Dyrektywy te uwzględniają wolę osoby

dokonującej czynności prawnej, ale mają także na względzie ochronę zaufania,

z jakim adresaci przyjmują złożone im przez kontrahenta oświadczenie, przy czym

praktyczna realizacja reguł interpretacyjnych z art. 65 k.c. następuje w drodze

zastosowania tzw. kombinowanej metody wykładni (zob. uzasadnienie uchwały

składu 7 sędziów SN z 29 czerwca 1995 r., III CZP 66/95, OSNC

1995/12/168). Celem wykładni – w odniesieniu do umów - jest odtworzenie

znaczenia, jakie obie strony nadawały składanym oświadczeniom woli w momencie

ich wyrażania (subiektywny wzorzec wykładni). W przypadku różnego rozumienia

postanowień umowy przez strony, Sąd powinien ustalić ich znaczenie według

wzorca obiektywnego, opartego na ochronie adresata oświadczenia woli, który

przyjął je, określając jego treść przy zastosowaniu starannych zabiegów

interpretacyjnych (zob. wyrok SN z 20 stycznia 2011 r., I CSK 193/10).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono także, że wykładnia umowy nie

II CSKP 301/23

12

może pomijać jej zwerbalizowanej treści i prowadzić do stwierdzeń w sposób

oczywisty z nią sprzecznych. Nie może też służyć do uzupełnienia umowy o treści

pominięte przez stronę, korzystne dla niej lub do usunięcia dostrzeżonych przez

nią dopiero ex post postanowień dla niej niekorzystnych (wyroki SN: z 5 kwietnia

2007 r., II CSK 546/06; z 13 września 2018 r., I CSK 565/17).

Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd Okręgowy,

dokonując wykładni oświadczeń woli stron zawartych w sporządzonym

i podpisanym przez nie 4 września 2009 r. „Oświadczeniu” jak i w zawartej później

tego samego dnia umowie o rozdzielności majątkowej małżeńskiej, zastosował

przedstawione powyżej reguły wykładni wynikające z art. 65 § 1 i 2 k.c., wskazując

przede wszystkim na jednoznaczną treść zarówno „Oświadczenia” jak i samej

umowy, która zgodnie z wolą stron zawarta była wyłącznie dla pozoru. Z ustaleń

Sądu wynikają również okoliczności składające się na kontekst sytuacyjny

zredagowania i podpisania „Oświadczenia” tej treści oraz motywy, którymi

kierowały się strony zawierając umowę o rozdzielności majątkowej. Nie można

zatem przyjąć, że Sąd odwoławczy naruszył przepisy o wykładni oświadczeń woli.

Nieporozumieniem jest zarzucanie Sądowi Okręgowemu, że na skutek

stwierdzenia nieważności umowy z 4 września 2009 r., pozbawił wnioskodawcę

prawa domagania się ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej

z wcześniejszą datą niż data uprawomocnienia się wyroku rozwodowego.

Przyjmując, że umowa o rozdzielności majątkowej małżeńskiej – tak jak twierdzi

wnioskodawca nie była pozorna – od 2009 r. do daty wniesienia pozwu o rozwód,

a tym bardziej do daty prawomocnego rozwiązania małżeństwa stron,

wnioskodawca mógł złożyć do sądu wniosek o podział majątku wspólnego lub

zawrzeć w tym przedmiocie z uczestniczką stosowną umowę. Przyjmując natomiast,

że – tak jak wynika to z poczynionych przez Sąd Okręgowy ustaleń

– wnioskodawca wiedział o pozorności umowy majątkowej – nie było przeszkód,

aby w tym czasie wniósł pozew o ustanowienie rozdzielności majątkowej. Ustanie

wspólności majątkowej małżeńskiej w dacie uprawomocnienia się wyroku

rozwiązującego małżeństwo jest więc wyłącznie skutkiem bezczynności

wnioskodawcy w tej sprawie.

II CSKP 301/23

13

Całkowicie chybiony jest również zarzut naruszenia art. 5 k.c.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolicie przyjmuje się, że dochodzenie

stwierdzenia przez sąd nieważności czynności prawnej nie podlega ocenie na

podstawie art. 5 k.c. (zob.m.in. wyroki Sądu Najwyższego: z 5 lutego 2002 r.,

II CKN 726/00, IC 2002/6/s.48; z 10 października 2002 r., V CK 370/02,

OSNP 2004/2/21; z 22 września 1987 r., III CRN 265/87, OSNCP 1989/5/80).

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c. oddalił

skargę kasacyjną.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeknie sąd powszechny

w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie.

Agnieszka Jurkowska-Chocyk Adam Doliwa

Krzysztof Wesołowski

A.G.

[SOP]