Kredyt frankowy z kursem z tabeli banku nieważny. SN oddalił skargę kasacyjną

II CSKP 386/23

2

W pozwie skierowanym przeciwko Bankowi spółce akcyjnej

w W. powodowie A.M. i T.T. wnieśli o ustalenie, że umowa kredytu hipotecznego na

cele mieszkaniowe […] nr […] z 24 października 2008 r. zawarta między A.M.

i T.T. a Bankiem spółką akcyjną w W. jest nieważna oraz o zasądzenie od

pozwanego na rzecz powodów łącznie kwoty 121 258,37 zł i 30 275,69 CHF, w

przypadku obu kwot z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia doręczenia

pozwu do dnia zapłaty.

Wyrokiem z 20 grudnia 2021 r., Sąd Okręgowy w Toruniu, ustalił, że umowa

kredytu hipotecznego jest nieważna i zasądził od pozwanego na rzecz powodów

kwoty 121 258,37 zł oraz 30 275,69 CHF, w obu przypadkach z odsetkami

ustawowymi za opóźnienie od 27 kwietnia 2021 r. do dnia zapłaty.

Wyrokiem z 8 lipca 2022 r., Sąd Apelacyjny w Gdańsku, oddalił apelację

pozwanego.

Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji,

przyjmując je za podstawę swojego rozstrzygnięcia. Odmiennie niż Sąd Okręgowy

ocenił kwestię ważności umowy ze względu na kryteria określone w art. 58 § 1 k.c.,

stwierdzając brak przesłanek nieważności na tej podstawie. Podzielił natomiast

w całości argumentację Sądu pierwszej instancji w odniesieniu do abuzywności

postanowień umowy. Wskazał, że niedozwolony charakter kwestionowanych

postanowień umowy wynika z przyznania przedsiębiorcy prawa do jednostronnego

kształtowania wysokości świadczeń stron umowy. Podkreślił ponadto, że zasadniczą

przyczyną dyskwalifikującą przedmiotową umowę było rażące naruszenie przez

pozwanego obowiązku informacyjnego względem powodów. Sąd Apelacyjny przyjął,

że skutkiem abuzywności jest nieważność umowy, uznając za niezasadne zarzuty

pozwanego dotyczące możliwości utrzymania jej w mocy. Podzielił stanowisko Sądu

pierwszej instancji dotyczące wymagalności roszczenia niezwłocznie po wezwaniu

do zapłaty, co przesądzało o terminie początkowym naliczania odsetek. Nie

uwzględnił także zarzutów odnoszących się do kwestii potrącenia i zatrzymania.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wywiódł pozwany,

zaskarżając wyrok w całości w oparciu o zarzuty naruszenia art. 189 k.p.c.;

art. 321 § 1 w zw. z art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 58 k.c.; art. 481 § 1 k.c.;

II CSKP 386/23

3

art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych

warunków w umowach konsumenckich w zw. z art. 47 Karty praw podstawowych Unii

Europejskiej oraz w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c.; art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 58 k.c.

oraz w zw. z art. 3531 k.c.; art. 3851 § 1 i 2 k.c.; art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw.

z art. 355 § 1 k.c.; art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 56 k.c. w zw. z art. 41 ustawy

- Prawo wekslowe i art. 358 § 2 k.c.; art. 69 ust. 3 ustawy - Prawo bankowe

w zw. z art. 3851 1 i 2 k.c.; art. 498 k.c. i art. 499 k.c. w zw. z art. 2031 k.p.c.;

art. 455 k.c., art. 496 k.c. i art. 497 w zw. z art. 455 k.c.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy. Wniósł także

o zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów postępowania kasacyjnego

według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę powodowie wnieśli o oddalenie skargi kasacyjnej

i zasądzenie na ich rzecz kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu

kasacyjnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna podlegała oddaleniu ze względu na niezasadność

podniesionych w niej zarzutów.

W pierwszej kolejności rozważenia wymagają zarzuty, według których

w okolicznościach rozpoznawanej sprawy niedopuszczalne było ustalenie

nieważności umowy na podstawie art. 189 k.p.c. Skarżący podnosi, że powołany

przepis, zgodnie z jego treścią, stanowić może podstawę ustalenia istnienia albo

nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, nie można jednak na tej podstawie ustalić

nieważności umowy. Ponadto w ocenie skarżącego zawarte w pozwie żądanie

ustalenia nieważności umowy dotyczy jedynie nieważności z mocy prawa, nie zaś

nieważności będącej skutkiem stwierdzenia abuzywności niektórych postanowień

umowy, co ma przesądzać o tym, że w przedmiotowej sprawie Sądy wyrokowały

ponad żądanie.

II CSKP 386/23

4

Zgodzić się należy, że w art. 189 k.p.c. jest mowa o ustaleniu istnienia albo

nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, tymczasem umowa, jako rodzaj

czynności prawnej, nie jest stosunkiem prawnym, ale zdarzeniem prawnym,

będącym źródłem stosunku prawnego. Jednocześnie w orzecznictwie, w tym również

w licznych orzeczeniach dotyczących umów kredytu waloryzowanego kursem CHF,

za dopuszczalne uznaje się zarówno żądanie powództwa obejmujące ustalenie

nieważności umowy, jak i sformułowanie przez Sąd rozstrzygnięcia o treści

odpowiadającej takiemu żądaniu (postanowienia SN: z 23 lipca 2025 r.,

I CSK 4092/23; z 21 maja 2025 r., I CSK 4084/23; z 25 kwietnia 2025 r.,

I CSK 1675/24). Nie ulega przy tym wątpliwości, że nieważność umowy skutkuje

nieistnieniem stosunku prawnego, którego źródło umowa ta miała stanowić.

Jednocześnie brak jest podstaw do przyjęcia, aby żądanie ustalenia nieważności

umowy nie obejmowało nieważności będącej następstwem abuzywności niektórych

postanowień umowy. Twierdzenie to pozbawione jest podstaw normatywnych.

W szczególności brak jest przepisów, z których wynikałoby, że brak związania stron

umową na skutek zawarcia w niej klauzul abuzywnych nie mieści się w pojęciu

nieważności. Przeciwnie, w orzecznictwie wskazuje się, że umowa, która ze względu

na niedozwolony charakter niektórych jej postanowień nie może być utrzymana

w mocy, jest bezwzględnie nieważna albo, że występuje skutek równoznaczny

z nieważnością. Wobec powyższego, ustalenia nieważności spornej umowy

kredytowej w sytuacji, gdy powodowie domagali się ustalenia jej nieważności, nie

można ocenić jako orzekania ponad żądanie.

Z ustalonego w sprawie stanu faktycznego jednoznacznie wynika, że w treści

spornej umowy wysokość świadczeń spełnianych przez kredytobiorców ustalona

została na podstawie kursu CHF. Kurs ten miał być ustalany na podstawie tabeli

kursów obowiązujących w banku i ustalanych przez bank w sposób, który nie został

określony w umowie, a przy tym bez udziału i wiedzy kredytobiorców. Postanowienia

tego rodzaju, pozostawiające bankowi pełną swobodę w jednostronnym ustaleniu

wysokości należnych świadczeń są konsekwentnie uznawane w orzecznictwie za

niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., jako sprzeczne z dobrymi obyczajami

i rażąco naruszające interes konsumentów (m.in. wyroki SN: z 31 stycznia 2023 r.,

II CSKP 334/22; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 30 września 2020 r.,

II CSKP 386/23

5

I CSK 556/18; z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, OSNC 2020 r. Nr 7-8,

poz. 64; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17,

OSP 2019, z. 12, poz. 115; z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18; z 13 grudnia 2018 r.,

V CSK 559/17; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 1 marca 2017 r.,

IV CSK 285/16; z 8 września 2016 r., II CSK 750/15; z 22 stycznia 2016 r.,

I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134). Ocena spornych postanowień umowy

kredytowej jako abuzywnych, dokonana przez Sąd Apelacyjny, jawi się zatem jako

w pełni uzasadniona i brak jest podstaw dla oceny odmiennej. W szczególności, jak

wielokrotnie wyjaśniano w orzecznictwie, dla wspomnianej oceny bez znaczenia

pozostaje powoływany przez skarżącego fakt, że w chwili zawarcia umowy

oprocentowanie kredytu było dla powodów korzystne. Nie podważa to bowiem

przewidzianego w umowie mechanizmu jednostronnego kształtowania wysokości

świadczeń kredytobiorców przez bank.

Niezasadny jest również zarzut wskazujący, że klauzula ryzyka walutowego

nie może zostać uznana za abuzywną, ponieważ określa główne świadczenia stron

i została sformułowana w sposób jednoznaczny (art. 3851 § 1 k.c. in fine). Podzielić

należy utrwalone stanowisko orzecznictwa, zgodnie z którym jednoznaczność

postanowienia umowy rozumieć należy szerzej niż tylko w sposób odnoszący się do

sformułowania gramatycznego. Konieczne jest bowiem również, aby umowa

przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działania mechanizmu wymiany

waluty obcej, do którego odnosi się ów warunek, a także związek między tym

mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach dotyczących

uruchomienia kredytu, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu

o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne (m.in. wyroki TSUE: z 10 czerwca 2021 r.,

C-776/19-782/19 VB i inni przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA oraz AV i in.

przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA, Procureur de la République;

z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai przeciwko ERSTE Bank Hungary Zrt.;

z 20 września 2018 r., C-51/17 OTP Bank Nyrt. I OTP Faktoring Követeléskezelő Zrt.

Przeciwko Teréz Ilyés i Emilowi Kissowi; z 20 września 2017 r., C-186/16, R. P.

Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA; z 30 kwietnia 2014 r., C 26-13,

Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt;

II CSKP 386/23

6

wyroki SN: z 25 lipca 2024 r., II CSKP 1424/22; z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22;

z 13 maja 2022 r., II CSKP 405/22). Warunki powyższe nie są spełnione w sytuacji,

gdy - jak w przypadku umowy zawartej przez powodów i pozwanego - sposób

ustalania kursów walut nie został określony w umowie, ale pozostawiony

swobodnemu uznaniu kredytodawcy.

Nie można podzielić również stanowiska pozwanego o zasadności odrębnej

oceny abuzywności klauzuli wprowadzającej mechanizm indeksacji kwoty kredytu do

CHF (klauzula ryzyka walutowego) oraz klauzuli określającej sposób ustalenia kursu

tej waluty (klauzula kursowa). Przeciwnie, na akceptację zasługuje pogląd

orzecznictwa zgodnie z którym obie wymienione klauzule składają się łącznie na

przyjęty w umowach kredytowych mechanizm indeksacji. Klauzula ryzyka

walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli kursowej, pozwalającej na ustalenie

wysokości świadczeń stron. Z kolei zamieszczenie klauzuli przeliczeniowej ma rację

bytu wyłącznie w umowie, w której znaczenie ma ryzyko kursowe (zob. m.in.

wyroki SN: z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22; z 25 lipca 2023 r.,

II CSKP 1487/22; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22; z 13 maja 2022 r.,

II CSKP 293/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22; z 10 maja 2022 r.,

II CSKP 382/22).

Niedopuszczalność dokonania odrębnej oceny klauzuli przeliczeniowej

i klauzuli ryzyka walutowego wynika również z treści uchwały pełnego składu Izby

Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118).

Powyższa uchwała ma moc zasady prawnej, wiążącej Sąd Najwyższy również

w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę (art. 87 § 1 u.SN). Ewentualne

odstąpienie od niej wymagałoby ponownego rozstrzygnięcia w drodze uchwały

składu całej Izby Cywilnej, przy czym nie ma przesłanek do wystąpienia o podjęcie

takiego rozstrzygnięcia. Motywy cytowanej uchwały, wyrażone w jej uzasadnieniu,

należy uznać za aktualne. Według pkt 1 powołanej uchwały w razie uznania, że

postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się

do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie

umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że

miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej

wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. Z kolei w myśl pkt 2 - w razie

II CSKP 386/23

7

niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu

indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.

Za niezasadne należy tym samym uznać zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące

możliwości utrzymania spornej umowy w mocy jako kredytu waloryzowanego kursem

CHF ustalonym w sposób inny niż określony w umowie. W szczególności

w orzecznictwie odrzucono możliwość zastąpienia kursu określonego w tabeli banku

kursem ustalonym poprzez odwołanie się do średniego kursu NBP w oparciu o treść

art. 358 § 2 k.c. (m.in. wyroki SN: z 9 lipca 2024 r., II CSKP 249/24; z 7 maja 2024 r.,

II CSKP 892/23; 27 marca 2024 r., II CSKP 1258/22; z 31 marca 2023 r.,

II CSKP 775/22; z 24 stycznia 2023 r., II CSKP 303/22).

Wobec powyższego, Sąd Apelacyjny trafnie przyjął, że skutkiem

wyeliminowania z umowy klauzul abuzywnych jest nieważność spornej umowy

kredytowej. Brak jest bowiem możliwości utrzymania jej w mocy. Bez znaczenia przy

tym pozostaje fakt zawarcia przez strony aneksu do przedmiotowej umowy.

W orzecznictwie wyjaśniono, że uchylenie skutków abuzywności postanowień

umowy w wyniku jej zmiany (aneksu) może nastąpić tylko wówczas, gdy konsument

zrezygnował z wyciągania konsekwencji z tej abuzywności, co zakłada, że wiedział

o niedozwolonym charakterze klauzul i związanych z tym konsekwencjach

(m.in. wyroki SN: z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22; z 25 października 2023 r.,

II CSKP 810/23 i powołane tam dalsze orzecznictwo). W stanie faktycznym przyjętym

za podstawę zaskarżonego wyroku brak okoliczności, które potwierdzałyby

spełnienie powyższych przesłanek.

Nietrafny jest także zarzut dotyczący rozstrzygnięcia o odsetkach. Roszczenie

o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia ma charakter bezterminowy. Tym samym

obowiązek zapłaty odsetek za opóźnienie od kwoty przypadającej do zwrotu

powstaje w chwili wyznaczonej na podstawie art. 455 k.c., a zatem niezwłocznie po

wezwaniu do zwrotu świadczenia (m.in. wyroki SN: z 18 lutego 2015 r., III PK 83/14,

OSNP 2016, nr 10, poz. 127; z 28 kwietnia 2004 r., V CK 461/03; z 22 marca

2001 r., V CKN 769/00; z 21 lutego 1989 r., I CR 14/89). W orzecznictwie dotyczącym

bezpośrednio skutków nieważności umowy kredytowej z powodu abuzywności jej

postanowień wskazuje się, że konsument może domagać się odsetek za opóźnienie

od chwili upływu terminu do wykonania zobowiązania zwrotu przez przedsiębiorcę

II CSKP 386/23

8

świadczeń spełnionych przez konsumenta po otrzymaniu wezwania do ich zwrotu

(m.in. wyroki SN: z 18 lutego 2025 r., II CSKP 2103/22; z 14 lutego 2025,

II CSKP 1996/22; postanowienia SN z 20 marca 2025 r., I CSK 2315/24;

z 13 grudnia 2024 r., I CSK 322/24).

Odnosząc się z kolei do zarzutu dotyczącego nieuwzględnienia

podniesionego przez pozwanego w odpowiedzi na pozew zarzutu zatrzymania

zauważyć należy, że w postanowieniu z 8 maja 2024 r., C-424/22, Trybunał

Sprawiedliwości Unii Europejskiej rozstrzygnął, iż art. 6 ust. 1 oraz art. 7 ust. 1

dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie powołaniu się przez instytucję bankową na

prawo zatrzymania w sporze z konsumentem żądającym stwierdzenia nieważności

umowy kredytu hipotecznego. Uwzględnienie zarzutu zatrzymania zgodnie

z twierdzeniami pozwanego pozostawałoby zatem w sprzeczności z wykładnią

przepisów ustawy dokonywaną zgodnie z powołaną dyrektywą. Dodatkowo należy

wskazać, że również Sąd Najwyższy wypowiedział się w tym zakresie. W uchwale

z 19 czerwca 2024 r. (III CZP 31/23) stwierdzono, że prawo zatrzymania

(art. 496 k.c.) nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność

z wierzytelności drugiej strony. Natomiast w uchwale z 5 marca 2025 r.

(III CZP 37/24) wskazano, że w razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia

spełnionego na podstawie umowy kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi

nie przysługuje prawo zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. z art. 497 k.c.

Niezasadny okazał się również zarzut dotyczący nieuwzględnienia zarzutu

potrącenia wierzytelności powodów z wierzytelnością pozwanego. Sąd Apelacyjny

trafnie odwołał się do przesłanki wymagalności obu wierzytelności wskazując, że

w chwili złożenia oświadczenia przysługująca bankowi wierzytelność nie była jeszcze

wymagalna. Jej wymagalność, jak wskazano w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku,

w przypadku zobowiązania bezterminowego na podstawie art. 455 k.c. powstaje

niezwłocznie po wezwaniu do zapłaty. Tymczasem, jak wynika z treści uzasadnienia,

oświadczenie o potrąceniu nie zostało poprzedzone stosownym wezwaniem

i w chwili, gdy zostało złożone wierzytelność przedstawiona do potrącenia nie była

jeszcze wymagalna.

II CSKP 386/23

9

Nie zasługuje na uwzględnienie także zarzut, zgodnie z którym Sąd

Apelacyjny w sposób niewyczerpujący i niepełny poinformował konsumenta

o skutkach prawnych, jakie może spowodować ustalenie nieistnienia stosunku

prawnego wynikającego ze spornej umowy. Skarżący wskazuje, że zarzut ten

dotyczy roszczeń pozwanego o zwrot udzielonego kapitału oraz wynagrodzenia za

korzystanie z kapitału. Należy jednak zauważyć, że kwota kapitału wypłaconego

przez bank na podstawie spornej umowy kredytowej była powodom znana.

W odniesieniu do drugiego z wymienionych roszczeń należy kolei zwrócić uwagę na

orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, zgodnie z którym art. 6

ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że

w kontekście nieważności umowy kredytowej zawartej przez przedsiębiorcę

z konsumentem stoją one na przeszkodzie takiej wykładni prawa krajowego, iż

instytucja bankowa może domagać się od konsumenta rekompensaty

przekraczającej zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania umowy oraz

ustawowe odsetki za zwłokę liczone od dnia wezwania do zapłaty (wyroki TSUE:

z 7 grudnia 2023 r., C-140/22; z 15 czerwca 2023 r., C-520/21; postanowienie TSUE

z 11 grudnia 2023 r., C-756/22). Z tego względu w najnowszym orzecznictwie Sądu

Najwyższego wskazuje się, że zagadnienia związane z pouczeniem powodów jako

konsumentów o skutkach nieważności umowy w kontekście ich ewentualnej zgody

na abuzywne postanowienia mają obecnie drugorzędne znaczenie (m.in. wyroki SN:

z 11 marca 2025 r., II CSKP 989/23; z 28 lutego 2025 r., II CSKP 380/23;

z 14 lutego 2025 r., II CSKP 935/23; z 31 stycznia 2025 r., II CSKP 337/23).

Mając na uwadze przytoczoną argumentację, Sąd Najwyższy, na podstawie

art. 39814 k.p.c., oddalił skargę kasacyjną.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 98 § 1, 11 i 3 k.p.c.,

art. 99 k.p.c., art. 108 § 1 k.p.c. w zw. z art. 39821 k.p.c. oraz art. 10 ust. 4 pkt 2

i § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r.

w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

Mariusz Łodko

Adam Doliwa

Piotr Telusiewicz

[SOP]

II CSKP 386/23

10