Zdjęcie dziennikarzy przy tekście o lustracji. SN oddalił skargę wydawcy i redaktora naczelnego

Powodowie J.Ż. i T.L. wnieśli o ochronę swych dóbr osobistych przez

nakazanie pozwanym F. S.A. w W. (dalej: wydawca) i T.S. (dalej: redaktor naczelny)

zaprzestania wykorzystywania wizerunku powodów, przez nakazanie pozwanym

złożenia bliżej określonych oświadczeń (przeprosin) i upoważnienie do zastępczego

wykonania tych czynności. Powodowie wystąpili także o zasądzenie na swą rzecz od

pozwanych odpowiednich sum tytułem zadośćuczynienia pieniężnego oraz zapłaty

na wskazany cel społeczny.

Sąd Okręgowy w Warszawie uwzględnił powództwo w istotnej części,

nakazując pozwanym zaprzestanie wykorzystywania i dalszego rozpowszechniania

wizerunków powodów w związku z bliżej określonym artykułem opublikowanym

na stronie internetowej prowadzonej przez pozwaną spółkę (punkt I wyroku), nakazał

wydawcy (punkt II) i redaktorowi naczelnemu (punkt III) trzykrotną publikację

szczegółowo opisanych oświadczeń (przeprosin) w dzienniku G. oraz na stronie

internetowej tego dziennika (odpowiednio punkty IV i V), a wydawcy nadto złożenie

oświadczenia na dwóch profilach w mediach społecznościowych – na portalach

Facebook oraz Twitter (punkty VI oraz VII). Na rzecz powodów zasądzono również

solidarnie od pozwanych po 20 000 zł (punkty VIII i IX). W pozostałym zakresie

powództwo zostało oddalone (punkty X-XIV) i orzeczono o kosztach postępowania.

Na skutek apelacji pozwanych Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił

zaskarżony wyrok o tyle, że oświadczenia wskazane w punktach II i III tego wyroku

miały zostać opublikowane jedynie raz (w miejsce publikacji trzykrotnej),

a oświadczenia z punktów IV-VII miały pozostawać dostępne w Internecie

przez okres siedmiu (a nie trzydziestu) dni. Zmieniony został również termin

publikacji oświadczenia z punktu V, a dalej idące powództwo zostało oddalone.

Sąd Apelacyjny zmienił również (na korzyść pozwanych) rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania przed Sądem Okręgowym, a w pozostałej części oddalił apelację.

Sąd Apelacyjny ustalił przy tym, w zakresie istotnym dla oceny zasadności

skargi kasacyjnej pozwanych, że w dzienniku G., wydawanym przez pozwaną spółkę

i redagowanym przez pozwanego, w wydaniu z […] 2017 r. opublikowany został

II CSKP 437/23

3

artykuł pt. […], dotyczący apelu Rady Mediów Narodowych o niezatrudnianie byłych

funkcjonariuszy komunistycznych służb oraz niepodejmowanie z nimi innych form

współpracy. W artykule odniesiono się do zagadnienia weryfikacji dziennikarzy pod

kątem współpracy z Wojskowymi Służbami Informacyjnymi, przytoczono też

wypowiedź jednej z posłanek co do zatrudniania takich dziennikarzy w mediach

publicznych. W artykule podano również informację, że w niektórych

najważniejszych periodykach oraz stacjach telewizyjnych i radiowych najwyższe

stanowiska zajęły osoby wywodzące się z tajnych służb PRL. Wskazano też, że

sprawa lustracji dziennikarzy od lat budzi wiele emocji oraz omówiono historię

unormowań dotyczących tego zagadnienia i wyrok Trybunału Konstytucyjnego

w tym zakresie.

Na pierwszej stronie numeru gazety znalazł się tytuł wspomnianego artykułu

oraz zdjęcie pozwanych. Nad tytułem i fotografiami figurował napis:

[…]. Taki też artykuł, opatrzony tym samym zdjęciem, został zamieszczony

w internetowym wydaniu dziennika. Ponadto strona tytułowa tego numeru znalazła

się na profilach dziennika na portalach społecznościowych Facebook oraz Twitter.

Pozwani są znanymi dziennikarzami. Celem publikacji artykułu było podanie, że

nadal istnieje nierozwiązana kwestia lustracji dziennikarzy, oraz przypomnienie

sporu, jaki w tej kwestii toczył się w przeszłości. W 2007 r. na dwóch portalach

internetowych prowadzonych przez podmioty trzecie pojawiła się informacja, że

powodowie są przeciwnikami lustracji dziennikarzy. Z kolei w […] 2017 r. na jednym

ze wspomnianych portali prowadzonych przez podmioty trzecie pojawił się artykuł

autorstwa pozwanego redaktora naczelnego, w którym odniesiono się do

umieszczenia fotografii powodów na spornej okładce. Pozwany wyjaśnił w tym

tekście, że powodowie są najbardziej znanymi przeciwnikami lustracji.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Apelacyjny, podobnie jak wcześniej

Sąd Okręgowy, ocenił, że sporny artykuł prasowy naruszał dobra osobiste powodów,

gdyż zestawienie tekstu publikacji z opisaną wyżej fotografią tworzyło sugestię,

iż nie przeszliby oni lustracji jako funkcjonariusze lub współpracownicy

komunistycznych służb. Tym samym doszło do naruszenia dobrego imienia oraz

wizerunku powodów (art. 23 k.c.).

II CSKP 437/23

4

Pozwani odpowiadali za treść artykułu na podstawie art. 38 ust. 1 ustawy

z dnia 26 stycznia 1984 r. Prawo prasowe (dalej: pr.pras.) w zw. z art. 24 § 1 zd. 2 k.c.

jako wydawca (pozwana spółka) oraz redaktor naczelny (pozwana osoba fizyczna)

gazety, w której ukazał się sporny artykuł. Jednocześnie przyjęto, że pozwani

nie wykazali, by działania prowadzące do naruszenia dóbr osobistych powodów

nie były bezprawne (art. 24 § 1 zd. 1 in fine k.c.); nie miało bowiem miejsca działanie

w obronie społecznie uzasadnionego interesu. Okoliczność, że dziesięć lat przed

sporną publikacją powodowie zabrali głos w debacie publicznej nad lustracją

nie uzasadnia przypisania im (w formie sugestii) współpracy z aparatem represji

poprzedniego reżimu politycznego.

W związku z powyższym Sąd drugiej instancji uznał za zasadne nakazanie

pozwanym opublikowanie przeprosin o treści przytoczonej w wyroku Sądu

Okręgowego, a także zakazanie im wykorzystywania wizerunku powodów

w określony sposób. Korekcie podlegały jedynie techniczne warunki publikacji

wspomnianych oświadczeń, w tym ich liczba oraz okres, przez jaki miały one widnieć

w Internecie. Odnośnie do żądania zapłaty przyjęto, że było ono uzasadnione

w świetle art. 448 § 1 k.c. Pozwani ponosili winę za naruszenie dóbr osobistych

powodów, gdyż nie było przejawem rzetelności zawodowej połączenie wizerunku

powodów z artykułem dotyczącym lustracji dziennikarzy – w sposób sugerujący,

że to właśnie ci dziennikarze powinni się poddać lustracji i że prawdopodobnie

byli oni powiązani z komunistycznymi służbami, mimo że treść artykułu w żaden

sposób nie odnosi się do roli powodów w dyskusji dotyczącej lustracji.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego pozwani działali w sposób umyślny. Nawet

jednak jeżeli tak nie było, to wydawca i redaktor naczelny powinni byli co najmniej

przewidzieć, że publikacja w takim kształcie, przez zestawienie treści artykułu,

jego tytułu i dopisku na stronie tytułowej z fotografią powodów, doprowadzi

do naruszenia dóbr osobistych osób widniejących na zdjęciu.

Pozwani wnieśli skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego, zarzucając

naruszenie: (1) art. 23 i art. 24 § 1 k.c. w zw. z art. 14 oraz art. 54 ust. 1 Konstytucji

i art. 1 pr.pras., (2) art. 23 i art. 24 §1 k.c. w zw. z art. 12 ust. 1 i art. 41 pr.pras.,

(3) art. 10 ust. 1 EKPC i art. 54 ust. 1 Konstytucji, (4) art. 233 (bez wskazania bliższej

II CSKP 437/23

5

jednostki redakcyjnej) oraz art. 227 § 2 i 3 k.p.c., (5) art. 448 (bez wskazania bliższej

jednostki redakcyjnej) w zw. z art. 24 § 1 k.c.

W pierwszym zarzucie skarżący zakwestionowali bezprawny charakter

spornych wypowiedzi, a co za tym idzie – naruszenia dóbr osobistych pozwanych.

W ich ocenie mieściły się one w ramach swobody wypowiedzi, wolności prasy i prawa

do debaty nad sprawami zasadniczymi dla opinii publicznej. Drugi zarzut dotyczył

rzekomego przyjęcia przez Sąd Apelacyjny, że „dziennikarz ma prawo publikować

materiał prasowy tylko wówczas, gdy nie wywoła on jakiejkolwiek negatywnej reakcji

u odbiorcy i będzie podobał się ogółowi mieszkańców Ziemi, podczas gdy wskazane

normy chroniące podstawowe prawa wolnej prasy pozwalają na uzasadnione

ważkością publikacji wzbudzanie emocji, prowokowanie do dyskusji,

czy zdecydowaną krytykę” (s. 2 skargi). W trzecim zarzucie zakwestionowano

„bezzasadne przyjęcie, że swoboda wypowiedzi w sprawach publicznych

(w tym wypowiedzi prasowej) podlega bardzo restrykcyjnym ograniczeniom,

w tym nawet nieproporcjonalnym do treści i okoliczności kwestionowanego artykułu

prasowego wraz z ilustracją” (s. 2 skargi). Zarzut czwarty dotyczył naruszenia

przepisów postępowania przez pominięcie dowodu z przesłuchania świadka.

W piątym zarzucie podważono natomiast „ustalenie winy pozwanych bez należytego

przeprowadzenia postępowania dowodowego w tym zakresie, tj. przesłuchania […],

odpowiedzialnych za zamieszczenie zdjęć powodów” (s. 3 skargi).

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowie wnieśli o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna podlegała oddaleniu.

Zarzut naruszenia przepisów postępowania („art. 233 oraz

art. 227 § 2 i 3 k.p.c.”) był niedopuszczalny, gdyż – mimo pozornego wskazania na

niezasadne pominięcie dowodu z zeznań jednego ze zgłoszonych w sprawie

świadków – w istocie odnosił się do przyjętej w sprawie oceny dowodów. Tymczasem

zgodnie z art. 3983 § 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą

być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów. Jednocześnie

z art. 39813 § 2 k.p.c. wynika, że w postępowaniu kasacyjnym nie jest dopuszczalne

powołanie nowych faktów i dowodów, a Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami

II CSKP 437/23

6

faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia. Mimo tych

ograniczeń skarżący wprost dążą do wskazania, że w sprawie miało miejsce

„nie swobodne ale wybiórcze i dowolne ocenienie materiału dowodowego”

(s. 3 skargi). Argumentacja ta nie przystaje do postępowania ze skargi kasacyjnej,

toteż a limine nie mogła przełożyć się na uwzględnienie wniesionego

środka zaskarżenia.

Mając na względzie to, że powodowie kwestionowali także

nieprzeprowadzenie określonego dowodu (choć w istocie z uwagi na błędną –

ich zdaniem – ocenę innych dowodów) należy dodać, że Sąd Apelacyjny wyjaśnił,

iż nie mógł dokonać kontroli postanowienia dowodowego Sądu pierwszej instancji

w przedmiocie oddalenia tego wniosku dowodowego, gdyż apelujący,

reprezentowani przez zawodowego pełnomocnika, nie złożyli wniosku, o którym

mowa w art. 380 k.p.c.

Odniesienie się do zarzutów naruszenia prawa materialnego należy

poprzedzić uwagą, że zarzuty te w części nie przystają od ustaleń faktycznych

sprawy i oceny jurydycznej dokonanej przez Sąd Apelacyjny. W orzecznictwie

zauważono już, że zarzuty nakierowane na podważenie ocen prawnych

niewyrażonych przez Sąd drugiej instancji, nie mogą okazać się skuteczne

(zob. wyrok SN z 14 maja 2025 r., II CSKP 2/23). Prawidłowo skonstruowana skarga

kasacyjna powinna odnosić się do rzeczywistych motywacji stojących

za kwestionowanym rozstrzygnięciem, a nie ocen niewyrażonych w istocie przez

sąd drugiej instancji. Celem postępowania kasacyjnego jest bowiem kontrola

zajętego przez ten sąd stanowiska, przeprowadzona w granicach zaskarżenia

oraz podstaw skargi, a nie przedstawienie przez Sąd Najwyższy swego poglądu

w kwestiach jurydycznych, które nie stanowiły osnowy zaskarżonego orzeczenia.

Wbrew zapatrywaniu skarżących samo podjęcie w publikacji prasowej tematu

doniosłego społecznie nie uzasadnia przyjęcia, że wywołane w ten sposób

naruszenie dóbr osobistych nie było bezprawne. Trafna jest wprawdzie

teza pozwanych, że w funkcjonowaniu społeczeństwa fundamentalne znaczenie

mają przywoływane w skardze kasacyjnej wartości w postaci „swobody wypowiedzi,

wolności prasy i prawa do debaty na sprawami zasadniczymi dla opinii publicznej”.

II CSKP 437/23

7

W dążeniu do ich realizacji i ochrony nie mieści się jednak przypisywanie

powodom – także w drodze sugestii – zachowania powszechnie uważanego

za hańbiące. Działania pozwanych nie uzasadnia podnoszenie obecnie,

że powodowie prezentują inne poglądy w sprawie lustracji, „których nie bronią

rzetelną polemiką, a niniejszym postępowaniem sądowym”. Argument

ten nie może mieć znaczenia dla oceny podstaw udzielenia ochrony prawnej,

gdyż przedmiotem sporu nie jest to, która strona debaty publicznej na temat lustracji

ma rację. Spór dotyczy wyłącznie tego, że w dzienniku redagowanym i wydawanym

przez pozwanych ukazał się materiał sugerujący, iż powodowie współpracowali

z aparatem represji poprzedniego reżimu politycznego. Skarżący natomiast nie tylko

nie dowiedli, że współpraca taka miała miejsce, lecz nie podjęli nawet próby

udowodnienia, by tego rodzaju insynuacje były prawdziwe.

Powodowie niewątpliwie są osobami powszechnie znanymi i pracują jako

dziennikarze, a w sprawie wykazano, że zabierali przed laty głos w debacie

publicznej dotyczącej problemu współpracy części środowiska dziennikarskiego

z komunistycznym aparatem represji, jednak fakty te w żaden sposób

nie uzasadniają sugerowania, że sami byli funkcjonariuszami lub współpracownikami

takiego aparatu. Tymczasem, jak ustalono w sprawie, do takiego właśnie odbioru

społecznego doprowadziło zestawienie tytułu i zawartości publikacji z treścią okładki

obejmującą także dopisek i fotografię powodów. Sporna publikacja zawierała

więc nie tylko komunikat, że powodowie są przeciwnikami lustracji, lecz stworzyła

także uzasadnione z perspektywy czytelnika wrażenie, że sami powodowie

nie przeszliby lustracji jako funkcjonariusze lub współpracownicy dawnych służb.

Zarzuty drugi i piąty nie przystają do sprawy. Sąd Apelacyjny nie przyjął

bowiem, że „dziennikarz ma prawo publikować materiał prasowy tylko wówczas,

gdy nie wywoła on jakiejkolwiek negatywnej reakcji u odbiorcy i będzie podobał

się ogółowi mieszkańców Ziemi”, jak również nie uznał, że „swoboda wypowiedzi

w sprawach publicznych (w tym wypowiedzi prasowej) podlega bardzo restrykcyjnym

ograniczeniom, w tym nawet nieproporcjonalnym do treści i okoliczności”. Oceny

tego rodzaju byłyby oczywiście nietrafne; rzecz jednak w tym, że nie wyrażono

ich w niniejszej sprawie. Podjęcie przez skarżących polemiki ze stanowiskiem,

II CSKP 437/23

8

którego Sąd drugiej instancji nie zajął, nie mogło więc przełożyć się na uwzględnienie

skargi kasacyjnej.

Jest oczywiste, że swoboda wypowiedzi, także w sprawach publicznych,

nie obejmuje stawiania niepopartych niczym zarzutów konkretnym osobom

fizycznym. Prasa ma nie tylko prawo, lecz także obowiązek podejmowania trudnych

i kontrowersyjnych tematów; polemika w ważkich sprawach społecznych

i politycznych może cechować się stanowczością formułowanych racji, a wypowiedzi

dziennikarskie mogą mieć charakter zdecydowany lub wręcz kategoryczny.

Jednakże poza granicami legalnego (nie-bezprawnego w rozumieniu

art. 24 § 1 zd. 2 k.c.) funkcjonowania prasy leży nieuzasadnione stawianie

podmiotom prawa zarzutów dotyczących działań, które w powszechnym odczuciu

społecznym byłyby uznane za naganne.

Oceny o zasadności skargi kasacyjnej nie uzasadnia również zarzut

naruszenia art. 448 w zw. z art. 24 § 1 k.c. Wstępnie wypada zauważyć, że został

on sformułowany w sposób nieprawidłowy. Po pierwsze, pozwani nie wskazali, które

z przepisów zawartych w art. 448 i w art. 24 § 1 k.c. miałby stanowić przedmiot

naruszenia. Po drugie, a limine niemożliwe jest naruszenie jakichkolwiek unormowań

prawa materialnego przez nieprzeprowadzenie określonych dowodów. Prawo

materialne jest stosowane po ustaleniu faktów; jego błędne zastosowanie następuje

wówczas, gdy sąd wnioski o skutkach prawnych opiera na treści dyspozycji normy

prawa określonej w danym przepisie (przepisach) mimo nieustalenia okoliczności

składających się na hipotezę tej normy lub – odwrotnie – nie stosuje dyspozycji danej

normy, choć ustalone zostały fakty składające się na jej hipotezę.

Nieprzeprowadzenie określonych dowodów może doprowadzić do nieustalenia

stosownych faktów, jednak działanie takie, jeżeli jest nieprawidłowe, stanowi

o naruszeniu przepisów postępowania, a nie prawa materialnego.

Wobec powyższego jedynie ubocznie należy wskazać, że in casu wina

pozwanych była oczywista, a przyczyny takiego stanu rzeczy zostały przez

Sąd Apelacyjny szczegółowo omówione. Bez znaczenia pozostawało przy tym,

czy pozwani naruszyli dobra osobiste powodów w sposób celowy, czy bez takiej

intencji, a jedynie wskutek niedbalstwa, skoro w świetle ustalonych okoliczności

II CSKP 437/23

9

co najmniej możliwe do przewidzenia było to, że publikacja spornego artykułu

wraz z okładką doprowadzi do wytworzenia wrażenia, iż powodowie współpracowali

z komunistycznym aparatem represji.

W świetle przedstawionych wyżej racji skarga kasacyjna podlegała oddaleniu

na podstawie art. 39814 k.p.c. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono

zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik sprawy, wysokość tych kosztów

ustalając na podstawie § 2 pkt 5 w zw. z § 8 ust. 1 pkt 2 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie

opłat za czynności adwokackie.

Z uwagi na powyższe orzeczono jak w sentencji wyroku.

Beata Janiszewska

Krzysztof Grzesiowski

Maciej Kowalski

[J.T.]

[a.ł]