Bank nie wygra sporu o kredyt frankowy, Sąd Najwyższy oddalił jego skargę kasacyjną

Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z 21 października 2021 r. ustalił, że

umowa kredytu hipotecznego zawarta 4 czerwca 2007 r. między powodem G.Ś. a

II CSKP 450/24

2

pozwanym Bankiem spółką akcyjną w W. jest w całości nieważna (pkt 1); zasądził

od pozwanego na rzecz powoda: 138 585,15 zł wraz z odsetkami ustawowymi za

opóźnienie od 21 czerwca 2017 r. do dnia zapłaty; 36 232,41 franków szwajcarskich

(CHF) z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 21 czerwca 2017 r. do dnia zapłaty;

7129,92 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 19 czerwca 2021 r. do dnia

zapłaty; 28 245,20 CHF wraz odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 19 czerwca

2021 r. do dnia zapłaty (pkt 2). W pozostałym zakresie powództwo oddalił (pkt 3).

Wyrokiem z 17 października 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił

powyższy wyrok w ten sposób, że oddalił powództwo o zapłatę odsetek ustawowych

za opóźnienie liczonych od 138 585,15 zł i od 36 232,41 CHF za okres od 21 czerwca

2017 r. do dnia zapłaty oraz od 7129,92 złotych i od 28 245,20 CHF za okres od 19

czerwca 2021 r. do dnia zapłaty (pkt I.); uwzględnił podniesiony przez pozwanego

zarzut zatrzymania i ustalił, że zapłata przez pozwany bank na rzecz powoda

zasądzonych w punkcie drugim zaskarżonego wyroku kwot nastąpi za jednoczesnym

zaoferowaniem przez powoda na rzecz pozwanego kwoty 500 061 zł (pkt II.); oddalił

apelację pozwanego w pozostałej części (pkt III.) i orzekł o kosztach postępowania

apelacyjnego (pkt IV.).

Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji,

z których wynikało, że strony łączyła umowa kredytu hipotecznego zawarta

4 czerwca 2007 r. Pozwany bank udzielił powodowi, który występował jako

konsument, kredytu w wysokości 500 061 zł na zakup mieszkania i refinansowanie

wydatków z tym związanych. Kredyt ten był indeksowany do franka szwajcarskiego

(CHF) po przeliczeniu wypłaconej kwoty zgodnie z kursem kupna CHF według tabeli

kursów walut obcych obowiązującej w pozwanym banku w dniu uruchomiania

kredytu lub transzy. Kredytobiorca zobowiązał się spłacić kwotę kredytu w CHF

ustaloną zgodnie z umową w złotych, z zastosowaniem kursu sprzedaży CHF

obowiązującego w dniu płatności raty kredytu, zgodnie z tabelą kursów walut obcych

pozwanego banku. Sporna umowa została zawarta według standardowego wzorca.

Jej postanowienia dotyczące mechanizmu indeksacji nie były indywidualnie

uzgadniane między stronami.

II CSKP 450/24

3

W umowie kredytobiorca oświadczył, że wraz z wnioskiem kredytowym

otrzymał pismo „Informacja dla Wnioskodawców ubiegających się o produkty

hipoteczne indeksowane kursem waluty obcej oparte na zmiennej stopie

procentowej”. Informacje w nim zawarte miały charakter ogólnikowy – ograniczały się

w zasadzie do zaakcentowania zalet kredytów indeksowanych (niższe raty, niższe

oprocentowanie). Zaznaczono w nim wprawdzie, że może dojść do zmian kursu

walut i zmian stóp procentowych, ale podane symulacje wysokości raty opierały się

na założeniu, że kurs CHF wzrośnie jedynie o 10,9%, a przedstawiona symulacja nie

zawierała informacji, jak wzrost kursu CHF wpłynie na całe zadłużenie. Nie

przewidziano w niej także sytuacji, gdy wzrośnie zarówno kurs CHF, jak

i oprocentowanie kredytu. Treść powyższego pisma oraz pozostałe ustalenia

poczynione w sprawie nie dały podstaw do przyjęcia, że powód został właściwie

poinformowany o ryzyku kursowym związanym z zawarciem umowy kredytu tego

rodzaju.

Sporna umowa była aneksowana. W jednym z aneksów doprecyzowano

sposób tworzenia tabeli kursów walut obcych banku. Przewidziano też możliwość

spłaty raty kredytu oraz przedterminowej spłaty kredytu w walucie obcej, do której

kredyt był indeksowany.

W wykonaniu umowy bank wypłacił powodowi 500 061 zł. Od 12 lipca 2007 r.

do 12 września 2020 r. powód uiścił w jej wykonaniu na rzecz banku 145 715,07 zł

oraz 64 477,61 CHF.

Dnia 31 maja 2017 r. powód złożył pozwanemu oświadczenie o uchyleniu się

od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu i wezwał go

do zapłaty 138 585,15 zł oraz 36 232,41 CHF. Oświadczenie i wezwanie zostało

odebrane 31 maja 2017 r.

Sąd Apelacyjny wskazał, że negatywna weryfikacja arbitralności

i jednostronności działań banku powinna nastąpić przez odwołanie się do art. 3851

k.c. Ocena niedozwolonego charakteru klauzul umownych nie powinna być

zawężona jedynie do przyjętego w umowie mechanizmu przeliczenia waluty krajowej

na walutę obcą, stanowiącą miernik waloryzacji świadczenia. W pierwszej kolejności

należało bowiem zbadać jej postanowienia wprowadzające do umowy klauzulę

II CSKP 450/24

4

waloryzacyjną. Istotą kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej

(denominowanego bądź indeksowanego) jest bowiem ryzyko zmiany kursu waluty,

które w przypadku deprecjacji waluty krajowej w stosunku do waluty waloryzacji

kredytu w sposób nieograniczony obciąża kredytobiorcę. Przedmiotem oceny

w aspekcie naruszenia dobrych obyczajów i interesów konsumenta (art. 3851 § 1

k.c.) powinna być zatem klauzula ryzyka walutowego w znaczeniu szerokim, a więc

te wszystkie postanowienia umowy, których elementem jest ryzyko kursowe.

Powód działał jako konsument. Pomimo tego bank nie przekazał mu przed

podpisaniem umowy odpowiednich informacji a sporne postanowienia umowy nie

zostały wyrażone w sposób jednoznaczny – prostym i zrozumiałym językiem.

Sąd Apelacyjny uznał, że zawarte w umowie kredytu klauzule indeksacyjne

wprowadzające nieograniczone ryzyko kursowe kształtowały prawa i obowiązki

powoda w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszały jego interesy

i w konsekwencji stanowią niedozwolone postanowienia umowne (art. 3851 § 1 k.c.).

Wobec stwierdzenia abuzywności powyższych klauzul Sąd ten uznał za

zbędne szczegółowe rozważania abuzywności pozostałych klauzul umownych,

a zwłaszcza tych postanowień, które pozwalały pozwanemu na jednostronne

kształtowanie wysokości spłat w oparciu o tabele bankowe. Podkreślił, że

w judykaturze przyjmuje się, że mechanizm ustalania przez bank kursów waluty,

pozostawiający w tym zakresie bankowi swobodę, jest w sposób oczywisty

sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta. Sąd drugiej

instancji wskazał, że nie było podstaw do wypełnienia luk w umowie kredytu,

spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, wobec czego konieczne

było stwierdzenie jej nieważności i w konsekwencji przyjęcie, iż wszystkie kwoty

wpłacone przez powoda na rzecz banku stanowiły świadczenie nienależne

w rozumieniu art. 410 w zw. z art. 405 k.c.

Sąd Apelacyjny uwzględnił podniesiony przez bank zarzut zatrzymania, czego

konsekwencją była konieczność zmiany zaskarżonego orzeczenia w zakresie

żądania zasądzenia odsetek ustawowych za opóźnienie, które w całości okazało się

bezzasadne.

Pozwany zaskarżył powyższy wyrok w części, tj.: co do punktu III. oraz IV.

II CSKP 450/24

5

a w skardze kasacyjnej zarzucił naruszenie: 1) art. 278 w zw. z art. 227 w zw. z art.

2352 § 2 k.p.c.; 2) art. 227 w zw. z art. 2352 § 2 i w zw. z 391 § 1 oraz art. 387 § 21

pkt 1 i 2 k.p.c.; 3) art. 189 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.; 4) art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 3852

k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”) oraz

§ 8 ust. 4 regulaminu kredytowania; 5) art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i 2

ustawy dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (dalej: „pr.bank.”) oraz w zw. z art.

3 ust. 1, art. 4 ust. 2 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 i art. 111 ust. 1 pkt 4 pr.bank.; 6)

3851 § 2 w zw. z art. 56, 354 § 1 k.c. i w zw. z art. 6 ust. 1 i 7 ust. 1 dyrektywy 93/13

i § 8 ust. 4 regulaminu kredytowania; 7) art. 3851 § 2 w zw. z art. 65 § 1 i 2 oraz art.

358 § 2 i 3 k.c. i w zw. z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13; 8) art. 3851 § 2

w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. oraz art. 24 i 32 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.

o Narodowym Banku Polskim w zw. z uchwałą nr 47/2007 Zarządu NBP z dnia 18

grudnia 2007 r. zmieniającą uchwałą 51/2002 Zarządu NBP z dnia 23 września

2002 r. i w zw. z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13; 9) art. 405 w zw. z art.

410 § 2, art. 411 pkt 1 i 4 k.c.; 10) art. 4 w zw. z art. 1 ust. 1 lit. a) i lit. b) ustawy z dnia

29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy — Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw

(dalej: „ustawa antyspreadowa”) w zw. z art. 316 § 1 k.p.c.; 11) art. 118 i 120 w zw.

z art. 405 w zw. z art. 410 § 2 k.c.

Wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części

i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania, ewentualnie

o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i orzeczenie co do istoty sprawy przez

zmianę wyroku Sądu Apelacyjnego i oddalenie powództwa w pozostałej części.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna podlegała oddaleniu.

Nie mogły odnieść skutku zarzuty pozwanego, powiązane z naruszeniem

szeregu przepisów zarówno prawa materialnego, jak i procesowego, oparte na

twierdzeniu, iż zakwestionowane przez Sąd Apelacyjny postanowienia

waloryzacyjne zostały wprowadzone do spornej umowy w drodze indywidualnych

negocjacji. Stanowisko to jest sprzeczne z ustaleniami faktycznymi poczynionymi

przez Sądy meriti, którymi to ustaleniami Sąd Najwyższy w postępowaniu

II CSKP 450/24

6

kasacyjnym jest związany (art. 39813 § 2 k.p.c.). Podobnie, wbrew poczynionym

ustaleniom faktycznym, uzasadniając podniesione w skardze zarzuty, skarżący

prezentuje stanowisko, że powód został szczegółowo poinformowany o treści

zawieranego stosunku prawnego oraz o wynikającym z niego ryzyku.

Przypomnieć należy, że każdy zarzut skargi kasacyjnej, który ma na celu

polemikę z ustaloną podstawą faktyczną, chociażby pod pozorem kwestionowania

wykładni lub niewłaściwego zastosowania określonych przepisów prawa

materialnego, z uwagi na jego sprzeczność z art. 3983 § 3 k.p.c. jest a limine

niedopuszczalny (zob. np. postanowienie SN z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 238/22).

Nietrafne, a dodatkowo wadliwie ujęte, okazały się zarzuty naruszenia prawa

procesowego kwestionujące zaniechanie przeprowadzenia przez Sąd Apelacyjny

bliżej określonych w skardze środków dowodowych.

Zakres przeprowadzonego w sprawie postępowania dowodowego, co wynika

z uzasadnienia zaskarżonego wyroku, zdeterminowany był oceną Sądu

Apelacyjnego co do tego, które fakty były istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, a ta

z kolei kwestia była pochodną przyjętej w sprawie wykładni przepisów prawa

materialnego. Dopiero zatem podważenie rozważań prawnych zaprezentowanych

przez Sąd drugiej instancji, czego pozwany nie dokonał, otwierałoby możliwość

wzruszenia stanowiska Sądu Apelacyjnego co do zaniechania przeprowadzenia

wskazanych w apelacji dowodów.

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy art. 227 k.p.c. uprawnia sąd do selekcji wniosków

dowodowych na podstawie oceny istotności faktów, których wykazaniu zgłoszone

dowody mają służyć. Postępowanie dowodowe nie może zmierzać w dowolnym

kierunku, wyznaczonym przez wnioski stron, lecz służyć wyjaśnieniu okoliczności

doniosłych w świetle norm prawa materialnego. Sąd nie tylko może, ale powinien

pominąć wnioski dowodowe, które dotyczą faktów nieistotnych dla rozstrzygnięcia

sprawy (zob. postanowienie SN z 7 marca 2018 r., V CSK 471/17). W orzecznictwie

Sądu Najwyższego przyjmuje się ponadto, że art. 227 k.p.c. stosowany jest przed

podjęciem rozstrzygnięć dowodowych i uprawnia sąd do selekcji zgłoszonych

dowodów jako skutku przeprowadzonej oceny istotności faktów, których wykazaniu

dowody te mają służyć.

II CSKP 450/24

7

W skardze kasacyjnej pozwany wadliwie powiązał naruszenie art. 227 k.p.c.

z naruszeniem art. 2352 § 2 k.p.c. Przesłanki pominięcia przez sąd dowodów reguluje

art. 2351 § 1 k.p.c., którego naruszenia skarżący nie zarzucił. Tak sformułowany

zarzut nie mógł zatem odnieść zamierzonego skutku.

Ponadto zgodnie z art. 278 § 1 k.p.c. o potrzebie zasięgnięcia opinii biegłego

rozstrzyga sąd. Co istotne, przepis ten nie obliguje sądu do przeprowadzania dowodu

z opinii biegłego każdorazowo, w przypadku zawnioskowania tego dowodu przez

stronę, lecz określa przesłanki dopuszczenia takiego dowodu. Ustawodawca celowo

użył w art. 278 § 1 k.p.c. sformułowania „może”, podkreślając stosunkowo szeroki

margines swobody decyzyjnej sądu rozpoznającego sprawę, który ocenia, czy

w danym wypadku zachodzi potrzeba dopuszczenia dowodu z opinii biegłego.

W sprawach dotyczących umów kredytu denominowanego lub indeksowanego do

CHF taka potrzeba, co do zasady, nie zachodzi (zob. np. wyroki SN z 6 lutego

2025 r., II CSKP 1965/22, i z 4 grudnia 2025 r., II CSKP 1006/23).

Sąd Apelacyjny szczegółowo wyjaśnił, dlaczego podzielił stanowisko Sądu

Okręgowego o oddaleniu wniosku pozwanego o przeprowadzenie dowodu z zeznań

wskazanych świadków. Poza sporem było, że świadkowie ci nie brali udziału

w zawieraniu umowy z powodem, nie mieli zatem szczegółowej wiedzy o tym, jak

przebiegały rozmowy i jakie dokładnie informacje zostały powodowi udzielone. Na

podstawie ich zeznań można byłoby zatem ustalić co najwyżej, jakie były wytyczne

i zalecenia kierowane do pracowników banku, nie doprowadziłyby one natomiast do

ustalenia, czy w przypadku powoda takie zalecenia zostały w pełni zrealizowane.

Niedopełnienie obowiązku procesowego przez niewydanie postanowienia

o pominięciu dowodów jest uchybieniem procesowym – naruszeniem art. 2352 § 2

k.p.c. Uzasadnioną podstawę skargi kasacyjnej stanowi jednak naruszenie

przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik

sprawy (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.). Oznacza to nie tylko konieczność stwierdzenia

uchybienia, ale także potwierdzenia możliwości zaistnienia istotnego wpływu

uchybienia na rozstrzygnięcie (zob. np. postanowienie SN z 24 maja 2019 r., I CSK

223/18). Skarżący nie wykazał, aby zarzucane naruszenie mogło mieć wpływ i to

istotny na wynik sprawy w rozumieniu art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.

II CSKP 450/24

8

Pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej odnosiły się w większości do dwóch

zasadniczych zagadnień leżących u podstaw wydania zaskarżonego wyroku, tj. czy

zawarte w spornej umowie kredytu klauzule indeksacyjne miały charakter abuzywny

oraz konsekwencji ich abuzywności.

Problematyka ta była wielokrotnie i wszechstronnie rozważana

w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego, w kontekście zbliżonych

stanów faktycznych, a pozwany nie przedstawił argumentów, które uzasadniałyby

odejście od wypracowanych w judykaturze rozwiązań. W konsekwencji także te

zarzuty skargi kasacyjnej nie zasługiwały na uwzględnienie.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości możliwość

stosowania powództwa z art. 189 k.p.c. w sprawach dotyczących kredytów

frankowych (zob. np.: wyroki SN: z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22; z 19 maja

2022 r., II CSKP 797/22; z 18 maja 2022 r., II CSKP 1030/22). Tym samym zarzut,

że Sąd Apelacyjny naruszył powyższą regulację nie znajduje uzasadnionych

podstaw.

Prawidłowo też Sąd Apelacyjny przyjął, że oceny czy postanowienie umowne

jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.) dokonuje się według stanu z chwili zawarcia

umowy (zob. uchwałę SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1,

poz. 2), a nie z chwili zamknięcia rozprawy (art. 316 § 1 k.p.c.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono również, że klauzula ryzyka

walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie

zobowiązań stron celem ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei klauzula

spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie zastosowano mechanizmu

przeliczeniowego i wynikającej z niego narażenia konsumenta na ryzyko kursowe.

W konsekwencji klauzule te, składające się na przyjęty w umowach kredytowych

mechanizm przeliczeniowy, są ze sobą ściśle powiązane (zob. uzasadnienie uchwały

całego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, OSNC 2024, nr

12, poz. 118, i przywołane tam orzecznictwo). Przyjęte przez Sąd Apelacyjny

stanowisko co do abuzywności badanych postanowień oraz skutków dla spornej

umowy kredytu jest zgodne z poglądami wyrażonymi w tej kwestii zarówno przez

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, jak i Sąd Najwyższy.

II CSKP 450/24

9

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalone jest stanowisko, zgodnie

z którym klauzula indeksacyjna określa główne świadczenia stron. Za postanowienia

umowne mieszczące się w pojęciu „głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art.

4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy uważać te, które określają podstawowe świadczenia

w ramach danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę umowę. Za takie

uznawane są również postanowienia określane jako „klauzule ryzyka walutowego”,

które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem zmiany kursu

waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob. orzeczenia

przytoczone w uzasadnieniu przywołanej powyżej uchwały SN z 25 kwietnia 2024 r.,

III CZP 25/22, oraz wyroki TSUE: z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Kásler i Káslerné

Rábai; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Matei; z 23 kwietnia 2015 r., C-96/14, Van

Hove; z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in.; z 20 września 2018 r., C-51/17,

OTP Bank i OTP Faktoring; z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai; z 3 października

2019 r., C-260/18, Dziubak).

Postanowienia określające główne świadczenia stron nie podlegają kontroli

pod kątem ich abuzywności pod warunkiem, że zostały sformułowane w sposób

jednoznaczny (art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.). Takie rozwiązanie, wywodzące się z art. 4 ust.

2 dyrektywy 93/13, opiera się na założeniu, zgodnie z którym postanowienia

określające główne świadczenia stron zazwyczaj odzwierciedlają rzeczywistą wolę

konsumenta, gdyż do ich treści strony przywiązują z reguły największą wagę i zasada

ochrony konsumenta musi ustąpić ogólnej zasadzie autonomii woli obowiązującej

w prawie cywilnym. Wyłączenie spod kontroli nie może jednak obejmować

postanowień nietransparentnych, gdyż w ich przypadku konsument nie ma

możliwości łatwej oceny rozmiarów swojego świadczenia i jego relacji do rozmiarów

świadczenia drugiej strony (zob. wyrok SN z 22 listopada 2023 r., II CSKP 184/23).

Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie. W orzecznictwie

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśniono, że wymóg wyrażenia

warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem nakazuje, by umowa

przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego

odnosi się ów warunek, a także, w zależności od przypadku, związek między tym

mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach, tak by

konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria,

II CSKP 450/24

10

wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne (zob. wyroki SN:

z 4 czerwca 2024 r., II CSKP 149/24; z 6 grudnia 2024 r., II CSKP 827/23, i cytowane

tam orzeczenia TSUE). Innymi słowy, umowa musi zawierać takie postanowienia,

które pozwalają ustalić treść stosunku zobowiązaniowego – w szczególności rozmiar

przyszłego świadczenia konsumenta przy wykorzystaniu zobiektywizowanych

kryteriów. Nie chodzi tu zatem wyłącznie o jednoznaczność językową umowy (zob.

m.in. wyrok SN z 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22, i tam powołane orzecznictwo).

Nie budzi wątpliwości, że sporna klauzula przeliczeniowa zamieszczona

w umowie kredytu opisanych powyżej kryteriów nie spełniała – nie została ona

bowiem jednoznacznie sformułowana.

Podnieść także należy, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się,

iż nie jest wystarczające wskazanie w umowie, że ryzyko związane z zmianą kursu

waluty ponosi kredytobiorca oraz odebranie od niego oświadczenia o standardowej

treści, że został poinformowany o ponoszeniu ryzyka wynikającego ze zmiany kursu

waluty oraz przyjął do wiadomości i akceptuje to ryzyko. Wprowadzenie do umowy

kredytu zawieranej na wiele lat mechanizmu działania ryzyka kursowego, wymagało

szczególnej staranności banku w zakresie wyraźnego wskazania zagrożeń

wiążących się z oferowanym kredytem, tak by konsument miał pełne rozeznanie

konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy. W takim stanie rzeczy

przedkontraktowy obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien

zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający

konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku finansowego,

że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne (zob. wyroki SN z 27

listopada 2019 r., II CSK 483/18, i z 14 lutego 2025 r., II CSKP 917/23).

Jeżeli zatem konsument nie został należycie poinformowany o ryzyku

kursowym, czyli o możliwości spadku wartości waluty krajowej względem waluty

obcej tak, aby mógł oszacować ekonomiczne konsekwencje takiego warunku dla

swoich zobowiązań finansowych w razie wahań kursu, to oznacza to, że

w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 warunki umowy nie zostały wyrażone

prostym i zrozumiałym językiem. Umożliwia to kontrolę abuzywności takiego

warunku nawet w przypadku uznania go za określający główne świadczenia stron,

II CSKP 450/24

11

skoro nie został sformułowany w sposób jednoznaczny (art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.; zob.

wyrok SN z 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22).

Mając powyższe na względzie przyjąć należy, że trafnie Sąd Apelacyjny uznał,

iż klauzula ryzyka walutowego, w okolicznościach sprawy, miała charakter

niedozwolony (art. 3851 § 1 k.c.).

Chybiony jest również zarzut, że w sprawie doszło do błędnej oceny klauzul

przeliczeniowych zawierających odniesienie do tabel kursowych banku.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości, że postanowienia

umowy (regulaminu), określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego

kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą,

pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter

niedozwolonych postanowień umownych. Takie klauzule mają charakter abuzywny,

bowiem kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi

obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami

i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu

wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od

swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złote w chwili jego

wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych

spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Takie

uregulowanie umowne należy uznać za niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy

swoboda banku w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np.

w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego

z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów. Określenie wysokości należności

obciążającej kredytobiorcę w umowie kredytu powiązanego z walutą obcą

z odwołaniem do kursu waluty obcej ustalanego jednostronnie przez bank bez

wskazania obiektywnych kryteriów jego oznaczania jest nietransparentne,

pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza

kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron

umowy kredytu. W konsekwencji, postanowienia takie są niedopuszczalne, a ich

bezskuteczność może prowadzić do upadku umowy w całości (zob. np. wyroki SN:

II CSKP 450/24

12

z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 9 września 2022 r., II CSKP 794/22; z 31

stycznia 2023 r., II CSKP 334/22; z 8 lutego 2023 r., II CSKP 978/22).

Zapewnienie kredytobiorcom możliwości spłaty rat kredytu w walucie obcej

(walucie indeksacji) nie uchyla abuzywności postanowienia dotyczącego spłaty rat

kredytu w walucie krajowej, w wysokości zależnej od kursu waluty obcej określanego

swobodnie przez bank (zob. wyrok SN z 25 października 2023 r., II CSKP 820/23).

Także w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej prezentowane

jest stanowisko, że dołączenie do umowy zawartej z konsumentem dwóch

alternatywnych warunków dotyczących wykonania tego samego obowiązku

ciążącego na konsumencie, z których jeden jest nieuczciwy, a drugi zgodny

z prawem, pozwala danemu przedsiębiorcy na spekulowanie, że przez brak

informacji, nieuwagę lub niezrozumienie konsument wykona dane zobowiązanie

zgodnie z warunkiem, który powoduje znaczącą nierównowagę praw i obowiązków

stron ze szkodą dla konsumenta. W związku z tym taki mechanizm umowny może

sam w sobie mieć nieuczciwy charakter (zob. wyrok TSUE z 21 września 2023 r., C-

139/22, AM i PM przeciwko mBankowi S.A.).

Wejście w życie ustawy antyspreadowej, którą dodano ustęp 3 do art. 69

pr.bank. w żaden sposób nie wpłynęło na ocenę abuzywności postanowień we

wcześniej zawartych umowach kredytu i ich konsekwencji dla ważności tych umów

(zob. uzasadnienie uchwały SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22).

Konsekwencją stwierdzenia, że dane postanowienie umowne ma charakter

niedozwolony w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., jest działająca ex lege sankcja

bezskuteczności niedozwolonego postanowienia. Wyeliminowanie z łączącej strony

umowy klauzul abuzywnych wymaga zatem oceny, czy umowa ta w pozostałym

zakresie jest możliwa do utrzymania. Sąd Apelacyjny dokonał takiej oceny i jest ona

trafna.

Za niezasadne należy zatem uznać zarzuty pozwanego banku oparte na

przekonaniu, że po usunięciu z umowy kredytu abuzywnych postanowień

umownych, które nie wiążą powoda (konsumenta), możliwe jest wprowadzenie w ich

miejsce innego mechanizmu określającego sposób ustalania kursu waluty obcej,

dzięki czemu umowa bez przeszkód może nadal funkcjonować w obrocie, oraz

II CSKP 450/24

13

zmierzające do podważenia stanowiska przyjętego w zaskarżonym wyroku, że

umowa jest nieważna. Bezzasadność zarzutów tego rodzaju wynika jednoznacznie

z przywołanej już uchwały całego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r.,

III CZP 25/22, w której przyjęto m.in., że w razie uznania, iż postanowienie umowy

kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania

kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące,

w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia

zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa

lub zwyczajów. W uchwale tej Sąd Najwyższy stwierdził ponadto, że w razie

niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu

indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym

zakresie. Na podstawie art. 87 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie

Najwyższym uchwała ta ma moc zasady prawnej i wiąże Sąd Najwyższy w niniejszej

sprawie.

W konsekwencji żaden z przedstawianych przez pozwanego przepisów nie

może zostać uznany za możliwy do wykorzystania w celu określenia wiążącego

strony kursu waluty obcej.

W zakresie odnoszącym się do zarzucanego w skardze kasacyjnej naruszenia

art. 65 § 1 i 2 k.c. należy wskazać, że Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej,

analizując dopuszczalność dokonywania wykładni umowy na podstawie art. 65 k.c.

w celu utrzymania jej w mocy po wyeliminowaniu klauzul abuzywnych wyjaśnił, iż art.

5 i 6 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na

przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter warunku

umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej

dyrektywy, dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego

charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron (zob. wyrok

z 18 listopada 2021 r., C-212/20, M.P. i B.P. przeciwko „A.” S.A.). W orzecznictwie

Sądu Najwyższego wskazano przy tym, że nie można dokonać wykładni umów

kredytu na podstawie art. 65 § 2 k.c., już po usunięciu z nich postanowień

abuzywnych. Dla rozstrzygnięcia o utrzymaniu umowy w mocy nieadekwatne jest

odwoływanie się do hipotetycznej woli stron, groziłoby to bowiem ryzykiem dalszego

pogorszenia sytuacji strony dotkniętej nadużyciem, gdyby strona, która narzuciła

II CSKP 450/24

14

niedozwolone postanowienie umowne wywodziła, że nie zawarłaby umowy z jego

pominięciem (zob. wyrok SN z 20 czerwca 2024 r., II CSKP 637/23).

Stwierdzenie nieważności umowy kredytu mieści się w zakresie sankcji, jaką

dyrektywa 93/13 przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez przedsiębiorcę

nieuczciwych postanowień umownych (zob. wyrok SN z 27 czerwca 2024 r., II CSKP

514/23, i cytowane tam orzecznictwo TSUE).

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy zarówno w przypadku, w którym dochodzi do

uznania umowy kredytu za niewiążącą w całości (gdy po wyeliminowaniu z niej

postanowień abuzywnych jej funkcjonowanie jest prawnie niemożliwe), jak

i w przypadku, w którym umowa może w obrocie funkcjonować w pozostałym

zakresie, świadczenia spełnione w wykonaniu nieważnej umowy lub na podstawie

niedozwolonego postanowienia umowy stanowią świadczenia nienależne

w rozumieniu art. 410 § 2 k.c. (zob. np. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 7 maja

2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56, i wyroki SN z 28 września 2022 r.,

II CSKP 412/22, i z 18 sierpnia 2022 r., II CSKP 387/22).

Podobnie nie budzi już wątpliwości, że bieg terminu przedawnienia roszczeń

restytucyjnych konsumenta nie może się rozpocząć zanim dowiedział się on lub,

rozsądnie rzecz ujmując, powinien dowiedzieć się o niedozwolonym charakterze

postanowienia. Należy bowiem uznać, że dopiero wówczas mógł wezwać

przedsiębiorcę do zwrotu świadczenia (art. 455 k.c.), tj. podjąć czynność, o której

mowa w art. 120 § 1 k.c. (zob. uchwałę SN z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21).

Tym samym zarzuty skargi kasacyjnej oparte na założeniu, że nie było

podstaw do zasądzenia żądanych w pozwie kwot, względnie, że roszczenie o zapłatę

przedawniło się okazały się chybione.

Z tych przyczyn skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 3

w zw. z art. 99 w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. przy uwzględnieniu § 2 pkt 7 w zw. z § 10

ust. 4 pkt 2 oraz § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października

2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

II CSKP 450/24

15

Marcin Łochowski

Ireneusz Kunicki

Maciej Kowalski

(M.M.)

[SOP]