Odsetki od nieważnej umowy frankowej nie zależą od oświadczenia z 2022 r.

Wyrokiem z 21 marca 2022 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że umowa

kredytu z 13 czerwca 2008 r., łącząca Bank1 S.A. w G. i powódkę L.J., jest nieważna

(pkt 1), zasądził od pozwanego Banku S.A. w G. na rzecz powódki kwotę 386 432,79

zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 5 stycznia 2021 r. do dnia zapłaty (pkt

2), oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt 3) i ustalił, że powódka wygrała

sprawę w całości, pozostawiając rozliczenie kosztów referendarzowi sądowemu (pkt

4).

Sąd ten ustalił, w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia skargi kasacyjnej,

że L.J. złożyła w Banku1 wniosek o udzielenie kredytu hipotecznego na kwotę 450

000 zł, wskazując jako walutę frank szwajcarski (CHF), a jako cel refinansowanie

kredytu mieszkaniowego i inny dowolny cel.

W dniu 13 czerwca 2008 r. pomiędzy L.J. a Bankiem1 została zawarta umowa

kredytu, na podstawie której bank udzielił powódce kredytu w kwocie 455 855,40 zł,

indeksowanego kursem CHF. W dniu 19 czerwca 2008 r. bank wypłacił powódce

kwotę 455 855,38 zł.

W okresie od 18 lipca 2008 r. do 19 marca 2020 r. powódka uiściła na rzecz

banku tytułem spłaty rat kapitałowo-odsetkowych łącznie kwotę 380 558,02 zł,

a także: 19,37 zł tytułem odsetek karnych, 200 zł tytułem opłaty za wpis hipoteki,

5 405,40 zł tytułem ubezpieczenia i 250 zł tytułem wyceny nieruchomości.

Bank1 połączył się Bankiem. Pismem z 18 grudnia 2020 r. powódka wezwała

pozwanego do zapłaty kwoty 386 687,58 zł, w terminie do 28 grudnia 2020 r., ale

bezskutecznie.

W tym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał powództwo za zasadne.

Sąd ten wyjaśnił, że umowa łącząca strony zawiera klauzule abuzywne, co skutkuje

jej nieważnością, gdyż nie ma podstaw do zastąpienia tych postanowień przepisami

ustawowymi o charakterze ogólnym.

II CSKP 454/25

3

Wyrokiem z 15 czerwca 2023 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił wyrok

Sądu Okręgowego w punkcie 2 w ten sposób, że oddalił powództwo co do odsetek

ustawowych za opóźnienie od kwoty 386 4232,79 zł za okres od 5 stycznia 2021 r.

do 8 grudnia 2022 r. (pkt I), oddalił apelację pozwanego w pozostałej części (pkt II)

oraz zasądził na rzecz powódki koszty postępowania apelacyjnego (pkt III).

Sąd Apelacyjny poparł w przeważającym zakresie ocenę prawną Sądu

pierwszej instancji, za wyjątkiem odsetek ustawowych za opóźnienie za okres

od 5 stycznia 2021 r. do 8 grudnia 2022 r., gdyż roszczenie powódki zaktualizowało

się – zdaniem Sądu drugiej instancji – dopiero po złożeniu przez nią oświadczenia

z 22 listopada 2022 r., które zostało zakomunikowane pozwanemu 1 grudnia 2022 r.

Z tego oświadczenia wynikało jednoznacznie, że powódka nie sanuje

niedozwolonych postanowień umownych i konsekwentnie żąda zwrotu świadczeń

spełnionych w oparciu o nieważną umowę.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniosła powódka,

zaskarżając ten wyrok w punkcie I, i zarzucając naruszenie przepisów prawa

materialnego:

1/ art. 455 w zw. z art. 481 § 1 k.c. oraz art. 3851 § 1 k.c. i art. 6 ust. 1 dyrektywy

Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków

w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”) przez błędną wykładnię, która

polegała na uznaniu, że roszczenie o zwrot świadczenia nienależnego, spełnionego

przez konsumenta w wykonaniu umowy, która okazała się nieważna na skutek

eliminacji z jej treści postanowień o niedozwolonym charakterze, stało się wymagalne

po złożeniu przez konsumenta oświadczenia o świadomości skutków nieważności

tej umowy wobec sądu (po pouczeniu ze strony sądu o tych skutkach) oraz wobec

przedsiębiorcy, a nie w wyniku doręczenia pozwanemu przedsiębiorcy wezwania

do zapłaty z 18 grudnia 2020 r., ewentualnie odpisu pozwu, w których konsument

jednoznacznie powołał się na nieważność umowy wynikającą z zawarcia w jej treści

postanowień o charakterze niedozwolonym;

2/ art. 6 ust. 1 w zw. z art. 7 ust. 1 w zw. z motywem 24 dyrektywy 93/13 przez

niewłaściwe zastosowanie i nieuwzględnienie, że oddalenie dochodzonego

roszczenia o odsetki ustawowe za opóźnienie od spełnionego nienależnego

II CSKP 454/25

4

świadczenia za okres opóźnienia banku w spełnieniu tego świadczenia prowadzi

do niespełnienia – wymaganego od sądu krajowego przez przepisy dyrektywy 93/13

– obowiązku zapobiegania stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach

zawieranych przez przedsiębiorców z konsumentami;

3/ art. 95 § 1, art. 60, art. 61 § 1, art. 65 § 1 i art. 651 k.c. przez błędną wykładnię

i niewłaściwe zastosowanie, co skutkowało nieuznaniem, że pełnomocnik procesowy

powódki, umocowany do dokonywania czynności o charakterze materialnoprawnym,

w wezwaniu do zapłaty, ewentualnie najpóźniej w pozwie, złożył w imieniu powódki

skuteczne oświadczenie o chęci skorzystania przez nią z sankcji bezskuteczności

postanowień umownych.

Powołując się na powyższe zarzuty, powódka wniosła o uchylenie

zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i orzeczenie co do istoty sprawy przez

oddalenie apelacji pozwanego w pozostałym zakresie, jak również o zasądzenie

od pozwanego kosztów postępowania kasacyjnego.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł o jej oddalenie

i zasądzenie od powódki kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej dotyczyły jedynie kwestii odsetek.

Problematyka należności odsetkowej doczekała się analizy Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Jak wyjaśniono w wyroku z 15 czerwca 2023 r.

(C-520/21, Bank M.), art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować

w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego,

zgodnie z którą konsument ma prawo żądać od instytucji kredytowej rekompensaty

wykraczającej poza zwrot miesięcznych rat i kosztów zapłaconych z tytułu wykonania

tej umowy oraz poza zapłatę ustawowych odsetek za zwłokę od dnia wezwania

do zapłaty, pod warunkiem poszanowania celów dyrektywy 93/13 i zasady

proporcjonalności. Już z tego orzeczenia wynika, że konsumentowi należą

się m.in. odsetki za opóźnienie.

Trzeba wskazać także na wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z 14 grudnia 2023 r. (C-28/22, Syndyk masy upadłości Getin Noble Bank S.A.),

w którym jednoznacznie wykluczono utratę przez konsumenta prawa do uzyskania

II CSKP 454/25

5

odsetek za opóźnienie od momentu upływu terminu określonego w wezwaniu

do zapłaty. Trybunał zwrócił również uwagę, że z powodu braku wykładni przyjętej

przez Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z 7 maja 2021 r.,

III CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9, poz. 56), konsumentowi należne byłyby odsetki

za opóźnienie od upływu terminu wyznaczonego przedsiębiorcy na wykonanie

zobowiązania, po otrzymaniu przez niego stosownego wniosku konsumenta,

do chwili podniesienia zarzutu zatrzymania. Z tej uchwały wynika, że przedsiębiorca

nie znajduje się w sytuacji opóźnienia w wykonaniu, zanim umowa kredytu

hipotecznego nie stanie się trwale bezskuteczna, a więc konsument traci prawo

do części lub całości odsetek za opóźnienie, co dodatkowo pogarsza jego sytuację

prawną i finansową. Skuteczność ochrony przyznanej konsumentom przez

dyrektywę 93/13 byłaby jednak zagrożona, gdyby konsumenci ci, powołując

się na prawa, które wywodzą z tej dyrektywy, byli narażeni na ryzyko nieotrzymania

odsetek za opóźnienie od kwot, które powinny im zostać zwrócone ze względu

na nieważność takiej umowy od momentu upływu terminu nałożonego

na przedsiębiorcę do wykonania świadczenia, po tym jak przedsiębiorca ten otrzyma

wezwanie do zwrotu tych kwot.

W uchwale pełnego składu Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22

(OSNC 2024, nr 12, poz. 118), Sąd Najwyższy uznał, że stanowisko przyjęte

w uchwale z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, wymaga korekty. Przyjął, że oświadczenie

w przedmiocie braku woli związania niedozwolonym postanowieniem nie wymaga

żadnej formy szczególnej, a konsument może wyrazić wolę przez każde zachowanie,

które ujawnia ją w sposób dostateczny (art. 60 k.c.). W praktyce wola konsumenta

odnośnie do tego, że nie chce być związany postanowieniem niedozwolonym,

jest wyrażana przede wszystkim w sposób dorozumiany w okolicznościach,

w których konsument dąży do realizacji swoich uprawnień wynikających

z abuzywności klauzuli i – ewentualnie – z nieważności umowy, jeżeli nieważność

taka jest skutkiem abuzywności klauzuli. Może to nastąpić np. przez wystosowanie

do banku wezwania do zwrotu kwot uiszczonych tytułem spłaty rat kredytu, ale także

w każdy inny sposób, z którego będzie wynikała wola konsumenta powołania

się na niedozwolony charakter postanowień. Jednoznaczna intencja realizacji

uprawnień wynikających z abuzywności klauzuli objawia zarazem brak woli

II CSKP 454/25

6

potwierdzenia jej obowiązywania. Oświadczenie konsumenta spełniające powyższe

wymogi wystarczy do postawienia przysługującego mu roszczenia restytucyjnego

w stan wymagalności – jako roszczenia o charakterze bezterminowym –

na podstawie art. 455 k.c.

Data wymagalności roszczenia konsumenta przeciwko przedsiębiorcy,

a więc i rozpoczęcia biegu odsetek (art. 481 § 1 k.c.), nie może być uzależniona

od złożenia w trybie procesowym, tj. w toku postępowania sądowego, oświadczenia

o objęciu lub nieobjęciu go kwestionowaną klauzulą abuzywną. Niezłożenie przez

konsumenta oświadczenia lub złożenie go w późniejszym terminie nie powinno

przekładać się na wymagalność roszczenia odsetkowego. Wezwanie wierzyciela

do spełnienia przez dłużnika świadczenia wynikającego z zobowiązania

bezterminowego przekształca je w zobowiązanie terminowe. W razie wezwania

dłużnik powinien spełnić świadczenie niezwłocznie. Nie oznacza

to, że jego obowiązek podlega realizacji natychmiast, lecz spełnienie powinno

być dokonane bez zbędnej zwłoki, przy uwzględnieniu charakteru roszczenia

(zob. np. wyroki SN z 5 czerwca 2024 r., II CSKP 35/24, i z 22 stycznia 2025 r.,

II CSKP 2050/22). Data wymagalności roszczenia konsumenta przeciwko

przedsiębiorcy, a więc i data rozpoczęcia biegu odsetek, nie może być uzależniona

także od prawa zatrzymania, na które powołuje się przedsiębiorca.

Należy również zaznaczyć, że z uzasadnienia zaskarżonego wyroku

nie wynika, aby nieuwzględnienie roszczenia odsetkowego od daty zawnioskowanej

przez powódkę było spowodowane nieuznaniem, że jej pełnomocnik procesowy

złożył skutecznie w imieniu powódki wezwanie do zapłaty, datowane

na dzień 18 grudnia 2020 r. Sąd Apelacyjny uznał natomiast, że dopiero wskutek

oświadczenia z 22 listopada 2022 r. umowa kredytu stała się ostatecznie i trwale

bezskuteczna. W świetle powyżej przedstawionych rozważań stanowisko Sądu

Apelacyjnego nie zasługiwało jednak na uwzględnienie.

Mając powyższe na względzie, ponieważ skarga kasacyjna powódki była

uzasadniona, a zaistniały przesłanki określone w art. 39816 zd. 1 k.p.c.,

Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części i orzekł

co do istoty sprawy, rozstrzygając o kosztach postępowania kasacyjnego

II CSKP 454/25

7

na podstawie art. 98 § 2 w zw. z art. 99 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 39821 k.p.c.,

z uwzględnieniem § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców

prawnych.

Beata Janiszewska

Tomasz Szanciło

Mariusz Załucki

[P.L.]

[r.g.]