Bank nie wygrał kasacji w sporze o kredyt denominowany we frankach szwajcarskich

Powodowie M.Z. i J.Z. wnieśli ostatecznie o zasądzenie solidarnie na ich rzecz

od pozwanego P. S.A. w W. (dalej: bank) kwoty 125 983,03 zł wraz z bliżej

oznaczonymi odsetkami oraz o ustalenie, że nie istnieje stosunek prawny mający

wynikać z bliżej określonej umowy kredytu zawartej przez nich z poprzednikiem

prawnym pozwanego banku. Sąd Okręgowy w Częstochowie uwzględnił oba

żądania w całości.

Następnie Sąd Apelacyjny w Katowicach w jedynie niewielkiej części (co do

odsetek) uwzględnił apelację pozwanego, a ponadto za zasadny uznał zgłoszony

przez bank zarzut zatrzymania. Ustalił przy tym, za Sądem pierwszej instancji, że

4 grudnia 2009 r. zawarta została umowa kredytu opiewająca na równowartość

53 290,70 franków szwajcarskich w walucie polskiej, jednak nie więcej niż 140 000 zł.

W sprawie poczyniono również szczegółowe ustalenia co do okoliczności zawarcia

tej umowy oraz jej treści, w tym dotyczące przyjętego w kontrakcie mechanizmu

powiązania kredytu z walutą obcą (denominacji). Choć kwotę kredytu i harmonogram

spłat wyrażono w walucie obcej, to miał on zostać wypłacony w złotówkach – po

przeliczeniu kwoty z waluty obcej (franka szwajcarskiego). W złotych polskich miały

być także spłacane raty – po przeliczeniu złotówek na franki szwajcarskie. W obu

przypadkach uzgodniono dokonywanie przeliczeń według publikowanej przez bank

tabeli kursowej, odpowiednio po kursie kupna oraz sprzedaży.

Zawierając umowę, powodowie działali jako konsumenci; środki miały być

przeznaczone na wykończenie domu. Kredyt został uruchomiony, a następnie był

spłacany przez kredytobiorców. Powodowie tytułem rat uiścili na rzecz banku łącznie

125 983,03 zł.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Apelacyjny ocenił, że postanowienia

umowne kształtujące mechanizm denominacji na podstawie jednostronnie

ustalanego przez bank kursu wymiany walut były niedozwolone w rozumieniu

art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. i nie wiązały powodów jako konsumentów. Postanowienia te

podlegały przy tym badaniu przez pryzmat przesłanek zastosowania tego przepisu,

II CSKP 503/23

3

gdyż, choć określały główne świadczenia stron, to nie zostały sformułowane

w sposób jednoznaczny (art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.). Jednoznaczność rozumieć należy

przy tym, zdaniem Sądu drugiej instancji, nie jako zrozumiałość postanowienia

w sensie gramatycznym, lecz jako przejrzystość skutków ekonomicznych

konkretnego rozwiązania umownego. Sporne klauzule nie spełniały tego kryterium,

gdyż stosowane przez pozwanego kursy walut, a w konsekwencji kwoty podlegające

wypłacie i spłacie, mogły być ustalane w sposób arbitralny.

W konsekwencji powyższego Sąd Apelacyjny ocenił, że umowa stron okazała

się nieważna. Jej wykonanie nie było bowiem możliwe bez postanowień

niewiążących powodów jako konsumentów. Tym samym żądane w sprawie kwoty

podlegały zasądzeniu jako świadczenia nienależne (art. 410 § 1

w zw. z art. 405 k.c.). Jednocześnie uwzględnieniu podlegało żądanie ustalenia

(art. 189 k.p.c.), gdyż powodowie mieli interes prawny w jego dochodzeniu. Samo

częściowe rozliczenie dotychczas uiszczonych świadczeń nie stabilizowało bowiem

sytuacji prawnej stron procesu.

Bank wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego, zarzucając

naruszenie: (1) art 382 oraz art 328 § 2 w zw. z art 391 § 1 k.p.c., (2) art 328 § 2

w zw. z art 391 § 1 k.p.c., (3) art. 65 § 2 w zw. z art. 56 k.c., (4) art. 65 § 2 w zw.

z art. 56 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 pr.bank, (5) art. 65 § 2 w zw. z art. 56 w zw.

z art. 60 w zw. z art. 3851 § 1 k.c., (6) art. 3851 § 1 k.c., (7) art. 3851 § 1 k.c. (w inny

sposób niż w zarzucie szóstym), (8) art. 3851 § 1 k.c. i art. 69 ust. 1 pr.bank,

(9) art. 58 § 1 w zw. z art. 58 § 3 w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i 2

pr.bank. w zw. z art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe oraz

art. 358 § 2 w zw. z art. 56 k.c.

Pierwsze dwa zarzuty dotyczyć miały sposobu sporządzenia uzasadnienia

zaskarżonego orzeczenia, przy czym pierwszy z nich wskazywał także na pominięcie

przez Sąd Apelacyjny poszczególnych postanowień umowy (jej części ogólnej oraz

szczegółowej), bez należytego omówienia w uzasadnieniu wyroku.

Zarzuty trzeci, czwarty i piąty dotyczyły wykładni umowy kredytu. W ocenie

skarżącego Sąd Apelacyjny powinien był przyjąć, że umowa pozwalała powodom na

dokonywanie spłat rat bezpośrednio we franku szwajcarskim; zdaniem pozwanego

II CSKP 503/23

4

doszło też do błędnego uznania spornej umowy za dotyczącą kredytu

indeksowanego do waluty obcej, podczas gdy był to kredyt denominowany we franku

szwajcarskiej (a nie: indeksowany do tej waluty). Bank podniósł również, że zgodnie

z umową nie był on uprawniony do stosowania dowolnych, arbitralnie wybranych

kursów walut, a tabela kursowa miała odzwierciedlać rynkową wartość walut.

W zarzucie szóstym zakwestionowano ocenę, że postanowienia dotyczące

mechanizmu powiązania kredytu z walutą obcą były niedozwolone. Skarżący podał

przy tym w wątpliwość ocenę, że jako kredytodawca mógł kształtować tabelę

kursową w dowolny sposób, a także brak przyjęcia przez Sąd drugiej instancji, że

powodowie byli uprawnieni do spłacania kredytu bezpośrednio we frankach

szwajcarskich (z pominięciem przeliczeń). Kolejny, siódmy, zarzuty dotyczył

natomiast oceny, że wspomniane postanowienia były niejednoznaczne, podczas

gdy, zdaniem banku, „sformułowanie klauzul w sposób jednoznaczny oznacza ich

sformułowanie w sposób zrozumiały”. W zarzucie ósmym ponownie

zakwestionowano uznanie spornych postanowień umownych za niedozwolone,

a w ostatnim, dziewiątym – przyjęcie, że skutkiem braku związania powodów tymi

postanowieniami jest niezwiązanie stron umową także w pozostałej części.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowie wnieśli o jej oddalenie oraz

o zasądzenie od banku kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga podlegała oddaleniu.

Zarzuty naruszenia przepisów postępowania były nietrafne.

Po pierwsze, skarżący wskazuje na naruszenie art. 328 § 2 k.p.c., podczas

gdy unormowanie to od 7 listopada 2019 r. dotyczy sposobu obliczania terminu na

zgłoszenie wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. W niniejszej sprawie

znajdują przy tym zastosowanie przepisy Kodeksu postępowania cywilnego

w brzmieniu nadanym im przez ustawę z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy -

Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, co wynika

z art. 9 ust. 2 tej ustawy. W sprawie nie zachodzi przy tym wyjątek określony

w art. 9 ust. 4 wspomnianej ustawy, albowiem wyrok Sądu pierwszej instancji zapadł

II CSKP 503/23

5

w 2021 r., a zatem apelację wniesiono już po wejściu w życie wspomnianej

nowelizacji, tj. po 7 listopada 2019 r.

Po drugie, Sąd Apelacyjny ustalił treść dokumentów składających się na

umowę. Wskazanie, że pominął on część materiału dowodowego, nie znajduje zatem

podstaw. Odrębnym zagadnieniem jest to, czy Sąd prawidłowo wyłożył poszczególne

postanowienia umowy; jednak kwestia ta może stanowić jedynie przedmiot zarzutu

naruszenia prawa materialnego, a nie art. 382 k.p.c.

Po trzecie, zaskarżone orzeczenie poddaje się kontroli kasacyjnej. Nie jest

trafne odmienne stanowisko pozwanego, motywowane tym, że Sąd Apelacyjny nie

wypowiedział się w przedmiocie „sposobu rozumienia i oceny przesłanek

abuzywności postanowienia z art. 3851 § 1 k.c.” Uzasadnienie orzeczenia nie jest

opracowaniem o charakterze naukowym; Sąd nie ma obowiązku pogłębionej analizy

każdego przepisu – zwłaszcza, jeżeli znaczenie danej regulacji jest oczywiste

i zostało już doskonale rozpoznane zarówno w orzecznictwie, jak i w nauce prawa.

Nietrafne były także wszystkie zarzuty naruszenia prawa materialnego

dotyczące wykładni spornej umowy. Sąd drugiej instancji prawidłowo ustalił bowiem

jej treść, a w konsekwencji treść łączącego strony stosunku prawnego.

Okoliczność, że konsumenci mogli spłacać raty kredytu wyłącznie w walucie

polskiej, z zastosowaniem mechanizmu przeliczeń, jest oczywista w świetle treści

umowy. Wniosku tego nie podważają wywody skarżącego, że konsumenci mogli

spłacać raty bezpośrednio w walucie obcej, ponieważ kwotę kredytu wyrażono we

franku szwajcarskim, a powodowie byli zobowiązani do spłaty całości zadłużenia (tak

s. 20-22 skargi). Niezasadne było również twierdzenie w skardze kasacyjnej, że Sąd

drugiej instancji błędnie ocenił, iż sporny kontrakt dotyczył kredytu indeksowanego,

a nie denominowanego; ocena taka nie została bowiem przez ten Sąd wyrażona

(przy czym oba te terminy nie mają ściśle zdefiniowanego znaczenia, lecz stanowią

przyjęte w praktyce określenia mające na celu uproszczenie identyfikacji empirycznie

wykształconych rodzajów umów kredytu).

Zgodnie z zawartą przez strony umową wypłata kredytu miała nastąpić

w złotówkach, przy czym bank zastrzegł, że wypłacona kwota nie może przekroczyć

140 000 zł. W tej właśnie walucie kredyt został uruchomiony, a powodowie nie mogli

II CSKP 503/23

6

domagać się wypłaty bezpośrednio w walucie obcej. Również w złotówkach

następować miały spłaty poszczególnych rat. Stanowisko procesowe pozwanego nie

współgra zatem z treścią umowy oraz z ustaleniami faktycznymi poczynionymi

w sprawie. Oczywiście możliwe jest zawarcie umowy kredytu w walucie obcej (kredyt

czysto walutowy); wówczas jednak zarówno wypłata, i spłata kredytu następuje w tej

właśnie walucie – inaczej niż miało to miejsce w okolicznościach niniejszej sprawy.

Nietrafne było również kwestionowanie wyników wykładni spornej umowy w takim

zakresie, w jakim Sąd Apelacyjny uznał, że postanowienia ocenione jako abuzywne

stwarzały bankowi swobodę w kształtowaniu tabeli kursowej. Skarżący nie wyjaśnił

w istocie, z czego miały wynikać – wiążące go w stosunku zobowiązaniowym

z powodami - ograniczenia w podawaniu w tabeli określonych wartości walut; nie jest

tu wystarczające poprzestanie na stwierdzeniu, że strony umówiły się w istocie na

„kursy rynkowe”.

W konsekwencji trafne było uznanie przez Sąd Apelacyjny, że sporne

postanowienia są niedozwolone; sam pozwany zdaje się dostrzegać, że przydanie

bankowi swobody w kształtowaniu wysokości kredytu podlegającego wypłacie oraz

wysokości poszczególnych rat jest abuzywne. W skardze trafnie zauważono, że

mechanizm powiązania kredytu z walutą obcą sam w sobie nie jest niedozwolony.

Rzecz jednak w tym, że o kursach stosowanych do przeliczeń jednostronnie

decydował pozwany. Sporne postanowienia podlegały przy tym badaniu przez

pryzmat kryteriów z art. 3851 § 1 zd. 1 k.c., gdyż nie były ujęte w sposób

jednoznaczny. Wbrew stanowisku powoda kryterium jednoznaczności nie należy

utożsamiać z samą zrozumiałością postanowienia. Odmienny pogląd w tej kwestii

jest utrwalony co najmniej od czasu wyroku TSUE z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13

(Kásler i Káslerné Rábai).

Wobec powyższego oceny wymagał ostatni zarzut skargi, w którym

podważono ocenę o konsekwencjach uznania za niedozwolone postanowienia

umownego dotyczącego mechanizmu powiązania kredytu z walutą obcą. Kwestia

możliwości dalszego wykonywania zobowiązania z umowy kredytu po

wyeliminowaniu z niej tzw. klauzuli kursowej została już jednak wyjaśniona –

odmiennie od stanowiska skarżącego – w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej

Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, OSNC 2024, Nr 12, poz.

II CSKP 503/23

7

118. W orzeczeniu tym stwierdzono, iż w razie uznania, że postanowienie umowy

kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania

kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące,

w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia

zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa

lub zwyczajów (punkt 1) oraz że w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony

kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa

nie wiąże także w pozostałym zakresie (punkt 2). Sąd Najwyższy w obecnym

składzie nie znajduje podstaw do podjęcia działań unormowanych w art. 88 § 1 u.s.n.,

wobec czego pozostaje związany stanowiskiem wyrażonym w uchwale (zob. wyroki

SN z 21 listopada 2024 r., II CSKP 1088/24, oraz z 27 lutego 2025 r.,

II CSKP 1815/22).

W świetle powyższego skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie

art. 39814 k.p.c. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z zasadą

odpowiedzialności za wynik sprawy, wysokość tych kosztów ustalając na podstawie

§ 2 pkt 7 w zw.z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22

października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

Z uwagi na powyższe orzeczono jak w sentencji wyroku.

Beata Janiszewska

Krzysztof Grzesiowski

Maciej Kowalski

[J.T.]

[a.ł]