Bank przegrał w SN spór o kredyt hipoteczny indeksowany do franka

II CSKP 516/24

2

Wyrokiem z 2 lutego 2021 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że umowa

kredytu hipotecznego nr […] z 6 marca 2008 r., zawarta pomiędzy Bank 1 S.A

Oddziałem w P. w W. a B. F. i M. K. jest nieważna oraz oddalił powództwo w

pozostałej części.

Wyrokiem z 26 maja 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił apelację.

Sąd drugiej instancji ustalił, że 6 marca 2008 r. Bank1 S.A. Oddział w P.

(poprzednik prawny Bank w W.) oraz B. F. i M. K. (kredytobiorcy) zawarli umowę

kredytu hipotecznego. Na mocy tej umowy bank udzielił im kredytu na zakup lokalu

mieszkalnego na rynku pierwotnym, modernizację i koszty dodatkowe związane

z udzieleniem kredytu (§ 1 ust. 1 i § 2 ust. 2 i 5 umowy). Bank zobowiązał się oddać

do dyspozycji kredytobiorców 425 637 zł, przy czym postanowiono, że kredyt

indeksowany jest do waluty obcej CHF (§ 2 ust. 1 umowy). Postanowiono, że okres

kredytowania wynosi 480 miesięcy (§ 2 ust. 3 umowy) i kredyt jest oprocentowany

według zmiennej stopy procentowej, która na dzień sporządzenia umowy wynosi

4,00333% w stosunku rocznym. Dodano, że kredytobiorcy dokonują spłaty

w równych ratach w terminach i wysokościach określonych w umowie, która została

zawarta przez strony według standardowego wzorca stosowanego przez bank.

Postanowienia dotyczące mechanizmu indeksacji nie były indywidualnie uzgadniane

między stronami. Zaciągnięty kredyt nie miał związku z działalnością gospodarczą.

Bank dokonał wypłaty środków w trzech transzach: 13 marca 2008 r.

255 414,95 zł, 25 sierpnia 2008 r. 153 436,76 zł i 14 stycznia 2009 r. 16 785,29 zł.

Powodowie dokonują spłaty zgodnie z harmonogramem. Suma spłat od dnia

uruchomienia kredytu do 13 września 2017 r. wynosi 216 856,63 zł.

Sąd Apelacyjny uznał, że powodowie posiadali interes prawny w rozumieniu

art. 189 k.p.c. w ustaleniu nieważności umowy kredytu hipotecznego.

Sąd drugiej instancji przyjął, że zarówno klauzule indeksacyjne, jak i ryzyka

walutowego nie zostały sformułowane w sposób jasny, przejrzysty i zrozumiały.

Powyższe klauzule w aspekcie przeliczeniowym, niezależnie już od przyjętego

spreadu, również definiują główne świadczenia stron, albowiem przy tym rodzaju

kredytu, bez ich zastosowania, nie jest możliwe określenie ostatecznego kapitału

II CSKP 516/24

3

kredytu do spłaty, jak również wysokości należnych rat. Klauzule te kształtują prawa

i obowiązki powodów jako konsumentów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami,

rażąco naruszając ich interesy.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że nie ma możliwości podstawienia w tej sprawie

innych rozwiązań w miejsce postanowień uznanych za abuzywne. W konsekwencji

wobec abuzywności postanowień określających główne świadczenia stron, umowa

kredytu upada, gdyż po wyeliminowaniu niedozwolonych postanowień, nie nadaje

się ona do dalszego wykonywania, a luki w niej nie mogą zostać w inny sposób

uzupełnione.

Powyższe orzeczenie zaskarżył skargą kasacyjną pozwany, zarzucając

naruszenie prawa materialnego tj.:

1. art. 3851 § 1 w zw. z art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 Dyrektywy Rady

93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach

konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”) przez jego niewłaściwe zastosowanie

polegające na braku wyodrębnienia w łączącej strony umowie o kredyt hipoteczny

indeksowany kursem waluty obcej klauzul ryzyka walutowego, dotyczących

zastosowania mechanizmu indeksacji zobowiązania kredytowego kursem waluty

obcej obok klauzul spreadów walutowych, dotyczących wyłącznie odesłania do

stosowanych przez bank kursów walutowych;

2. art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 przez jego

niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że postanowienia umowy

przewidujące indeksację kredytu kursem waluty obcej (klauzule ryzyka walutowego)

nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, w sytuacji gdy brzmienie klauzul

ryzyka walutowego dotyczących wyłącznie zastosowania mechanizmu indeksacji

zobowiązania kredytowego kursem waluty obcej, wyrażonych prostym i zrozumiałym

językiem, w sposób jednoznaczny wskazuje, iż kredyt jest indeksowany kursem

waluty obcej;

3. art. 3851 § 1 i 2 k.c. przez jego błędne zastosowanie polegające na przyjęciu, że

postanowienia umowne dotyczące indeksacji stanowią niedozwolone postanowienia

umowne; a ponadto art. 58 § 1 k.c. przez jego błędne zastosowanie i uznanie umowy

za nieważną, podczas gdy ewentualna pozytywna ocena abuzywności może jedynie

prowadzić do wniosku, że postanowienia te są bezskuteczne dla konsumenta;

II CSKP 516/24

4

4. art. 69 ust. 3 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (dalej: „pr.bank.”) oraz

art. 65 oraz art. 358 § 2 k.c., wszystkich w związku z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13,

przez ich niezastosowanie polegające na przyjęciu, że niedopuszczalnym jest

odwołanie się przy wykładni umowy stron do bezwzględnie obowiązującego

i bezpośrednio stosowanego przepisu prawa krajowego w postaci art. 69 ust. 3

pr.bank., bądź wykładni oświadczeń woli stron w myśl art. 65 k.c., bądź też normy

dyspozytywnej w postaci art. 358 § 2 k.c. w miejsce postanowień uznanych za

niedozwolone;

5. art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz w związku z motywem

dwudziestym pierwszym dyrektywy 93/13 przez jego niewłaściwe zastosowanie

polegające na przyjęciu, że na skutek stwierdzenia niedozwolonego (nieuczciwego)

charakteru całego mechanizmu indeksacji zastosowanego w umowie dochodzi do

wyeliminowania z niej postanowień indeksacyjnych dotyczących zasad wypłaty oraz

spłaty kredytu, a w konsekwencji do jej upadku;

6. art. 3851 § 1 i art. 3852 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 polegające na

przyjęciu, że oferując konsumentowi kredyt indeksowany do CHF, pozwany nie

przedstawił mu rzetelnych informacji odnośnie ryzyka wiążącego się z zawarciem

umowy, a tym samym, samo wprowadzenie do umowy ryzyka walutowego stanowi

niedozwolone postanowienie, skutkujące jej upadkiem;

7. art. 189 k.p.c. przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że po stronie

powodów występuje interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności umowy

kredytu.

We wnioskach pozwany domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku w

całości, jak również uchylenia w części, tj. w zakresie punktów 1) i 3) wyroku Sądu

Okręgowego w Warszawie i orzeczenia co do istoty sprawy przez oddalenie

powództwa także w pozostałej części; ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku

w całości, jak również uchylenia w części, tj. w zakresie punktów 1) i 3) wyroku Sądu

Okręgowego w Warszawie oraz przekazania sprawy w tej części Sądowi

Okręgowemu w Warszawie do ponownego rozpoznania; ewentualnie uchylenia

zaskarżonego wyroku w całości oraz przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu

w Warszawie do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

II CSKP 516/24

5

Skarga kasacyjna okazała się nieuzasadniona.

Chybiony był zarzut skarżącego, że z perspektywy art. 3851 § 1 k.c. konieczna

jest rozłączna ocena klauzuli ryzyka walutowego (powiązania zawartej umowy

z walutą obcą) i klauzuli spreadu walutowego, składających się łącznie na zawartą

w umowie klauzulę przeliczeniową.

Sąd Najwyższy wyjaśnił już, że klauzula ryzyka walutowego nie może

funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie zobowiązań stron

w celu ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei klauzula spreadowa nie ma racji

bytu w umowie, w której nie zastosowano mechanizmu przeliczeniowego

i wynikającego z niego narażenia konsumenta na ryzyko kursowe. W konsekwencji

klauzule te składające się na przyjęty w umowach kredytu mechanizm przeliczeniowy

są ze sobą ściśle powiązane, a ich rozszczepienie jest zabiegiem sztucznym (zob.

np. wyroki SN: z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18; z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22; z 13 maja

2022 r., II CSKP 293/22 i II CSKP 464/22; z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22;

z 28 października 2022 r., II CSKP 902/22 i II CSKP 910/22; z 8 listopada 2022 r.,

II CSKP 1153/22; z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22; z 20 lutego 2023 r., II CSKP

809/22; z 8 marca 2023 r., II CSKP 1095/22; z 12 kwietnia 2023 r., II CSKP 1531/22;

z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22; z 8 listopada 2023 r., II CSKP 2099/22).

W judykaturze Sądu Najwyższego dominuje zapatrywanie, że klauzule

kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego

indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie obcej), określają

główne świadczenie kredytobiorcy (zob. np. wyroki SN: z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20; z 21 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 3 lutego

2022 r., II CSKP 459/22; z 9 kwietnia 2024 r., II CSKP 560/23). Pogląd ten uwzględnia

stanowisko Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w orzecznictwie którego

podkreśla się, że za postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu „głównego

przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy uważać te,

które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego

względu charakteryzują tę umowę (zob. wyroki TSUE: z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13,

Kásler i Káslerné Rábai, pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Matei, pkt 54;

II CSKP 516/24

6

z 23 kwietnia 2015 r., C-96/14, Van Hove, pkt 33; z 20 września 2017 r., C-186/16,

Andriciuc i in., pkt 35). Za takie uznawane są klauzule indeksacyjne (waloryzacyjne),

jak i postanowienia odnoszące się do ustalonego w walucie obcej mechanizmu

waloryzacji świadczeń, które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy – konsumenta

ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu

kredytu (zob. wyroki TSUE: z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 37;

z 20 września 2018 r., C-51/17, OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68; z 14 marca

2019 r., C-118/17, Dunai, pkt 48; z 3 października 2019 r., C-260/18, Dziubak,

pkt 44).

Klauzule waloryzacyjne, które nie zostały wyrażone w umowie kredytu

w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod kątem spełnienia przesłanek

z art. 3851 § 1 k.c. Wymaganie wyrażenia warunku umownego prostym

i zrozumiałym językiem nakazuje, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty

konkretne działanie mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także,

w zależności od przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem

przewidzianym w innych warunkach, tak by konsument był w stanie oszacować,

w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne (zob. postanowienie SN z 3 października 2024 r., I CSK

2639/24).

Sąd Najwyższy wyjaśnił m.in. w wyroku z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14

(OSNC 2016, nr 11, poz. 134), że postanowienia umowy (regulaminu), określające

zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie

kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie

kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień

umownych; kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi

obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami

i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu

wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od

swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili

jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych

spłacanych rat, służy określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Takie

postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są

II CSKP 516/24

7

nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku; obarczają

kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Są

one niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku)

w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np. w razie

wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego

z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów (zob. też np. wyrok SN z 19 grudnia

2024 r., II CSKP 243/24, i powołane tam orzecznictwo).

W celu ustalenia, czy konkretne postanowienie umowne jest „nieuzgodnione

indywidualnie”, należy zbadać, czy konsument miał na treść danego postanowienia

„rzeczywisty wpływ” (art. 3851 § 3 zd. 1 k.c.). Nie wystarczy wykazać, że druga strona

umowy dowiedziała się o treści klauzuli w odpowiednim czasie. Dowód zaistnienia

okoliczności indywidualnego uzgodnienia treści postanowienia umowy lub wzorca

umownego nie dotyczy przy tym jedynie faktu prowadzenia w tym przedmiocie

między stronami negocjacji, lecz wspólnego ustalenia ostatecznego brzmienia

klauzuli (osiągnięcia konsensu) w wyniku „rzetelnych i wyrównanych negocjacji”. Nie

może o tym zawsze decydować wzmianka o indywidualnym uzgodnieniu, która

w niektórych przypadkach ma za zadanie jedynie stworzyć pozór wspólnych ustaleń.

Przesłanki kształtowania praw i obowiązków konsumenta za pomocą

ocenianego w aspekcie ewentualnej abuzywności postanowienia w sposób

„sprzeczny z dobrymi obyczajami” i „rażąco naruszający jego interesy” są dwiema

różnymi okolicznościami, które należy w toku kontroli wykazywać odrębnie. Uznanie

postanowienia za niedozwolone wymaga łącznej realizacji obu przesłanek. Trafnie

przy tym wskazuje się, że postanowienie umowne, które rażąco narusza interesy

konsumenta, zawsze okazuje się sprzeczne z dobrymi obyczajami, natomiast

klauzula, której treść jest sprzeczna z dobrymi obyczajami, nie w każdym przypadku

równocześnie rażąco narusza interesy konsumenta. Dobrym obyczajem jest

kierowanie się zasadą szacunku wobec drugiego człowieka, a zatem sprzeczne

z dobrymi obyczajami są zachowania polegające na niedoinformowaniu, wywołujące

dezorientację czy błędne przekonanie, wykorzystywanie niewiedzy lub naiwności,

działania nieuczciwe czy nierzetelne, ukształtowanie stosunku prawnego

o charakterze zobowiązaniowym niezgodnie z zasadą równorzędności stron

(równowagi kontraktowej). Z dobrymi obyczajami kłóci się zatem takie postępowanie,

II CSKP 516/24

8

którego celem jest zdezorientowanie konsumenta, wykorzystanie jego niewiedzy lub

naiwności, ukształtowanie stosunku prawnego z naruszeniem zasady równości

stron. Chodzi więc o postępowanie, które potocznie jest rozumiane jako nieuczciwe,

nierzetelne, sprzeczne z akceptowanymi standardami działania. Ponadto dodaje się,

że sprawdzić należy, czy przedsiębiorca traktujący konsumenta w sposób

sprawiedliwy i słuszny mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby

dane postanowienie w drodze negocjacji indywidualnych.

Natomiast za działania rażąco naruszające interesy konsumenta należy uznać

te, które są dla niego niekorzystne finansowo, wiążą się z nadmiernym wysiłkiem

organizacyjnym, polegają na nierzetelnym traktowaniu, wprowadzaniu w błąd czy

naruszaniu jego prywatności.

W niniejszej sprawie nie ma przekonujących argumentów opartych na

poczynionych ustaleniach faktycznych, z których wynikałoby, że pozwany wypełnił

obowiązek informacyjny oraz spełnił warunek indywidualnego uzgodnienia

postanowień umownych dotyczących szeroko rozumianych klauzul waloryzacyjnych,

we wskazanym powyżej rozumieniu. Z kolei naruszenie obowiązków: informacyjnego

oraz indywidualnego uzgodnienia wskazanych postanowień umownych sprawia, że

konsument potraktowany został nierzetelnie, a więc rażąco naruszono jego interesy,

co sprzeczne było – w chwili zawierania umowy – z dobrymi obyczajami. Należy

zwrócić uwagę bowiem, że wprawdzie w art. 3851 § 1 k.c. zostały wymienione różne

przesłanki kształtowania praw i obowiązków konsumenta za pomocą ocenianego

w aspekcie ewentualnej abuzywności postanowienia, to nie można tracić z pola

widzenia wskazanego powyżej wzajemnego przenikania się ich i uzupełniania.

Uznanie abuzywności głównych świadczeń stron, a takimi są postanowienia

zawierające klauzule kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie

kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie

obcej; zob. np. wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2,

poz. 20), pociąga za sobą dalsze konsekwencje. Problemy te zostały

w zdecydowanej większości rozwiązane w uchwale składu całej Izby Sądu

Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118),

w której wskazano, że w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu

II CSKP 516/24

9

indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu

waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące,

w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia

zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa

lub zwyczajów. Jeżeli w wykonaniu umowy kredytu, która nie wiąże z powodu

niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy całość lub

część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu, powstają samodzielne

roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron. W razie

niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu

indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym

zakresie. Jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej

postanowień, bieg przedawnienia roszczenia banku o zwrot kwot wypłaconych

z tytułu kredytu rozpoczyna się co do zasady od dnia następującego po dniu,

w którym kredytobiorca zakwestionował względem banku związanie

postanowieniami umowy. Jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego

charakteru jej postanowień, nie ma podstawy prawnej do żądania przez którąkolwiek

ze stron odsetek lub innego wynagrodzenia z tytułu korzystania z jej środków

pieniężnych w okresie od spełnienia nienależnego świadczenia do chwili popadnięcia

w opóźnienie co do zwrotu tego świadczenia.

Nie był również trafny zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego trafnie przyjmuje się, że kredytobiorca, mimo dochodzenia od banku

roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia ma również interes prawny w ustaleniu

braku związania umową kredytu, w szczególności jeżeli umowa nie została jeszcze

w całości wykonana (zob. np. wyroki: z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22, OSNC-

ZD 2022, nr 4, poz. 44; z 1 czerwca 2022 r., II CSKP 364/22, OSNC-ZD 2022, nr 4,

poz. 51 i z 6 marca 2024 r., II CSKP 2223/22 i powołane w nich orzecznictwo).

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 k.p.c., oddalił skargę

kasacyjną pozwanego i zgodnie z art. 108 § 1 i art. 98 k.p.c. rozstrzygnął o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Jacek Grela Krzysztof Wesołowski Ewa Stefańska

II CSKP 516/24

10

[S.J.]

[r.g.]