Bank bez prawa zatrzymania świadczenia z kredytu. SN uchylił część wyroku o odsetki

1. Wyrokiem z 26 lutego 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że nie

istnieje zobowiązanie F.S. do zapłaty rat kapitałowo-odsetkowych kredytu z tytułu

bliżej określonej umowy o kredyt hipoteczny sporządzonej 28 grudnia 2007 r.,

zawartej pomiędzy Bankiem.1, którego następcą prawnym jest pozwany Bank z

siedziba w W., a F.S., co do rat wymagalnych po 4 lipca 2019 r., z uwagi na

nieważność umowy (pkt I); oddalił powództwo w pozostałej części (pkt II) i orzekł

o kosztach procesu (pkt III).

2. Na skutek apelacji obu stron wyrokiem z 12 stycznia 2022 r. Sąd Apelacyjny

w Warszawie zmienił zaskarżony wyrok częściowo w punkcie pierwszym i w całości

w punkcie drugim i trzecim w ten sposób, że: 1) ustalił nieistnienie stosunku

prawnego pomiędzy powodem a Bankiem.1 w W., którego następcą prawnym jest

pozwany, wynikającego z bliżej określonej umowy kredytu hipotecznego; 2) zasądził

od pozwanego na rzecz powoda kwotę 228.346.20 zł za jednoczesnym

zaoferowaniem przez powoda na rzecz pozwanego kwoty 317.000 zł; 3) ustalił, że

powód wygrał sprawę w całości, szczegółowe wyliczenie kosztów procesu

pozostawiając referendarzowi sądowemu w sądzie pierwszej instancji; 4) oddalił

apelację powoda i pozwanego w pozostałej części i 5) orzekł o kosztach

postępowania apelacyjnego (pkt I).

3. Z ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd Okręgowy

i zaakceptowanych przez Sąd Apelacyjny wynika, że w dniu 31 grudnia 2007 r.

Bank.1 i powód zawarli bliżej określoną umowę o kredy hipoteczny. Na mocy tej

umowy bank udzielił kredytobiorcy kredytu na spłatę kredytu mieszkaniowego

zaciągniętego w innym banku, zaś przedmiot finansowania stanowi lokal w G. przy

ul. […] Bank zobowiązał się oddać do dyspozycji kredytobiorcy kwotę w wysokości

317.0000 zł, przy czym postanowiono, że kredyt indeksowany jest do waluty obcej

CHF. Kwota kredytu została wypłacona. Wypłata oraz spłata, zgodnie z bliżej

określonymi zasadami uregulowanymi w regulaminie kredytującego banku,

następowały w złotych, w oparciu o kurs waluty obcej do złotych zgodnie z tabelą

obowiązującą w banku kredytującym.

II CSKP 546/23

3

Sąd pierwszej instancji uznał za niedozwolone postanowienia umowy

w zakresie, w jakim wskazują, że stosowane mają być kursy walut „określone

w Tabeli obowiązującej w Banku”. Jednocześnie stwierdził, że klauzule indeksacyjne

nie określają głównych świadczeń stron. W konsekwencji powyższych ustaleń Sąd

Okręgowy stwierdził, umowa pozostaje umową kredytu bez mechanizmu indeksacji,

co powoduje, że umowa stanowi kredyt zlotowy, ze zmiennym oprocentowaniem, na

które składa się suma stopy referencyjnej LIBOR 3M (CHF) oraz stałej marży banku

wskazanej w umowie. Porównując kwotę wypłaconego kredytu (317.000 zł) oraz

wartość świadczeń spełnionych przez powoda w okresie objętym pozwem, tj. do lipca

2019 r. (228.346.20 zł) zdaniem sądu pozwany bank nie pozostawał bezpodstawnie

wzbogacony kosztem powoda.

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko sądu Okręgowego co do abuzywności

postanowień klauzul kursowych, jednocześnie jednak uznał, że abuzywny charakter

miała całość postanowień umowy określających mechanizm indeksacji. Ponadto

odmiennie niż sąd pierwszej instancji ocenił, że postanowienia przeliczeniowe

dotyczą głównych świadczeń stron. W konsekwencji uznał umowę w całości za

nieważną.

W kwestii rozliczeń między stronami Sąd Apelacyjny stwierdził, że roszczenie

konsumenta o zwrot nienależnego świadczenia powstaje dopiero z chwilą, gdy

konsument, który otrzymał wyczerpującą informację o konsekwencjach abuzywności

klauzul zawartych w umowie, odmówi ich potwierdzenia i przywrócenia skuteczności

z mocą wsteczną. Powód na rozprawie w dniu 1 grudnia 2021 r. pouczony przez sąd,

opowiedział się za nieważnością umowy, zatem Sąd Apelacyjny uznał, że

najwcześniej z tą datą jego roszczenie stało się wymagalne. Ponadto sąd

odwoławczy uznał, że pozwany skutecznie podniósł zarzutu zatrzymania,

a konsekwencji zastrzegł, iż spełnienie świadczenia przez pozwanego jest

uzależnione od jednoczesnej zapłaty przez powoda na rzecz pozwanego kwoty

wskazanej w wyroku tytułem zwrotu świadczenia wzajemnego spełnionego przez

pozwanego na podstawie umowy kredytu. Uznając, że skuteczne skorzystanie przez

stronę z prawa zatrzymania wzajemnego świadczenia pieniężnego wyłącza

opóźnienie w spełnieniu tego świadczenia, Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda

w zakresie, w jakim domagał się zasądzenia zwrotu spełnionego świadczenia

II CSKP 546/23

4

z ustawowymi odsetkami liczonymi od dnia wskazanego w pozwie. Sąd Apelacyjny

uznał, że roszczenie powoda stało się wymagalne z chwilą złożenia przez powoda

oświadczenia o odmowie potwierdzenia niedozwolonych klauzul (1 grudnia 2021 r.),

ponieważ jednak pozwany wcześniej podniósł skutecznie zarzut zatrzymania, stąd

nie zaistniał stan opóźnienia pozwanego w spełnieniu świadczenia.

4. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł powód,

zaskarżając wyrok w części, tj. co do pkt I ppkt 2 w zakresie w jakim sąd zasądził od

pozwanego na rzecz powoda kwotę 228 346,20 PLN za jednoczesnym

zaoferowaniem przez powoda na rzecz pozwanego kwoty 317 000,00 zł oraz co do

pkt I ppkt 4 w zakresie w jakim sąd oddalił apelację powoda w części, w jakiej

domagał się zasądzenia zwrotu spełnionego świadczenia z ustawowymi odsetkami

liczonymi od dnia wskazanego w pozwie. Skarżący zarzucił zaskarżanemu wyrokowi

art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie

przez sąd drugiej instancji, że pozwany podniósł w przedmiotowej sprawie skutecznie

zarzut zatrzymania świadczenia do czasu zaoferowania przez powoda zwrotu kwoty

udostępnionego mu kapitału.

5. Pozwany wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i o zasądzenie od strony

przeciwnej zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

6. Zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia prawa materialnego

w istocie ogniskują się wokół problemu skuteczności podniesionego przez

pozwanego zarzutu zatrzymania. Jego uwzględnienie rzutowało również na

rozstrzygnięcie dotyczące odsetek za opóźnienie w spełnieniu świadczenia.

7. Aktualnie zarówno w judykaturze Sądu Najwyższego, jak i orzecznictwie

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, dominuje stanowisko, że w tożsamych

okolicznościach, jak w niniejszej sprawie, brak podstaw do uwzględnienia

zarzutu zatrzymania.

8. W uchwale składu siedmiu sędziów z 19 czerwca 2024 r., III CZP 31/23,

Sąd Najwyższy uznał, że prawo zatrzymania nie przysługuje stronie, która może

potrącić swoją wierzytelność z wierzytelnością drugiej strony, odstępując tym samym

od poglądu przeciwnego, wyrażonego np. w uzasadnieniach uchwał Sądu

II CSKP 546/23

5

Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20 i z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21.

W powołanej uchwale Sąd Najwyższy stwierdził, iż w sytuacji, gdy obie strony są

zobowiązane do wzajemnego spełnienia (zwrotu) świadczeń pieniężnych, prawo

zatrzymania nie przysługuje z uwagi na to, że w Kodeksie cywilnym przewidziano

instytucję intensywniej chroniącą interes stron, tj. potrącenie.

9. Z kolei w uchwale składu siedmiu sędziów z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24,

Sąd Najwyższy stwierdził, że w razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia

spełnionego na podstawie umowy kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi

nie przysługuje prawo zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. art. 497 k.c.

Z uzasadnienia tej uchwały wynika, że podstawowym argumentem przeciwko

przyjęciu, iż bank może powołać się na prawo zatrzymania, jest uznanie, że umowa

kredytu nie ma charakteru umowy wzajemnej. Stanowisko przeciwne do tego

ostatniego stwierdzenia Sąd Najwyższy zajął w uchwale siedmiu sędziów z 28 lutego

2025 r., III CZP 126/22. W orzeczeniu tym nie wypowiedział się jednak wprost co do

tego, czy bank może powoływać się na prawo zatrzymania.

10. Powyższe stanowisko Sąd Najwyższy potwierdzał w późniejszych

orzeczeniach; zob. np. wyroki: z 19 lutego 2025 r., II CSKP 910/23; z 14 maja 2025 r.,

II CSKP 830/23 z 5 czerwca 2025 r., II CSKP 1147/23; z 12 sierpnia 2025 r., II CSKP

854/23 i 5 września 2025 r., II CSKP 276/25. Sąd Najwyższy w składzie

rozpoznającym niniejszą skargę podziela powyższe stanowisko.

11. Przyjęcie niemożliwości powoływania się przez bank na prawo

zatrzymania w okolicznościach niniejszej sprawy pozostaje także w zgodzie

z postanowieniem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 8 maja 2024 r., C-

424/22, w którym TSUE uznał, że art. 6 ust. 1 oraz art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 stoją

na przeszkodzie powołaniu się przez instytucję bankową na prawo zatrzymania

w sporze z konsumentem żądającym stwierdzenia nieważności umowy kredytu

hipotecznego (pkt 38). Dyrektywa ta nie stanowi wprawdzie bezpośrednio podstawy

uregulowania stosunku prawnego stron, jednak należy preferować taki rezultat

interpretacji prawa polskiego, który jest zgodny z dyrektywą, o ile osiągnięcie tego

II CSKP 546/23

6

rezultatu jest możliwe w ramach ogólnie przyjętych metod wykładni. Przeprowadzona

powyżej wykładnia dowiodła istnienia takiej możliwości.

12. Wypada na koniec wyjaśnić, że kwestia momentu, od którego roszczenie

konsumentów o zwrot nienależnego świadczenia staje się wymagalne, została

wyjaśniona w wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 7 grudnia 2023

r., C-140/22, mBank (Déclaration du consommateur), w którym stwierdzono, że art.

6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że

w kontekście nieważności umowy kredytowej ze względu na przewidziane w niej

abuzywne postanowienia, stoją one na przeszkodzie wykładni

sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument

wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed

sądem oświadczenia, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego abuzywnego

warunku oraz, że jest świadomy konsekwencji uznania nieważności umowy, oraz

wyraża zgodę na uznanie umowy za nieważną. W konsekwencji także Sąd

Najwyższy w wiążącej wszystkie składy tego Sądu uchwale pełnego składu Izby

Cywilnej z 25 kwietnia 2025 r. III CZP 25/22 skorygował wcześniejsze swoje

stanowisko w tej kwestii, przyjmując, że roszczenie konsumentów o zwrot

nienależnego świadczenia staje się wymagalne niezwłocznie po wezwaniu do

spełnienia świadczenia zgodnie z art. 455 k.c., przy czym wezwanie to nie musi

spełniać żadnych szczególnych warunków (zob. też wyrok Sądu Najwyższego z 22

stycznia 2025 r., II CSKP 2050/22).

13. W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.

uchylił wyrok w zaskarżonej części i przekazał w tym zakresie sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 k.p.c.).

Ewa Stefańska

Krzysztof Grzesiowski

Marcin Trzebiatowski

(R.N.)

[SOP]