Sąd Najwyższy uchylił wyrok w sporze syndyka kasy z dłużnikiem rzeczowym o zapłatę

II CSKP 549/23

2

Powód Syndyk masy upadłości Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-

Kredytowej w W. w upadłości likwidacyjnej wniósł o orzeczenie w postępowaniu

nakazowym lub zwykłym, że J. G. ma mu zapłacić kwotę 53.946,52 zł z odsetkami

ustawowymi za opóźnienie od 31 grudnia 2019 r., z zastrzeżeniem prawa do

powołania się w egzekucji tej kwoty na ograniczenie odpowiedzialności do

spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego nr […] na […] nr [...]

w M., dla którego Sąd Rejonowy w Mławie prowadzi księgę wieczystą nr […].

Sąd Rejonowy w Mławie uwzględnił żądanie pozwu nakazem zapłaty

z 28 stycznia 2020 r., po czym postanowieniem z 26 marca 2021 r. ustanowił dla J.

G., którego miejsce pobytu nie jest znane, kuratora w osobie adwokata

wyznaczonego przez Okręgową Radę Adwokacką w P.

Reprezentowany przez kuratora dla nieznanego z miejsca pobytu pozwany J.

G. w sprzeciwie od nakazu zapłaty wniósł o oddalenie powództwa w całości, z uwagi

na nieskuteczne wypowiedzenie mu umowy pożyczki, skutkujące brakiem

wymagalności roszczenia oraz nieprawidłowe zastrzeżenie prawa do powołania się

w toku postępowania egzekucyjnego na ograniczenie odpowiedzialności do hipoteki

ustanowionej na spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu mieszkalnego.

Wyrokiem z 22 października 2021 r. Sąd Rejonowy w Mławie oddalił

powództwo. Sąd ten ustalił, że 29 lutego 2008 r. Spółdzielcza Kasa

Oszczędnościowo - Kredytowa w W. zawarła z M. M. umowę pożyczki nr […], której

poręczycielami byli A. G. i T. M. W celu zabezpieczenia wierzytelności o zwrot

pożyczki L. G. i J. G. ustanowili na przysługującym im spółdzielczym własnościowym

prawie do lokalu mieszkalnego nr […] na [… ] nr […] w M., dla którego Sąd Rejonowy

w Mławie prowadzi księgę wieczystą nr […], hipotekę zwykłą łączną w kwocie

122.000 zł oraz hipotekę kaucyjną łączną do kwoty 48.300 zł.

L. G. zmarł […] 2010 r. i spadek po nim na podstawie ustawy nabyli: J. G., J.

G. i A. G. w częściach po 1/3. J. G.1 zmarła […] 2013 r. i spadek po niej nabył w

całości A. G. Na podstawie postanowień o stwierdzeniu nabycia spadków został

dokonany wpis w księdze wieczystej nr […], zgodnie z którym właścicielami

nieruchomości, dla której prowadzona jest ta księga wieczysta są: A. G. oraz J. G.

II CSKP 549/23

3

w udziałach odpowiednio 5/6 oraz 1/6.

Postanowieniem z 5 lutego 2015 r. ogłoszono upadłość Spółdzielczej Kasy

Oszczędnościowo-Kredytowej w W. i sprawowanie zarządu całym majątkiem

upadłego powierzono zarządcy, natomiast postanowieniem z 19 marca 2015 r.

odwołano zarządcę masy upadłości i powołano syndyka masy upadłości.

Z uwagi na to, że dłużniczka osobista nie regulowała należności wynikającej

z umowy pożyczki, Spółdzielcza Kasa Oszczędnościowo - Kredytowa w W. wezwała

ją do zapłaty zadłużenia, a następnie wypowiedziała jej umowę. Wobec dłużniczki

osobistej oraz poręczycieli toczyło się postępowanie egzekucyjne w celu

wyegzekwowania pozostałej do spłaty należności z umowy pożyczki. Postępowanie

to zostało umorzone wobec stwierdzenia bezskuteczności egzekucji.

Powód pismem z 25 stycznia 2019 r. wypowiedział J. G., jako

współwłaścicielowi lokalu nr […] na […] nr […] w M., zgodnie z art. 78 ust. 1 ustawy

z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. z 2025 r., poz. 341, dalej –

u.k.w.h.), wierzytelność hipoteczną i wezwał go jako dłużnika rzeczowego do zapłaty

zadłużenia w terminie 7 dni od doręczenia pisma. Pismo to zostało wysłane J. G. na

adres M., ul. […] i było dwukrotnie awizowane.

Sąd Rejonowy przytoczył art. 78 ust. 1 u.k.w.h. i stwierdził, że za skuteczne

względem właściciela nieruchomości niebędącego dłużnikiem osobistym

wypowiedzenie wierzytelności hipotecznej należy uznać oświadczenie zawierające

słowo „wypowiedzenie”, jak również każdą inną czynność wierzyciela hipotecznego,

w wyniku której następuje postawienie wierzytelności hipotecznej w stan

wymagalności. Powód sporządził pismo zatytułowane „wypowiedzenie wraz

z ostatecznym przedsądowym wezwaniem do zapłaty” i wysłał je na adres lokalu

mieszkalnego obciążonego hipotekami na rzecz powoda, zaś dowody zgromadzone

w sprawie nie wskazują na to, by pozwany rzeczywiście zamieszkiwał

w odziedziczonym lokalu.

W toku postępowania zarządzono doręczenie pozwanemu odpisów nakazu

zapłaty i pozwu za pośrednictwem komornika, który stwierdził, że pozwany nie

mieszka pod adresem M., […] i ustalił inny jego adres, jednak okazało się, że

pozwany i pod tym innym adresem nie mieszka. Powód nie wykazał, aby

II CSKP 549/23

4

oświadczenie o wypowiedzeniu umowy pożyczki dotarło do pozwanego, a tym

samym, by umowa została skutecznie wypowiedziana, co w świetle art. 78 ust. 1

u.k.w.h. warunkowało uwzględnienie powództwa. Kurator ustanowiony na podstawie

art. 144 k.p.c. nie jest on uprawniony do składania i odbierania oświadczeń woli

wywołujących skutki materialnoprawne dla reprezentowanej przez niego strony,

a zatem doręczenie korespondencji kuratorowi nie wywołało skutków

materialnoprawnych.

Wyrokiem z 30 czerwca 2022 r. Sąd Okręgowy w Płocku oddali apelację

powoda od wyroku Sądu Rejonowego z 22 października 2021 r.

Sąd Okręgowy zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego i ocenę

prawną sprawy przedstawioną przez ten Sąd. Stwierdził, że oświadczenie

o wypowiedzeniu umowy zawarte w piśmie powoda z 25 stycznia 2019 r. nie zostało

skutecznie doręczone pozwanemu. Korespondencja przesłana na adres M. ul. […]

była podwójnie awizowana i nie została podjęta w terminie. Zwrócono ją 12 lutego

2019 r. wprawdzie bez adnotacji „adresat nie zamieszkuje”, lecz brak jest dowodu,

że pozwany w tym okresie zamieszkał pod adresem w M., a tym samym miał realną

możliwość zapoznania się z przesłaną mu korespondencją. Z relacji ZUS z 6 kwietnia

2020 r. wynika bowiem, że pozwany podał tej instytucji trzy adresy: -

korespondencyjny: […], ul. […], - zamieszkania: […], ul. […], - zameldowania:

[…], ul. […]. Pozwany nie miał realnej możliwości zapoznania się z pismem z 25

stycznia 2019 r. (art. 61 § 1 k.c.), gdyż nie zostało ono przesłane ani na jego adres

zamieszkania, ani na adres do korespondencji, gdy zaś chodzi o mieszkanie przy ul.

[…] w M., to pozwany jedynie odziedziczył udziały w nim. Brak jest argumentów

przemawiających za uznaniem, że tam mieszkał.

Nie można zarzucić pozwanemu, że nie informował powoda o swoim

aktualnym miejscu zamieszkania, gdyż nie był on dłużnikiem osobistym powoda,

tylko rzeczowym wskutek dziedziczenia. Nie ma podstaw do uznania, że znał warunki

umowy pożyczki oraz że wiedział o zaprzestaniu spłaty zobowiązań przez dłużniczkę

osobistą. Roszczenie wobec dłużniczki osobistej stało się wymagalne nie na skutek

upływu terminu, na jaki umowa pożyczki została zawarta, lecz na skutek jej

wypowiedzenia. Bez znaczenia jest zatem, kiedy upłynąłby termin zwrotu pożyczki,

II CSKP 549/23

5

gdyby umowy wcześniej nie wypowiedziano dłużniczce osobistej.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Okręgowego z 30 czerwca 2022 r.

powód zarzucił, że orzeczenie to zostało wydane z naruszeniem prawa materialnego,

tj.: - art. 78 u.k.w.h. przez przyjęcie, że wymagalność wierzytelności hipotecznej

w stosunku do dłużnika rzeczowego zależała od jej wypowiedzenia, podczas gdy

wierzytelność ta stała się wymagalna na skutek upływu terminu płatności ostatniej

raty pożyczki, który przypadał na 5 lutego 2018 r., tj. przed dniem wytoczenia

powództwa; - art. 78 u.k.w.h. w zw. z art. 61 § 1 k.c. przez przyjęcie, że nie doszło do

skutecznego wypowiedzenia wierzytelności hipotecznej pozwanemu, podczas gdy:

(a) korespondencja skierowana do niego, zawierająca oświadczenie

o wypowiedzeniu wierzytelności została zwrócona powodowi po dokonaniu

podwójnej awizacji jako „niepodjęta w terminie”, nie zaś z innej przyczyny, którą

operator pocztowy powinien odnotować na zwracanej korespondencji; (b) powód

stworzył dłużnikowi rzeczowemu realną możliwość zapoznania się z oświadczeniem

o wypowiedzeniu wierzytelności hipotecznej; (c) rzeczywista możliwość zapoznania

się adresata z oświadczeniem woli ma miejsce również wówczas, gdy z własnej woli

nie podejmuje on przesyłki pocztowej zawierającej takie oświadczenie; (d) uznanie

oświadczenia o wypowiedzeniu wierzytelności hipotecznej przesłanego na adres

zameldowania dłużnika za doręczone nieskutecznie skutkuje de facto pozbawieniem

powoda możliwości dochodzenia należności; (e) każdy przejaw działania wierzyciela

hipotecznego zmierzający do uzyskania zapłaty aktualizuje ten obowiązek dłużnika

rzeczowego, czyniąc roszczenie o spełnienie świadczenia wymagalnym.

Powód zarzucił też, że zaskarżone orzeczenie zostało wydane z naruszeniem

prawa procesowego, tj. art. 143 i art. 144 § 1 k.p.c. w zw. z art. 69 § 3 k.p.c.

w zw. z art. 146 k.p.c. przez uznanie, że w okolicznościach sprawy doręczenia odpisu

pozwu kuratorowi nie można traktować jako skutecznego wypowiedzenia

wierzytelności hipotecznej, podczas gdy kurator, o którym mowa

w art. 143-144 k.p.c., jest tzw. kuratorem procesowym, działającym jako

przedstawiciel ustawowy osoby, której miejsce pobytu nie jest znane, umocowanym

do dokonywania wszystkich czynności łączących się ze sprawą;

Powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego i wyroku

II CSKP 549/23

6

Sądu Rejonowego z 22 października 2021 r. oraz przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Rejonowemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stwierdzenie, że nie jest znane miejsce zamieszkania pozwanego, na które

powinny być dokonywane doręczenia przeznaczonej dla niego korespondencji

(art. 133 § 1, art. 135 § 1 k.p.c.), spowodowało, że Sąd Rejonowy – na podstawie

art. 143 i art. 144 k.p.c. – ustanowił dla niego kuratora. W myśl art. 146 k.p.c.

w brzmieniu obowiązującym od 15 maca 2018 r., a nadanym mu ustawą

z 26 stycznia 2018 r. o zmianie ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym oraz

niektórych innych ustaw (poz. 398), do kuratora ustanowionego zgodnie z tymi

przepisami stosuje się odpowiednio art. 69 § 3 k.p.c. W myśl tego przepisu kurator

jest umocowany do dokonywania wszystkich czynności łączących się ze sprawą.

Takie określenie kompetencji kuratora dla nieznanych z miejsca pobytu sprawia, że

należy przyznać mu w postępowaniu, w którym został ustanowiony i w związku z jego

prowadzeniem status taki, z jakiego korzysta przedstawiciel ustawowy strony. Jest

on zatem ustanawiany nie tylko w celu dokonywania mu doręczeń, lecz także w celu

reprezentowania interesów strony, dla której został ustanowiony. W zakresie jego

kompetencji pozostają niewątpliwie działania wywołujące skutki procesowe dla

reprezentowanej strony, a skoro jest on zobowiązany nie tylko do ustalenia miejsca

pobytu strony, na której rzecz działa, lecz też do wdania się – ze skutkami dla tej

strony – w spór co do istoty sprawy, do składania wniosków i oświadczeń, zgłaszania

wniosków dowodowych, uczestniczenia w rozprawie, składania środków

zaskarżenia, to jest on zarazem uprawniony do składania oświadczeń mających

osadzenie w przepisach materialnoprawnych, z których wywodzone jest roszczenie,

w tym zarzut przedawnienia, co ma znaczenie dla racjonalnej przed nim obrony. To,

jak kurator wypełnia swe obowiązki, wpływa na ocenę czy prawa strony były

należycie chronione (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 3 marca 1997 r.,

III CKN 10/96). Kurator dla nieznanej z miejsca pobytu strony może też przyjmować

oświadczenia przeciwnika mające nie tylko procesowe, lecz i materialnoprawne

znaczenie. Kurator ustanowiony na podstawie at. 143 k.p.c. nie jest natomiast

uprawniony do rozporządzania przedmiotom postępowania (wyrok Sądu

II CSKP 549/23

7

Najwyższego z 16 października 2008 r., II CSK 261/07, OSNC 2008, nr 3,

poz. 84; postanowienie Sądu Najwyższego z 14 kwietnia 2015 r., IV CSK 412/97).

Doręczenie odpisu pozwu kuratorowi ustanowionemu na podstawie

at. 143 Skoro – zgodnie z ustalonym stanowiskiem orzecznictwa – doręczenie odpisu

pozwu w sprawie o zapłatę wierzytelności pieniężnej może być potraktowane jako

wypowiedzenie tej wierzytelności i wezwanie o jej zapłatę, gdy tych czynności

dochodzący roszczenia nie dopełnił wcześniej, to nie ma podstaw, by nie wiązać tych

skutków z doręczeniem dokonanym kuratorowi ustanowionemu dla pozwanego

nieznanego z miejsca pobytu.

W postanowieniu z 23 listopada 2016 r., II CSK 218/16, Sąd Najwyższy

stwierdził, że za „wypowiedzenie” wierzytelności zabezpieczonej hipoteką,

wymagane w świetle art. 78 ust. 1 u.k.w.h. do jej skutecznego dochodzenia od

dłużnika rzeczowego, należy uznać takie oświadczenie woli, które zawiera w sobie

oznajmienie drugiej stronie stosunku takiego zamiaru. Przepis nie formułuje innych

wymagań. Takie oświadczenie woli może być zatem zawarte w pozwie, ponieważ

również pismom procesowym (w tym pozwowi) przypisuje się charakter oświadczeń

woli, jeśli da to się wywieść z ich celu. Takie samo stanowisko w rozważanej kwestii

zajął Sąd Najwyższy w wyrokach z 8 marca 2018 r., II CSK 242/17 i z 15 września

2023 r., II CSKP 1066/22, akcentując, że do czynności w stosunku do wierzyciela

hipotecznego, których następstwem jest postawienie wierzytelności hipotecznej

w stan wymagalności, zaliczane jest wezwanie właściciela nieruchomości do zapłaty,

doręczenie pozwu obejmującego żądanie zasądzenia sumy wierzytelności, jak też

doręczenie mu zawiadomienia o dokonanym wypowiedzeniu w stosunku do dłużnika

osobistego. Przeważa stanowisko, że do podjęcia tych czynności przez

ustanowionego przez wierzyciela pełnomocnika będącego adwokatem lub radcą

prawnym nie jest wymagane pełnomocnictwo szczególne, odrębne od umocowania

do działania w postępowaniu sądowym, dotyczącym roszczenia o zasądzenie sumy

wierzytelności hipotecznej. Istotne jest, żeby odbiorca oświadczenia uzyskał

jednoznaczną informację, że wierzyciel hipoteczny chce przystąpić do odzyskania

wierzytelności.

Odmienne stanowisko Sądów obu instancji co do możliwości potraktowania

doręczenia kuratorowi ustanowionemu na podstawie art. 143 k.p.c. dla nieznanego

II CSKP 549/23

8

z miejsca pobytu pozwanego odpisu pozwu w sprawie o zapłatę wierzytelności

zabezpieczonej hipoteką jako wypowiedzenia wierzytelności hipotecznej stanowi

o naruszeniu tego przepisu oraz art. 78 ust. 1 u.k.w.h.

O istnieniu przesłanek do zasądzenia od dłużnika rzeczowego wierzytelności

zabezpieczonej na nieruchomości, której ten jest właścicielem decyduje ocena

m.in. przesłanek z art. 78 ust. 1 u.k.w.h. istniejących w chwili zamknięcia rozprawy

(art. 316 § 1 k.p.c.), nie zaś w chwili wszczęcia postępowania przez wniesienie pozwu

w sprawie. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażony został pogląd, że właściciel

nieruchomości obciążonej hipoteką nie może ponosić odpowiedzialności w razie

niedokonania wypowiedzenia wierzytelności dłużnikowi osobistemu, ponieważ

byłoby to sprzeczne z istotą hipoteki jako zabezpieczenia o charakterze

akcesoryjnym i ochronną funkcją art. 78 ust. 1 u.k.w.h. dla właściciela nieruchomości

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13). Jednakże

w niniejszej sprawie nie ma wątpliwości co do tego, że wierzytelność zabezpieczona

hipoteką została wypowiedziana dłużniczce osobistej, co sprawiło, że w stosunku do

niej wierzytelność stała się wymagalna przed terminem zwrotu pożyczki wynikającym

z umowy.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. oraz

art. 108 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

Władysław Pawlak

Marta Romańska

Roman Trzaskowski

[dr]

[r.g.]