Syndyk banku przegrał spór o kredyt frankowy. SN oddalił skargę kasacyjną

Sąd Okręgowy w Elblągu wyrokiem z 4 stycznia 2019 r. oddalił powództwo

Bank spółki akcyjnej w W. (dalej: „Bank”) skierowanie przeciwko M.K. i B.K. o zapłatę.

Wyrokiem z 21 listopada 2019 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku - orzekając na skutek

apelacji powoda - uchylił wyrok Sądu pierwszej instancji i przekazał sprawę temu

Sądowi do ponownego rozpoznania. Ponownie rozpoznając sprawę Sąd Okręgowy

w Elblągu wyrokiem z 29 grudnia 2020 r. oddalił powództwo a Sąd Apelacyjny w

Gdańsku wyrokiem z 20 października 2021 r. oddalił apelację powoda.

Rozstrzygnięcie to zostało oparte na podzielonych i uznanych za własne przez

Sąd Apelacyjny ustaleniach faktycznych poczynionych przez Sąd Okręgowy.

Z ustaleń tych wynika, że strony 14 sierpnia 2007 r. zawarły umowę kredytu

w kwocie 406 794,43 zł indeksowanego kursem CHF, którego spłata miała nastąpić

w 120 miesięcznych ratach kapitałowo-odsetkowych. Warunki umowy nie były

uzgadniane indywidualnie. Rata kapitałowo-odsetkowa przy założeniu uruchomienia

całości kredytu w dacie sporządzenia umowy miała wynosić równowartość

2 056,52 CHF. Rzeczywista wysokość rat odsetkowych lub rat kapitałowo-

odsetkowych miała zostać określona w harmonogramie spłat. Oprocentowanie

kredytu było zmienne a kredytobiorcy oświadczyli, że są świadomi ryzyka

wynikającego ze zmiennego oprocentowania w całym okresie kredytowania

i akceptują to ryzyko. Oświadczyli także, że są świadomi ryzyka kursowego,

związanego ze zmianą kursu waluty indeksacyjnej w stosunku do złotego w całym

okresie kredytowania i akceptują to ryzyko.

Z § 6 ust. 1 umowy stwierdzono, że bankowa tabela kursów walut dla kredytów

dewizowych oraz indeksowanych kursem walut jest sporządzana przez

merytoryczną komórkę Banku na podstawie kursów obowiązujących na rynku

międzybankowym w chwili sporządzania tabeli i po ogłoszeniu kursów średnich przez

Narodowy Bank Polski (dalej: „NBP”); tabela sporządzana jest o godz. 16.00 każdego

dnia roboczego i obowiązuje przez cały następny dzień roboczy.

II CSKP 638/23

3

Strony ustaliły, że w dniu wypłaty kredytu lub każdej jego transzy kwota

wypłaconych środków będzie przeliczana do CHF według kursu kupna walut

określonego w tabeli kursów obowiązującego w dniu uruchomienia środków (§ 9 pkt.

2 umowy). Wysokość zobowiązania miała być ustalana jako równowartość

wymaganej spłaty wyrażonej w CHF, po jej przeliczeniu według kursu sprzedaży

walut określonego w bankowej tabeli kursów walut dla kredytów dewizowych

oraz indeksowanych kursem walut obcych do CHF obowiązującego w dniu spłaty.

W dniu 6 marca 2012 r. strony zawarły aneks nr […] do umowy i zmieniły

między innymi § 10 umowy w całości. Po zawarciu aneksu § 10 zawierał między

innymi punkt 4, który stanowił, że wysokość zobowiązania będzie ustalana jako

równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w CHF, po jej przeliczeniu według kursu

sprzedaży walut ustalonego przez NBP. W dniu 18 grudnia 2014 r. strony zawarły

aneks

nr 2 do umowy i zmieniły ponownie § 10 umowy w całości. Po zawarciu aneksu

§ 10 zawierał między innymi punkt 3, który stanowił, że wysokość zobowiązania

będzie ustalona jako równowartość wymaganej raty kredytu z aktualnego

harmonogramu spłat wyrażonej w CHF, po jej przeliczeniu na PLN według kursu

sprzedaży walut ustalanego przez NBP; punkt 4 i 5 oraz § 10 umowy przewidywał

możliwość spłaty kredytu bezpośrednio w walucie CHF i określał sposób dokonania

takiej spłaty.

W dniu 28 czerwca 2017 r. pozwani zostali zobowiązani, pod rygorem

wypowiedzenia umowy, do uregulowania w terminie 14 dni zaległości określonej

w treści wezwania. Pozwanym nie wypowiedziano jednak umowy; zakończył się

okres na jaki umowa obowiązywała. Zakładając, że pozwanym udzielono kredytu

w kwocie 406 794,43 zł na okres 120 miesięcy i oprocentowaniu wskazanym

w § 1 pkt 3 umowy (4,36 % w skali roku), na dzień 3 września 2018 r. dokonali spłaty

kredytu w łącznej kwocie 636 434,68 zł. W dacie zakończenia okresu obowiązywania

umowy (31 sierpnia 2017 r.) nie posiadali zadłużenia, mieli natomiast przy

powyższych założeniach nadpłatę (164 329,62 zł).

Sąd Apelacyjny dodatkowo ustalił w oparciu o zeznania pozwanych, że przed

podpisaniem umowy M.K. był zapewniany w oparciu o zaprezentowane przez Bank

II CSKP 638/23

4

symulacje, iż przedstawiony mu kredyt jest dużo korzystniejszy niż kredyt złotowy.

Nie wyjaśniono mu jednak jak na przestrzeni trwania umowy może zmieniać się rata

kredytu. Przedstawiono mu jedynie symulację spłaty kredytu z kolumnami

zawierającymi raty w CHF i PLN. Z symulacji wynikało, że w kolejnych miesiącach

kwoty te były praktycznie identyczne, nie przedstawiała ona natomiast sytuacji,

w której rata złotowa mogłaby wzrosnąć. Pracownik, który rozmawiał z M.K.

zapewniał go, że cała bankowość opiera się na bankach szwajcarskich i jest to waluta

stabilna. Umowa nie podlegała negocjacjom. Pozwani mieli możliwość podpisania jej

w kształcie jaki został im przedstawiony lub poszukiwania innych źródeł finansowania

zakupu lokalu mieszkalnego.

Sąd Apelacyjny ustalił także, że pozwani są świadomi skutków jakie pociąga

za sobą stwierdzenie nieważności umowy. Wskazał, że pozwani - pomimo pouczenia

o konsekwencjach związanych z ustaleniem nieważności umowy - kategorycznie

odmówili zastąpienia niedozwolonych klauzul umownych i usunięcia luk w umowie,

domagając się stwierdzenia jej nieważności.

Sąd Apelacyjny podzielił także stanowisko Sądu Okręgowego,

że zakwestionowane przez pozwanych klauzule indeksacyjne, które określają

główne ich świadczenie i nie zostały sformułowane jednoznacznie, są abuzywne

(art. 3851 k.c.), a umowa kredytu po ich wyeliminowaniu i wobec stanowiska

pozwanych nie wyrażających zgody na potwierdzenie abuzywnych klauzul, nie może

być utrzymana w mocy.

Wskazał, że postanowienia umowy nie zawierały obiektywnych kryteriów

w oparciu o które Bank ustala stosowane przez siebie kursy waluty CHF. Definicja

tabeli kursów dla walut dewizowych oraz indeksowanych kursem walut precyzowała

tylko godzinę na którą sporządzana jest tabela kursów (§ 6 ust. 1 umowy). W definicji

brak natomiast wyjaśnienia jaki zasięg ma wskazany w tabeli kursów walut rynek

międzybankowy i w jakim stosunku ustalana przez merytoryczną komórkę Banku

tabela kursów powinna pozostawać w stosunku do kursów obowiązujących na rynku

międzybankowym.

Na mocy spornych postanowień Bank mógł arbitralnie, a przy tym w sposób

wiążący, modyfikować wskaźnik, według którego obliczana była wysokość

II CSKP 638/23

5

zobowiązania pozwanych, a tym samym mógł wpływać na wysokość tego

świadczenia. Umowa kredytu nie przedstawiała zatem w sposób przejrzysty

konkretnych działań mechanizmu wymiany waluty obcej, tak by pozwani byli w stanie

samodzielnie oszacować w oparciu o zrozumiałe kryteria jej konsekwencje

ekonomiczne.

Tego rodzaju zapisy umowy Sąd Apelacyjny uznał za sprzeczne z dobrymi

obyczajami, bowiem Bank w sposób jednostronny i arbitralny ustalił swoje

uprawnienie do kształtowania wysokości raty według kryteriów zależnych jedynie

od niego.

W ocenie Sądu Apelacyjnego ani wejście w życie ustawy z 29 lipca 2011 r.

o zmianie ustawy Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2011 r.,

Nr 165, poz. 984 – dalej: „ustawa antyspreadowa”) ani zawarcie przez strony

aneksów do umowy nie eliminowało skutku rażącego naruszenia interesów

pozwanych. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul

utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe,

co przemawia za jej całkowitą nieważnością (bezskutecznością).

Zarzucane w apelacji nieuwzględnienie ustalonego zwyczaju polegającego

na stosowaniu kursu średniego NBP i istnienia podstawy do zastosowania art. 358 §

1 i 2 k.c. ocenił jako chybione. Stwierdził, że nie jest możliwe wbrew woli

konsumentów zastąpienie abuzywnych postanowień innymi normami. Ponadto

art. 358 § 2 k.c. nie mógł znaleźć zastosowania, zobowiązanie nie zostało bowiem

określone w walucie obcej, a przepis ten wszedł w życie 24 stycznia 2009 r.;

nie może być więc stosowany do nieważnej umowy zawartej wcześniej. Nie znalazł

też podstaw do zastosowania art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo

wekslowe (dalej – „Prawo wekslowe”).

W skardze kasacyjnej powód zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w całości

wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego ewentualnie

uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego i poprzedzającego go wyroku Sądu

Okręgowego i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego

rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

II CSKP 638/23

6

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie:

1. art. 65 § 1 i 2 k.c. w związku z § 9 ust. 2 w związku z § 6 ust. 1 oraz

§ 10 ust. 3 w zw. z § 6 ust. 1 umowy kredytu w związku z art. 3851 § 1 k.c., poprzez

wadliwą ich wykładnię wyrażającą się w przyjęciu, że postanowienia indeksacyjne

kredytu rażąco naruszały dobre obyczaje i jednocześnie interes kredytobiorcy jako

konsumenta, ponieważ:

- pozwalały Bankowi jednostronnie i w sposób niczym nieograniczony ustalać

kursy waluty, do której był indeksowany kredyt, podczas gdy umowa kredytu

wskazywała, że kursy te były kształtowane w oparciu o rynek międzybankowy, zatem

na podstawie czynników obiektywnych i niezależnych od powoda;

- w umowie nie wskazano o jaką wartość może wzrosnąć kurs waluty

indeksacyjnej w okresie kredytowania i przez to zdaniem Sądu Apelacyjnego

pozwani nie byli świadomi ryzyka związanego z zawarciem umowy o kredyt

indeksowany do waluty obcej, podczas gdy każdy przeciętnie rozsądny konsument

ma świadomość występowania zmian kursów walut, zmiany te są niezależne

od powoda i dokładne ich przewidzenie na przestrzeni kilkudziesięciu lat nie jest

możliwe,

2. art. 58 § 1 k.c. i art. 3851 § 1 k.c. poprzez wadliwe zastosowanie

i uznanie, że skutkiem stwierdzenia abuzywności postanowień indeksacyjnych jest

niemożność dalszego trwania umowy w ustalonym przez strony kształcie, czyli jej

nieważność, podczas, gdy taki skutek przez art. 3581 § 1 k.c. nie jest przewidziany;

3. art. 3851 § 2 w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 358 § 1 i 2 k.c. w zw. z art.

XLIX ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. przepisy wprowadzające kodeks cywilny

oraz art. 41 Prawa wekslowego poprzez ich niezastosowanie, w sytuacji,

gdy rekonstrukcja norm umownych w oparciu o powołane przepisy doprowadziłaby

do utrzymania umowy i jej charakteru w oparciu o przepis, który nie odsyła

do ustalonych zwyczajów, za to realizuje postulat utrzymania umowy i to w kształcie

nienaruszającym prawa wspólnotowego;

4. art. 3851 § 1 i 2 k.c. poprzez dokonanie ich niewłaściwej wykładni

polegającej na przyjęciu, że utrzymanie umowy w pozostałym zakresie

po wyeliminowaniu z jej treści postanowień niedozwolonych nie jest możliwe,

II CSKP 638/23

7

podczas gdy prawidłowa wykładnia tych przepisów prowadzi do wniosku, że w razie

stwierdzenia abuzywności niektórych postanowień umownych, wykładnia pozostałej

części umowy powinna być dokonywana z uwzględnieniem celu, jakim jest - obok

utrzymania obowiązywania umowy - przywrócenie równowagi kontraktowej stron;

5. art. 65 § 1 i 2 k.c. w związku z postanowieniami § 9 ust. 2 w zw. z § 6

ust 1 oraz § 10 ust. 3 w zw. z § 6 ust 1 umowy kredytu w związku z art. 3851 § 1 k.c.,

polegające na wadliwej ich wykładni poprzez przyjęcie, że postanowienia

indeksacyjne zawarte w umowie kredytu stanowią świadczenie główne umowy,

podczas gdy prawidłowa ich interpretacja prowadzi do wniosku, że były one

umownymi postanowieniami waloryzacyjnymi;

6. art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz. Urz. UE. L 1993 Nr 95,

str. 29) (dalej: "Dyrektywa") poprzez jego zastosowanie w okolicznościach sprawy,

w sytuacji, w której Dyrektywa nie jest źródłem prawa w relacji horyzontalnej między

stronami.

Pozwani w odpowiedzi na skargę kasacyjną wnieśli o jej oddalenie

i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Postanowieniem z 2 sierpnia 2023 r. Sąd Najwyższy zawiesił postępowanie

kasacyjne wobec ogłoszenia upadłości powoda (art. 174 § 1 pkt 4 w związku

z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.), wezwał do udziału w sprawie syndyka masy

upadłości

powoda

Bank

spółki

akcyjnej

w

W.

(art. 174 § 3 w związku z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.) oraz podjął postępowanie

kasacyjne z udziałem syndyka (art. 180 § 1 pkt 5b w związku

z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

W ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że klauzula

pozwalająca na pełną swobodę decyzyjną banku przy kształtowaniu kursu waluty

obcej jest klauzulą niedozwoloną, kształtując prawa i obowiązki konsumenta

w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszając jego interesy

(art. 3851 § 1 k.c.). Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na PLN w chwili jego wypłaty,

II CSKP 638/23

8

jak i przeliczenie z CHF na PLN w chwili wymagalności poszczególnych rat służy

bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Postanowienia umowne

uprawniające bank do jednostronnego ustalania kursów walut są nietransparentne,

pozwalają bowiem bankowi na arbitralne kształtowanie kursów walut, a tym samym

zapewniają mu swobodę decyzyjną odnoście do wysokości kosztów kredytu

obciążających konsumenta. Zgodnie z zasadą dobrych obyczajów koszty wynikające

z zawartej z konsumentem umowy powinny być możliwe do przewidzenia. Jest tak

także wtedy, gdy swoboda banku w ustaleniu wysokości kursu jest w jakiś sposób

ograniczona, przez wprowadzenie pewnych elementów obiektywnych przy jego

określaniu, jeżeli nie precyzuje ona wszystkich czynników ustalanych przez bank

w celu oznaczenia kursu wymiany. Sytuacja, w której konsument dowiaduje się

o poziomie zadłużenia ratalnego, już spłaconego w związku z podjęciem

odpowiedniej sumy z jego rachunku jest nie do zaakceptowania w świetle art. 3851

k.c.

Wbrew stanowisku skarżącego określanie kursów w oparciu o rynek

międzybankowy i po ogłoszeniu kursów średnich przez NBP oraz ustalenie momentu

w czasie, którego jest uwzględniana wartość tego miernika, a także wskazanie czasu

obowiązywania określonego notowania w tabeli kursów (§ 6 ust. 1 w związku

z art. 9 ust. 2 oraz § 10 ust. 3 w zw. z art. 6 ust. 1 umowy), nie jest wystarczające.

Postanowienia umowy nie przewidywały bowiem, aby kurs CHF ustalony przez Bank

pozostawał w określonej relacji do aktualnego kursu tej waluty ukształtowanego

przez rynek walutowy lub publikowanego przez NBP. Marża kupna (sprzedaży) była

zależna jedynie od Banku, a umowa w żaden sposób nie określała sposobu jej

ustalania.

Tego rodzaju klauzula – jak trafnie przyjął Sąd Apelacyjny - pozwalała zatem

dowolnie ustalać kryteria wyboru kursów walut a także wysokość marży, narażając

kredytobiorców na nieograniczoną arbitralność decyzji Banku, bez możliwości

zweryfikowania prawidłowości kursu ustalonego przez Bank oraz wysokości marży

za dokonanie transakcji kupna (sprzedaży) waluty, a tym samym nie pozwalała na

przewidzenie skutków umowy. Należy ją zatem kwalifikować, jako zawierającą treść

niedozwoloną, co wielokrotnie badając analogiczne zarzuty stwierdzał Sąd

Najwyższy, w zasługującym na podzielenie orzecznictwie (zob. m.in. wyroki Sądu

Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134;

z 8 września 2016 r., II CSK 750/15, niepubl; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16,

niepubl.; z 19 września 2018 r., I CNP 39/17, niepubl.; z 24 października 2018 r.,

II CSK 632/17, niepubl.; z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17, niepubl.; z 27 lutego

2019 r., II CSK 19/18, niepubl.; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019,

z. 12, poz. 115; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, niepubl.; z 29 października 2019 r.,

IV CSK 309/18, OSNC 2020 r., nr 7-8, poz. 64; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/ 18,

Glosa 2020, nr 4, s. 67 i n.; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, niepubl.; i z 13 maja

2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.).

II CSKP 638/23

9

Taki sam pogląd został wypracowany w orzecznictwie Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej: „TSUE”) dotyczącym postanowień

Dyrektywy. Podkreślono w nim, że treść klauzuli umowy kredytu zawartej między

przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej,

do której kredyt jest indeksowany, powinna na podstawie jasnych i zrozumiałych

kryteriów umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu

i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty

obcej, stosowanego w celu obliczenia rat kredytu, w taki sposób by miał

on możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany stosowany przez

przedsiębiorcę ( zob. m.in. wyrok z 18 listopada 2021 r., C – 212/20, M.P., B.P.

przeciwko „A”).

Bez znaczenia jest przy tym to, w jaki sposób Bank rzeczywiście stosował

abuzywne postanowienia umowne, w szczególności czy przynosiły mu one

nieuzasadnione korzyści i czy opierał się na powszechnej i utrwalonej praktyce

bankowej. O tym bowiem czy postanowienie jest niedozwolone decydują

okoliczności z chwili zawarcia umowy (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2

oraz orzecznictwo TSUE przytoczone w uzasadnieniu tej uchwały). Okoliczność

zatem, że uwarunkowania rynkowe ograniczały swobodę Banku w zakresie

określania kursu waluty, zapobiegając zasadniczym odstępstwom od kursów

stosowanych w praktyce bankowej (kursu średniego NBP), nie oznacza, iż sporne

postanowienia były dozwolone. Nadal bowiem umożliwiały Bankowi czerpanie

korzyści, które w istocie nie miały żadnego uzasadnienia w świetle wyłącznie

waloryzacyjnego charakteru indeksacji do CHF, a których rozmiar zależał od jego

decyzji i polityki finansowej (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 24 maja 2024 r.,

II CSKP 1560/22, niepubl. oraz postanowienie TSUE z 18 października 2023 r.,

C-117/23, Eurobank Bulgaria).

Sposób wykonywania umowy, w tym w kontekście korzystnych dla pozwanych

różnic między kredytami złotowymi a udzielanymi w walucie (CHF), stosowany przez

powoda kurs rynkowy przy rozliczeniach spłat, przyczyna zawarcia przez pozwanych

umowy, interes Banku, który w relacji z konsumentami stosował klauzule

niedozwolone a także ekwiwalencja świadczeń spełnianych przez konsumentów

na podstawie klauzuli abuzywnej oraz świadczeń, które spełnialiby na podstawie

innej umowy zawartej z tym samym bankiem, nie mają znaczenia dla oceny

abuzywności. Przesłankami stwierdzenia abuzywności klauzuli umownej są bowiem

brak indywidualnego uzgodnienia postanowienia umownego, jego sprzeczność

z dobrymi obyczajami oraz rażące naruszenie interesów konsumenta. Poza

zakresem oceny pozostaje także czy konsumenci faktycznie ponieśli straty w toku

wykonywania umowy oraz czy mieli faktyczną alternatywę pozwalającą na zawarcie

umowy bez abuzywnych postanowień (zob. m.in. uchwały składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15 i z 20 czerwca 2018 r.,

II CSKP 638/23

10

III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2 oraz orzecznictwo TSUE przytoczone

w jej uzasadnieniu). Obowiązkowi przedsiębiorcy, którego naruszenie może

prowadzić do stwierdzenia abuzywności postanowienia umownego nie odpowiada

bowiem obowiązek konsumenta poczynienia wszystkich starań by zapobiec

powstaniu takiego skutku, wypaczałoby to bowiem istotę ochrony konsumenckiej

(zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 4 lipca 2023 r., I CSK 3526/22

i orzecznictwo przytoczone w jego uzasadnieniu).

Przeciwne stanowisko nie jest możliwe do zaakceptowania ze względów

konstrukcyjnych oznaczałoby bowiem, że o tym czy postanowienie jest abuzywne

można by dowiedzieć się dopiero po wykonaniu umowy w całości, kiedy znany jest

już ostateczny sposób korzystania z danego postanowienia, co pozostawałoby

w sprzeczności z podstawowymi zasadami dotyczącymi sankcji dotykających

wadliwych czynności prawnych ( zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2

oraz orzecznictwo TSUE przytoczone w jej uzasadnieniu).

Wbrew stanowisku skarżącego Sąd Apelacyjny prawidłowo zatem stwierdził,

że zastosowany w umowie łączącej strony mechanizm ustalania kursów waluty jest

sprzeczny z dobrymi obyczajami, narusza rażąco interesy powodów i równowagę

stron, pozostawiając kredytodawcy pole do arbitralnego działania i obarczając

kredytobiorców nieprzewidywalnym ryzykiem. Klauzule kursowe składając się

na mechanizm indeksacji, są bowiem niejednoznaczne i jako określające sposób

oznaczenia kursu miarodajnego do przeliczenia walutowego nie poddają się

obiektywnej weryfikacji. Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego nie

budzi wątpliwości, że możliwość dowolnego kształtowania przez Bank tabeli kursów

była rażąco niekorzystna dla pozwanych, jako konsumentów.

Nie ma również podstaw do kwestionowania stanowiska Sądu Apelacyjnego

odnośnie do abuzywności klauzuli ryzyka walutowego. Sąd Apelacyjny nie negował

dopuszczalności zawarcia umowy kredytu indeksowanego do CHF, którego

integralną częścią jest klauzula ryzyka walutowego lecz stwierdził jej abuzywność

w okolicznościach sprawy z uwagi na jej wprowadzenie do umowy z rażącym

naruszeniem praw pozwanych przez ich narażenie na nieograniczone ryzyko

kursowe.

W tym kontekście dostrzeżenia wymaga, że okoliczność, iż każdy przeciętny,

racjonalnie działający konsument zdaje sobie sprawę ze zmienności kursu

walutowego w czasie, nie może być identyfikowane z akceptacją nieuczciwego

postanowienia umownego pozwalającego na nieograniczony wzrost zobowiązania

bez jakiegokolwiek mechanizmu zabezpieczającego konsumenta i w oderwaniu

od jego zobowiązania istniejącego w dacie zawarcia umowy. Ryzyko kursowe

towarzyszące umowom kredytowym indeksowanym do waluty obcej zawieranym

II CSKP 638/23

11

na bardzo długi okres jest na tyle poważne, że jeżeli ma nim być w całości obciążony

kredytobiorca, to jego decyzja podjęta w tym przedmiocie przez zaakceptowanie

umowy musi być poprzedzona wykonaniem obowiązków informacyjnych przez

kredytodawcę.

Z wiążącej Sąd Najwyższy podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia

nie wynika natomiast, by Bank udzielił pozwanym informacji, które umożliwiłyby

im rozeznanie, jak duże jest ryzyko wzrostu kursu CHF do PLN i w jakich proporcjach

wzrost ten może nastąpić, uwzględniając wieloletni okres związania stron umową.

W okolicznościach sprawy ograniczono się w istocie do odebrania od pozwanych

formalnego oświadczenia o ryzyku kursowym, eksponowania stabilności waluty

indeksacji oraz jej atrakcyjności w stosunku do kredytów złotowych.

Pozwani nie byli zatem w stanie ocenić wysokości swojego zobowiązania,

a co za tym idzie ryzyka ekonomicznego związanego z zawarciem umowy w sytuacji

silnej deprecjacji waluty krajowej w stosunku do CHF. W konsekwencji nie otrzymali

wystarczającej informacji o ryzyku walutowym, w sposób uzasadniający przyjęcie,

że główne świadczenie zostało sformułowane w sposób jednoznaczny. Okoliczności

te przesądzają o braku transparentności postanowień umownych dotyczących

ryzyka walutowego, a skarżący w toku postępowania nie przedstawił dowodów

przeciwnych.

W odniesieniu do klauzul walutowych nie jest wystarczające – jak to miało

miejsce w okolicznościach sprawy - deklaratywne oświadczenie przez pozwanych,

że zostali poinformowani o ryzyku walutowym i akceptują to ryzyko, a ciężar

udowodnienia, że konsument otrzymał niezbędne informacje spoczywa

na przedsiębiorcy. Formalne poinformowanie o ryzyku walutowym nie jest

wystarczające do uznania, że klauzula określająca główne świadczenia stron została

wyrażona jasno i jednoznacznie. Prawidłowa informacja powinna uświadamiać

konsumentowi, że ryzyko silnej deprecjacji złotego jest trudne do oszacowania

w perspektywie długoterminowej i pozostaje realne. W konsekwencji nie może

polegać na upewnianiu konsumenta, że waluta indeksacji jest stabilna, a zagrożenia

i ryzyka jedynie hipotetyczne i nieprawdopodobne. Przeciwnie, prawidłowa

informacja powinna uświadamiać konsumentowi, że może dojść do sytuacji, w której

rozmiar deprecjacji waluty indeksacji może spowodować utratę jego zdolności do

spłaty kredytu, z czym może się wiązać poważne ryzyko utraty nieruchomości

obciążonej hipoteką zabezpieczającą spłatę kredytu. Konieczne jest zatem

przedstawienie mu nie tylko danych z okresu kiedy nie miały miejsca zdarzenia

powodujące istotne wahania kursu lecz także przedstawienie zagrożeń będących

II CSKP 638/23

12

wynikiem zdarzeń nadzwyczajnych mogących spowodować 100 – 200 % wzrost

kursu waluty ( zob. m.in. wyroki TSUE z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-782/19 VB

i inni przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA oraz AV i in. przeciwko BNP

Paribas Personal Finance SA, Procureur de la République; z 20 września 2018 r.,

C-51/17 OTP Bank Nyrt. I OTP Faktoring Követeléskezelő Zrt. przeciwko Teréz Ilyés

i Emilowi Kissowi; z 20 września 2017 r., C-186/16 R. P. Andriciuc i in. przeciwko

Banca Românească SA; oraz wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r.,

II CSK 483/18, niepubl., z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22.; z 13 maja 2022 r.,

II CSKP 464/22, niepubl.).

Dostrzeżenia także wymaga, że wykładnia prawa unijnego dokonywana przez

TSUE – w tym także w zakresie dotyczącym spoczywającego na Banku obowiązku

informacyjnego - ma charakter deklaratywny i jest skuteczna ex tunc, znajduje zatem

zastosowanie – poza sytuacjami, gdy Trybunał zdecyduje się na ograniczenie

skutków czasowych przyjmowanych przez siebie wykładni - także do stosunków

prawnych powstałych przed wydaniem wyroku (zob. m. in. wyroki z 8 kwietnia

1976 r., 43/75, Gabrielle Defrenne przeciwko Societe Anonyme Belge de Navigation

Aerienne Sabena, ECR 1976, s. 455 i z 6 marca 2007 r., C-292/04, Wienand

Meilicke, Heidi Christa Weyde i Marina Stöffler przeciwko Finanzamt Bonn-

Innenstadt). Zarzut naruszenia art. 65 § 1 i 2 k.c., w związku z § 9 ust. 2 w związku

z § 6 ust. 1 oraz § 10 ust. 3 w zw. z § 6 ust. 1 umowy, a także w zw. z art. 3851 k.c.

nie zasługiwał zatem na uwzględnienie.

Możliwość uznania niedozwolonego charakteru postanowienia nie dotyczy

jednak postanowień określających główne świadczenia stron, jeżeli zostały

sformułowane w sposób jednoznaczny (art. 385 1 § 1 zd. 2 k.c.). W aktualnym

orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd - który podziela skład

orzekający w niniejszej sprawie - że zastrzeżone w umowie kredytu indeksowanego

do waluty obcej klauzule kształtujące mechanizm indeksacji określają główne

świadczenia stron (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 4 kwietnia 2019 r.,

III CSK 159/17; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 30 września 2020 r.,

I CSK 556/18; z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, niepubl. oraz wyroki Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października 2019 r., C – 260/18, K.J. Dziubak

przeciwko Raiffeisen Bank International AG; z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782-

19, VB i inni przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA oraz AV i in. przeciwko

BNP Paribas Personal Finance SA, Procureur de la République). Odnoszą się

one bowiem bezpośrednio do elementów przedmiotowo istotnych umowy kredytu

bankowego, a zatem do oddania i zwrotu sumy kredytowej, której wysokość wprost

II CSKP 638/23

13

kształtują. Również w orzecznictwie TSUE uznaje się, że klauzule ryzyka

walutowego, które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy (konsumenta) ryzykiem

zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu,

określają główne świadczenia stron (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego

z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18;

z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, niepubl.,

a także wyroki TSUE z 3 października 2019 r., C – 260/18, K.J. Dziubak przeciwko

Raiffeisen Bank International AG; z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782-19, VB i inni

przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas

Personal Finance SA, Procureur de la République).

W konsekwencji zarzut naruszenia art. 65 § 1 i 2 k.c. w związku

z postanowieniami § 9 ust. 2 w związku z § 6 ust. 1 oraz § 10 ust. 3 w zw. z § 6 ust.

1 a także w związku z art. 3851 k.c. przez przyjęcie, że postanowienia indeksacyjne

zawarte w umowie kredytu stanowią świadczenie główne umowy nie zasługiwał

na uwzględnienie.

Nie ulega jednak wątpliwości, że klauzule składające się na mechanizm

indeksacji mogą być poddane badaniu, pod kątem abuzywności, skoro nie zostały

sformułowane jednoznacznie. Wbrew stanowisku skarżącego Sąd Apelacyjny trafnie

przyjął, że klauzule indeksacyjne zawarte w umowie łączącej strony nie zostały

wyrażone w sposób jednoznaczny, a to otwiera dopuszczalność ich badania pod

kątem abuzywności (art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.). Wymóg by warunek umowny był

wyrażony prostym i zrozumiałym językiem ( art. 4 ust. 2 Dyrektywy), obejmuje

bowiem nie tylko to by był on zrozumiały dla konsumenta z gramatycznego

(językowego) punktu widzenia, ale także by umowa przedstawiała w sposób

przejrzysty konkretne działania mechanizmu wymiany waluty obcej, do którego

odnosi się ów warunek, a także związek między tym mechanizmem a mechanizmem

przewidzianym w innych warunkach dotyczących uruchomienia kredytu, tak by

konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria,

wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne, które mogą być

trudne do udźwignięcia w przypadku spadku wartości waluty, w której otrzymuje

wynagrodzenie w stosunku do waluty obcej, w której kredyt został udzielony.

W konsekwencji – jak trafnie przyjął Sąd Apelacyjny klauzule składające się

na mechanizm indeksacji kredytu do CHF w umowie łączącej strony są od początku,

z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść pozwanych, którzy

mogli udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na te postanowienia i w ten

sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną. Strony pozostają jednak

związane umową w pozostałym zakresie, jeżeli jest to możliwe (zob. uchwała składu

II CSKP 638/23

14

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – zasada prawna - z 7 maja 2021 r.,

III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).

Stanowisko powoda, że Dyrektywa i jej interpretacja przyjęta w orzecznictwie

TSUE nie powinna być w sprawie uwzględniana są chybione. Okoliczność,

że Dyrektywa nie jest bezpośrednio stosowana jest bez znaczenia, skoro jej właściwa

implementacja powinna być oceniana z uwzględnieniem jej celów i postanowień,

a zatem dorobku orzeczniczego TSUE, który musi być uwzględniony w ramach

prounijnej wykładni art. 3851 § 1 k.c. Zarzut naruszenia art. 6 ust. 1 Dyrektywy

nie zasługuje zatem także na uwzględnienie.

Na podzielenie nie zasługują także dalsze zarzuty skargi dotyczące

naruszenia prawa materialnego skoncentrowane na kwestionowaniu stanowiska

Sądu Apelacyjnego o niemożności utrzymania umowy w mocy i przesłankowego

stwierdzenia jej nieważności. W orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolity jest

bowiem pogląd – z którym koresponduje stanowisko przyjęte w zaskarżonym

orzeczeniu - że po wyeliminowaniu z umowy kredytu powiązanej z frankiem

szwajcarskim niedozwolonych postanowień określających wysokość należności

obciążającej kredytobiorcę z odwołaniem do kursu waluty obcej ustalanego

jednostronnie przez bank, utrzymanie umowy kredytu, w pozostałym zakresie nie jest

możliwe, co dotyczy zarówno kredytów indeksowanych jak i denominowanych

w walucie obcej (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, z 13 maja

2022 r., II CSKP 293/22, z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22; z 26 stycznia 2023 r.,

II CSKP 722/22; z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22; z 29 listopada 2023 r.,

II CSKP 1753/22; z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22; z 24 maja 2024 r.,

II CSKP 1560/22; i z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22).

Nie zasługuje na podzielenie stanowisko skarżącego, że w okolicznościach

niniejszej sprawy istniała możliwość zastąpienia przez Sąd Apelacyjny postanowień

niedozwolonych innymi i tym samym utrzymania umowy w mocy. Skarżący nie

uwzględnia w tym zakresie wynikających z prawa unijnego warunków

dopuszczalności substytucji klauzuli abuzywnej zgodnie z którymi, jest to możliwe

tylko wtedy, gdyby brak zastąpienia narażał konsumenta, przez upadek umowy

w całości, na szczególnie niekorzystne skutki, przy czym decydujące jest w tym

przedmiocie zdanie konsumenta (zob. wyroki TSUE z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13,

Árpád Kásler, Hajnalka Káslerné Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt,

z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak i Justyna Dziubak przeciwko

Raiffeisen Bank International AG; z 8 września 2022 r., C -80/21, C-81/21 i C-82/21,

D.B.P., i z 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B.,U.B., M.B. przeciwko X S.A.,

z 12 października 2023 r., C-645/22, II CSKP 545/23 R.A. i in. przeciwko Luminor

Bank AS oraz postanowienie z dnia 17 listopada 2021 r., C-655/20, Marc Gómez del

Moral Guasch przeciwko Bankia SA).

II CSKP 638/23

15

Wynika to z faktu, że substytucja niedozwolonego postanowienia umownego

jest dopuszczalna wtedy, gdy służy ochronie interesów konsumenta, a nie

przedsiębiorcy. Ponadto opiera się ona na założeniu, że konsument, po udzieleniu

mu koniecznych informacji o konsekwencjach abuzywności klauzuli i upadku umowy,

jest w największym stopniu powołany do tego, aby ocenić, czy upadek umowy jest

dla niego niekorzystny, czy też nie, a jego wola w tej materii powinna być

respektowana i nie powinna być zastępowana decyzją sądu, chociażby sąd oceniał

sytuację konsumenta odmiennie (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 19 stycznia

2024 r., II CSKP 874/22 i z 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest także pogląd,

że w przypadku, gdy eliminacja niedozwolonych postanowień umownych – takich

jakie wystąpiły w umowie łączącej strony - doprowadzi do takiej deformacji umowy,

że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć praw i obowiązków stron,

to nie można przyjąć, że strony są związane pozostałą częścią umowy (zob. m.in.

uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21

oraz wyroki Sądu Najwyższego z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16 i z 24 października

2018 r., II CSK 632/17). Umowa będzie dotknięta nieważnością, gdy bez abuzywnych

postanowień jej obowiązywanie nie jest możliwe w świetle prawa krajowego

i nie zaszły przesłanki umożliwiające zastosowanie regulacji zastępczej,

a konsument postanowień abuzywnych nie potwierdził, nie udzielając następczo

świadomej i wolnej zgody na te klauzule i tym samym odmawiając przywrócenia

im skuteczności z mocą wsteczną ( zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 oraz wyroki Sądu Najwyższego

z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21). Pozwani

zgody takiej nie udzielili domagając się konsekwentnie stwierdzenia upadku umowy.

W razie stwierdzenia – tak jak to miało miejsce w okolicznościach sprawy -

abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul przeliczeniowych utrzymanie

umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia. Unieważnienie tych klauzul

doprowadziłoby bowiem nie tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic

kursów walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego,

które jest bezpośrednio związane z indeksacją kredytu do waluty ( zob. m.in. uchwała

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC

2021, nr 9, poz. 56 ; wyroki Sądu Najwyższego z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16;

z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18;

z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.;

z 9 września 2022 r., II CSKP 794/22, niepubl. oraz postanowienie Sądu

Najwyższego z 27 kwietnia 2023 r., I CSK 3629/22, niepubl.).

II CSKP 638/23

16

W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalony jest także pogląd,

że niedopuszczalne jest przekształcenie kredytu powiązanego z walutą obcą

w kredyt złotowy oprocentowany stawką LIBOR lub WIBOR. Wyeliminowanie

bowiem ryzyka kursowego charakterystycznego dla umowy kredytu powiązanego

z walutą obcą, byłoby równoznaczne z tak daleko idącą modyfikacją umowy,

że umowę taką należałoby uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze,

co prowadzi do wniosku, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie

umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe co przemawia

za jej całkowitą nieważnością ( zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia

2019 r., V CSK 382/18, OSNC – ZD 2021, nr 2, poz. 20; z 24 lutego 2022 r.,

II CSKP 45/22, niepubl.; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, niepubl.; z 13 maja

2022 r., II CSKP 405/22 i II CSKP 293/22, niepubl.; z 27 maja 2022 r.,

II CSKP 395/22, niepubl.; i z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl.).

W konsekwencji w ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje

także pogląd, że nie jest możliwe – wbrew woli konsumenta - zastąpienie

niedozwolonego postanowienia umownego odsyłającego do kursu waluty

wynikającego z tabeli bankowej odwołaniem do kursu średniego ustalanego przez

NBP względnie kursu rynkowego waluty ( zob. m.in. postanowienie Sądu

Najwyższego z 23 sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22, niepubl.; wyroki Sądu

Najwyższego z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22,

II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, niepubl.; z 19 maja 2022 r., II CSKP 985/22;

i z 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22, niepubl. ).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wykluczono również możliwość

wypełnienia luki w umowie po wyeliminowaniu z niej postanowień abuzywnych przez

odwołanie do art. 69 ust. 3 Prawa bankowego. Przyjęto, że wejście w życie ustawy

antyspreadowej nie pozwala w pełni wyeliminować z umowy postanowień

zawierających niejasne reguły przeliczania należności kredytowych. Sankcje będące

konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają bowiem ze skutkiem

ex tunc, co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty

zawarcia umowy – z wyjątkiem woli konsumenta – pozostają bez znaczenia dla

stwierdzenia abuzywności postanowień umowy. O tym bowiem czy postanowienie

jest niedozwolone decydują okoliczności z chwili zawarcia umowy (zob. m.in.

II CSKP 638/23

17

uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r.,

III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2 oraz orzecznictwo TSUE przytoczone w jej

uzasadnieniu). Ponadto ustawa antyspreadowa nie zawiera przepisów o charakterze

dyspozytywnym, które mogłyby zastąpić nieuczciwe klauzule zawarte w umowach

kredytowych (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP

405/22, niepubl. i z 28 lipca 2023 r., I CSK 611/22, niepubl.).

Dotyczy to także sytuacji, gdy strony - tak, jak ma to miejsce w okolicznościach

sprawy - zawarły aneks do umowy. Wykładni art. 6 ust. 1 Dyrektywy należy bowiem

dokonywać w ten sposób, że sąd krajowy jest zobowiązany do stwierdzenia

nieuczciwego charakteru warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą

a konsumentem, nawet jeśli warunek ten został zmieniony przez strony w drodze

umowy. Takie stwierdzenie pociąga za sobą przywrócenie sytuacji, w jakiej

znajdowałby się konsument w braku warunku, którego nieuczciwy charakter zostałby

stwierdzony, chyba że konsument przez zmianę nieuczciwego warunku zrezygnował

z takiego przywrócenia w drodze wolnej i świadomej zgody, czego zbadanie należy

do sądu krajowego. Jednakże z przepisu tego nie wynika, że stwierdzenie

nieuczciwego charakteru pierwotnego warunku umownego miałoby co do zasady

skutek w postaci unieważnienia umowy, jeżeli zmiana tego warunku pozwala

na przywrócenie równowagi między obowiązkami i prawami tych stron wynikającymi

z umowy i na usunięcie wady obciążającej ten warunek (zob. wyrok TSUE

z 29 kwietnia 2021 r., C – 19/20, I.W. i R.W. przeciwko Bankowi BPH S.A.).

Możliwość skorzystania z mechanizmu rozliczeń określonego w art. 75 b

Prawa bankowego i przyznanie kredytobiorcom na tej podstawie prawnej

dodatkowych uprawnień nie pozbawia zatem pozwanych uprawnienia do kontroli

abuzywności postanowień umowy i zgłoszenia roszczeń na tle umowy nie

spełniającej wymagań stawianych umowom kredytowym w stosunkach

z konsumentami. Uznaniu klauzuli kursowej za abuzywną nie sprzeciwia się to,

że pozwani w toku wykonywania umowy – wskutek zmian ustawodawczych - mogli

wybrać bezpośrednią spłatę w walucie obcej. Znaczenie w kontekście abuzywności

miałoby jedynie to, że konsument wybrał spłatę w złotych po kursie, który w dacie

zawarcia umowy był mu znany.

Ani z treści aneksów zawartych przez strony ani z okoliczności sprawy,

nie wynikało by pozwani zawierając aneksy do umowy zrezygnowali w drodze wolnej

i świadomej zgody z przysługujących im uprawnień, to jest przywrócenia sytuacji

II CSKP 638/23

18

w jakiej znajdowaliby się w braku nieuczciwych warunków. Przeciwnie,

nie potwierdzając umowy i nie udzielając następczo świadomej i wolnej zgody

na klauzule niedozwolone tym samym odmówili przywrócenia im skuteczności

z mocą wsteczną.

Możliwości utrzymania umowy w mocy i usunięcia z niej luk nie stwarza także

art. 358 § 2 k.c. wprowadzony do kodeksu cywilnego z dniem 24 stycznia 2009 r.

ustawą z dnia 23 października 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny

oraz ustawy – Prawo dewizowe, Dz.U. z 2008 r., Nr 228, poz. 1506), czyli po dacie

zawarcia przez strony umowy (14 sierpnia 2007 r.). Dotyczy on zobowiązań

wyrażonych w walucie obcej, a w przypadku kredytu indeksowanego do CHF waluta

obca stanowi jedynie miernik wartości zobowiązania zaciągniętego w walucie

polskiej i świadczeń spełnianych przez kredytobiorców w walucie obcej. Ponadto,

zamiarem powoda nie było stosowanie kursu średniego NBP, lecz kursów z tabeli

Banku, co miało mu zapewnić wyższy zysk ze spreadu walutowego. Przyjęcie

w drodze wykładni, że wolą stron było w istocie stosowanie średniego kursu NBP

zamiast kursu jednostronnie określonego przez Bank, pozostawałoby

w sprzeczności z rzeczywistą wolą stron wyrażoną w umowie.

Powyższej oceny nie zmienia ewentualne uznanie umowy kredytowej

za kreującą zobowiązanie ciągłe i przyjęcie na podstawie ogólnych reguł prawa

międzyczasowego, że do takiego zobowiązania powinny mieć bezpośrednie

zastosowanie przepisy wchodzące w życie w czasie trwania stosunku prawnego.

Artykuł 358 § 2 k.c. w nowym brzmieniu mógłby bowiem znajdować zastosowanie

wyłącznie do stosunków ciągłych istniejących w chwili jego wejścia w życie. Przyjęcie

natomiast, że umowa kredytowa była nieważna lub bezskuteczna z powodu

niemożliwości ustalenia wiążącego kursu waluty obcej w chwili jej zawarcia oznacza,

że stosunek prawny nigdy nie powstał, w związku z czym nie ma przedmiotu,

do którego dałoby się zastosować wymieniony przepis (zob. m.in. wyrok Sądu

Najwyższego z 28 marca 2024 r., II CSKP 1308/22, niepubl.).

Nie można też dokonać wykładni umów kredytowych na podstawie art. 65 § 2

k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 354 k.c., już po usunięciu z nich postanowień

abuzywnych, w celu ustalenia zgodnego celu i zamiaru stron co do sposobu ustalenia

kursu CHF. Sprowadzało by się to bowiem do zmiany treści klauzuli indeksacyjnej,

II CSKP 638/23

19

prowadząc do zmiany jej rozumienia przez wprowadzenie odesłania do wartości

rynkowej CHF lub kursu średniego NBP. Dla rozstrzygnięcia o utrzymaniu umowy

w mocy nieadekwatne jest odwoływanie się – jak to czyni skarżący - do hipotetycznej

woli stron groziłoby to bowiem ryzykiem dalszego pogorszenia sytuacji strony

dotkniętej nadużyciem, gdyby strona, która narzuciła niedozwolone postanowienie

umowne wywodziła, że nie zawarłaby umowy z jego pominięciem.

Zgodnie z orzecznictwem TSUE art. 5 i 6 Dyrektywy należy bowiem

interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy,

który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy dokonał wykładni tego

warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka

wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron. W konsekwencji art. 6 ust. 1

Dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że niezgodny z tym artykułem jest

przepis prawa krajowego dający sądowi możliwość uzupełnienia umowy przez

zmianę treści owego warunku. Możliwość taka istniałaby tylko w przypadku, gdyby

stwierdzenie nieważności nieuczciwego warunku zobowiązywało sąd do

unieważnienia umowy w całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie

niekorzystne konsekwencje, czego Sąd Apelacyjny nie stwierdził (zob. wyroki TSUE

z 18 listopada 2021 r. C – 212/20, M.P., B.P. przeciwko „A” i z 29 kwietnia 2021 r.,

C – 19/20, Bank BPH).

Brak także możliwości zaradzenia lukom wynikającym z usunięcia

nieuczciwego warunku zawartego w umowie kredytowej przez zastosowanie

przepisów prawa krajowego, które mogłyby mieć zastosowanie do umowy tylko

odpowiednio lub przez analogię i które odzwierciedlają regułę obowiązująca

w krajowym prawie zobowiązań ( zob. wyrok TSUE z 16 marca 2023 r., C-6/22,

M.B.,U.B.,M.B. przeciwko X S.A.).Takie rozwiązanie stałoby w sprzeczności z celami

prewencyjnymi Dyrektywy w postaci zniechęcenia przedsiębiorców do

wykorzystywania w zawieranych umowach nieuczciwych postanowień umownych.

W konsekwencji wykluczyć należy także usunięcie luk w umowie przy zastosowaniu

per analogiam art. 41 Prawa wekslowego (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego

z 24 października 2018 r., II CSK 632/17, niepubl. i z 27 listopada 2019 r.,

II CSK 483/18 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z 12 września 2023 r.,

I CSK 5858/22 i I CSK 5941/22, niepubl.; zob. także wyrok TSUE z 8 września

2022 r., C-80/21, C-81/21, C-82/21). W tym ostatnim orzeczeniu Trybunał podkreślił

niedopuszczalność sądowej modyfikacji treści postanowienia nieuczciwego w drodze

wykładni sądowej.

II CSKP 638/23

20

W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje także pogląd, że przyjęcie

skutku w postaci upadku umowy nie koliduje z zasadą proporcjonalności sankcji

i pewności prawa, skoro jest to efekt stosowania przez bank praktyki, w ramach której

określał jednostronnie wysokość zobowiązania po zawarciu umowy oraz przez

zaniechanie obowiązku informacyjnego narażał kredytobiorców na nieograniczone

ryzyko walutowe. Stwierdzenie nieważności umowy mieści się przy tym w zakresie

sankcji, jaką Dyrektywa przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez

przedsiębiorcę nieuczciwych postanowień umownych. Uzupełnienie umowy przez

sąd i dokonanie zmiany treści abuzywnego postanowienia mogłoby zagrażać

realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 Dyrektywy, prowadząc

do wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na przedsiębiorców przez

zwykły brak stosowania takich warunków wobec konsumentów. Byliby oni w ten

sposób zachęcani do stosowania nieuczciwych warunków, wiedząc, że nawet gdyby

miały być one uznane za bezskuteczne, to umowa mogłaby zostać uzupełniona

w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, co pozostałoby bez wpływu na jej

ważność i bez istotnego uszczerbku dla ich interesów ( zob. m.in. wyroki TSUE

z 14 czerwca 2012 r., C-618/10 Banco Español de Crédito SA; z 30 kwietnia 2014 r.,

C 26-13, Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt;

z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación Bancaria SA i Bankia

SA oraz wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18

i z 28 lipca 2023r., II CSKP 611/22, niepubl.).

Nie zasługiwał także na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 58 § 1 k.c. w zw.

z art. 3851 § 1 k.c. W orzecznictwie Sądu Najwyższego powszechnie dopuszcza się

bowiem wystąpienie z żądaniem ustalenia nieistnienia stosunku kredytu ze względu

na nieważność umowy kredytu (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 10 maja

2022 r., II CSKP 163/22, niepubl.; z 20 czerwca 2022 r., II CSKP 701/22, niepubl.

i z 28 lipca 2023 r., I CSK 611/22; zob. także uchwały Sądu Najwyższego

z 23 września 2020 r., III CZP 57/10, OSNC 2011, nr 2, poz. 14; z 15 września

2020 r., III CZP 87/19, OSNC 2021 r., nr 2, poz. 11; z 19 października 2023 r.,

III CZP 12/23; z 25 października 2023 r., III CZP 10/23 oraz wyrok Sądu Najwyższego

z 6 listopada 2015 r., II CSK 56/15, z 25 października). Brak było zatem przeszkód

prawnych by Sąd Apelacyjny przesłankowo przyjął, że doszło do trwałej

II CSKP 638/23

21

bezskuteczności umowy kredytu w skutkach odpowiadających w istocie sankcji

nieważności.

Z przytoczonych względów na podstawie art. 39814 k.p.c. Sąd Najwyższy

orzekł, jak w sentencji, a o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie

art. 98 § 1 i 3, art. 98 § 11 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 39821 k.p.c.,

a także § 2 pkt 6 i § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023,

poz. 1964, ze zm.).

Monika Koba

Paweł Grzegorczyk

Karol Weitz

[A.T.]

[SOP]