Bank potrącił wierzytelność w odpowiedzi na pozew. SN oddalił skargę kasacyjną kredytobiorców

Powodowie S.M. i M.M. złożyli pozew przeciwko Bank S.A. w W. i wnieśli o

zasądzenie od pozwanego na ich rzecz 91 503 zł wraz z ustawowymi odsetkami od

18 sierpnia 2020 r. do dnia zapłaty, tytułem bezpodstawnego wzbogacenia w związku

z nieważnością zawartej przez strony umowy kredytu i pobraniem świadczeń

nienależnych w okresie od 2 marca 2011 r. do 1 czerwca 2020 r.; a także ustalenie

nieistnienia pomiędzy stronami stosunku prawnego kredytu wynikającego z umowy

kredytu nr [...] z 9 listopada 2006 r., wobec stwierdzenia jego nieważności.

Powodowie sformułowali również żądanie ewentualne wnosząc o zasądzenie

od pozwanego na ich rzecz 34 162,12 zł wraz z ustawowymi odsetkami

za opóźnienie od 18 sierpnia 2020 r. do dnia zapłaty, tytułem bezpodstawnego

wzbogacenia w związku z pobraniem środków tytułem spłaty kredytu w zawyżonej

wysokości w okresie od 2 marca 2011 r. do 1 czerwca 2020 r.

Wyrokiem z 11 lutego 2022 r. Sąd Okręgowy w Siedlcach zasądził

od pozwanego na rzecz powodów 91 503 zł wraz z ustawowymi odsetkami

za opóźnienie od 18 sierpnia 2020 r. do dnia zapłaty (pkt I); a także ustalił nieistnienie

pomiędzy stronami stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu nr […] z 9

listopada 2006 r. wobec jej nieważności (pkt II).

W ocenie Sądu Okręgowego powództwo główne o zapłatę i ustalenie okazało

się uzasadnione. Powodowie zawali z Bankiem umowę kredytu indeksowanego.

Zgodnie z umową Bank udzielił powodom kredytu w kwocie 148 474,30 zł,

przeznaczonego na sfinansowanie dokończenia budowy domu. Kredytobiorcy

zobowiązali się do spłaty kredytu wraz z odsetkami w złotych, zaś spłata następować

miała poprzez wpłaty na rachunek kredytu. Zgodnie z umową, kredyt miał być

wypłacony w złotych przy jednoczesnym przeliczeniu wysokości wypłaconej kwoty

na CHF według kursu kupna walut dla CHF ustalonego przez Bank i obowiązującego

w Banku w dniu wypłaty środków. Z kolei wysokość rat kapitałowo-odsetkowych

została określona w harmonogramie spłat w CHF.

Sąd Okręgowy za zasadny uznał zarzut dotyczący abuzywności

postanowienia umowy dotyczącego klauzuli przeliczeniowej kwoty kredytu wyrażonej

II CSKP 68/24

3

w PLN na CHF, które to postanowienie zostało zawarte w § 2 ust. 1 i § 3 ust. 2

umowy. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, klauzula indeksacyjna kształtująca

sposób spełnienia świadczenia przez Bank - wypłaty kredytu oraz kształtująca

wysokość zobowiązania kredytobiorców - spłaty kredytu wraz z odsetkami, odnosi

się do głównych świadczeń stron umowy, którymi są właśnie udzielenie przez Bank

kredytu i jego spłata przez kredytobiorców. Klauzula ta rzutuje w sposób bezpośredni

na wysokość świadczeń stron, a więc należy uznać, że określa główne świadczenia

stron.

Zdaniem Sądu Okręgowego klauzula indeksacyjna nie była indywidualnie

uzgodniona z powodami. Takiego uzgodnienia nie stanowił fakt, że powodowie

dokonali wyboru kredytu indeksowanego spośród ofert Banku, czy też złożenie

podpisu wyrażającego wolę związania się umową i oświadczenia o wiedzy co do

ryzyka zmiany kuru walut. Nie wynikało z nich bowiem, że kredytobiorca miał realny

wpływ na treść zawieranej umowy kredytowej.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że w zawartej umowie kredytu znalazło się

postanowienie korzystne dla Banku, pozwalające mu w sposób jednostronny,

arbitralny, bez ograniczeń w tym zakresie, ukształtować wysokość zobowiązania

kredytobiorców - czyli wyrazić ich zobowiązania w CHF w sposób zupełnie dowolny

i uzależniony wyłącznie od decyzji Banku. W żaden sposób nie zostały

sprecyzowane kryteria i zasady, którymi Bank miał kierować się przy ustaleniu kursu

CHF, czy też mierniki, w porównaniu do których kurs miał być ustalany. Odbywało

się to poza jakąkolwiek kontrolą ze strony powodów.

Sąd Okręgowy podkreślił, że postanowienia zawarte w § 2 ust. 1 i § 3 ust. 2

umowy, w zakresie dotyczącym stosowanego kursu kupna waluty obowiązującego

w Banku, są abuzywne, a więc nie wiążą powodów. Nie miało przy tym znaczenia,

że kurs przy zastosowaniu którego miała być przeliczana rata kredytu z CHF na PLN,

był obiektywny, albowiem był to kurs sprzedaży obowiązujący w NBP. W ocenie Sądu

pierwszej instancji umowa pozwalała Bankowi na arbitralne określenie wysokości

zobowiązania powodów już w pierwszej fazie realizacji umowy, czyli przy przeliczeniu

wypłaconego w PLN kredytu na CHF, dzięki czemu w taki sposób została wyrażona

kwota kapitału, a następnie od niej naliczane były należne odsetki za korzystanie

II CSKP 68/24

4

z kapitału.

Sąd pierwszej instancji uznał, że klauzule walutowe określają główny

przedmiot umowy kredytu i ich usunięcie spowodowałoby nie tylko zniesienie

mechanizmu przeliczenia oraz różnic kursów walutowych, ale również usunięcie

ryzyka kursowego. Eliminacja klauzuli waloryzacyjnej ze skutkiem ex lege i ex tunc

powodowałaby, że kwota kredytu wyrażona byłaby tylko w PLN. Tymczasem zgodnie

z umową kredyt miał być wypłacony w złotówkach, a następnie przeliczony na CHF,

oprocentowany i przedstawiony w harmonogramie spłat kredytu. Bez

zakwestionowanego postanowienia umowy nie byłoby możliwe ustalenie kwoty

zadłużenia powodów zgodnie z umową w CHF, jak i wysokość poszczególnych rat

kapitałowo-odsetkowych, a więc essentaialia negotti kredytu. Dlatego - w ocenie

Sądu Okręgowego - usunięcie klauzuli waloryzacyjnej z przedmiotowej umowy

kredytu indeksowanego do obcej waluty, czyni tę umowę dotkniętą nie dającym się

usunąć brakiem, skutkującym jej nieważnością. Zdaniem Sądu Okręgowego,

nieuprawnione jest zastępowanie z urzędu niedozwolonego postanowienia

umownego innym mechanizmem wyliczenia kwoty zadłużenia. Możliwość taka

nie wynika z przepisów prawa o charakterze dyspozytywnym.

Sąd Okręgowy uznał, że pomimo jedoczesnego wystąpienia przez powodów

z żądaniem zapłaty, przysługuje im interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności

umowy w rozumieniu art. 189 k.p.c. Umowa zawarta przez strony formalnie nadal

obowiązuje. Nie została ona przez żadną ze stron wypowiedziana, zaś powodowie

spłacają raty zgodnie z harmonogramem. Tak więc tylko ustalenie nieistnienia

umowy przez sąd i danie temu wyraz w orzeczeniu, usunie niepewność co do faktu

obowiązywania tej umowy i dalszej konieczności realizacji przez powodów

obowiązków z niej wynikających. Rozstrzygnięcie potwierdzające nieważność

umowy kredytu wywoła między stronami skutek, w następstwie którego sytuacja

prawna stron zostanie określona jednoznacznie.

Z kolei odnosząc się do podniesionego przez pozwanego zarzutu potrącenia

kwoty 148 747,30 zł z kwotą objęta pozwem, tj. 91 503 zł - to zdaniem Sądu

Okręgowego jest on bezzasadny. Pozwany zgłosił do potrącenia swoją wierzytelność

z tytułu wypłaconego kapitału. Wierzytelność ta - wedle twierdzeń pozwanego -

II CSKP 68/24

5

przysługiwać miała w wypadku ustalenia nieważności umowy kredytu. Niewątpliwie

więc do jej wymagalności, jako wierzytelności bezterminowej, niezbędne było

wezwane powodów do zapłaty. Dopiero po tym fakcie pozwany winien był składać

materialne oświadczenie o potrąceniu. Tymczasem powodowie nie otrzymali

wezwania do zapłaty, lecz 29 kwietnia 2021 r. odpis odpowiedzi na pozew

zawierający oświadczenie o potrąceniu, które nie może być uznane za wezwanie

do zapłaty. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, niezasadny był również zarzut

zatrzymania zgłoszony przez pozwanego. Strona pozwana nie wskazała precyzyjnie

przysługującego jej świadczenia, do czasu zwrotu którego miałaby prawo zatrzymać

świadczenie powodów. W odpowiedzi na pozew wskazano jedynie, że pozwanej

przysługuje żądanie zwrotu wypłaconego powodom kredytu.

Wyrokiem z 6 września 2022 r. Sąd Apelacyjny w Lublinie oddalił apelację

pozwanego.

Sąd Apelacyjny wskazał, że umowa jest zgodna z art.69 Prawa bankowego.

Umowa zawarta przez strony jest natomiast bezspornie sprzeczna z naturą stosunku

prawnego normowanego na postawie art. 3531 k.c., z uwagi na zawarcie w niej

postanowień rażąco naruszających równowagę kontraktową stron. W realiach

sprawy strony zgodnie i jednoznacznie wskazały tylko część elementów należnych

sobie świadczeń, w szczególności kwotę i walutę kredytu. Jak wynikało z ustaleń

faktycznych poczynionych w sprawie, postanowienia umowy dotyczące waloryzacji,

pomimo wypłaty i spłaty kredytu w złotówkach, nie odwoływały się do kursów CHF

ustalanych w sposób neutralny, czy też obiektywnych, zewnętrznych wskaźników lub

czynników, na które żadna ze stron umowy nie miała wpływu, lecz zasady ustalania

kursów zostały przekazane do wyłącznych uprawnień kredytodawcy, przy czym

strony nie ustaliły kryteriów ustalania ich wysokości. Sąd odwoławczy podkreślił, że

uprawnienie Banku do waloryzowania kredytu na podstawie własnych tabel

kursowych nie zostało formalnie w żaden sposób ograniczone, jak również brak jest

norm ustawowych zawierających stosowne ograniczenia. Postanowienia umowy

kreujące świadczenia kredytobiorcy z odwołaniem do tabel kursowych

sporządzonych samodzielnie przez Bank, bez żadnych obiektywnych kryteriów, jest

na tyle nietransparentne, że obarcza kredytobiorcę zbyt nieprzewidywalnym

ryzykiem naruszając równorzędność stron umowy.

II CSKP 68/24

6

W ocenie Sądu Apelacyjnego, nie budziło wątpliwości, że treść klauzul

waloryzacyjnych analizowanej umowy nie wskazywała żadnego obiektywnego kursu

walut dla przeliczenia kredytu, ani warunków ustalenia przez kredytujący bank

kursów wymiany walut odnoszących się do uruchomienia kredytu i jego spłaty.

W konsekwencji kontrahent banku na podstawie samej umowy nie był w stanie

zweryfikować działań banku podczas ustalenia kursów ani zasad jakimi ten się

kierował. Zdaniem Sądu odwoławczego, z ocenianej umowy nie wynikały w ogóle

zastrzeżenia (kryteria), że kurs walut z własnych tabel banku miał być rynkowy czy

rozsądny (sprawiedliwy).

Sąd Apelacyjny wskazał, że sprzeczność ocenianej umowy

z art. 3531 k.c. skutkowała jej nieważnością na podstawie art.58 § 1 k.c. Dodatkowo

Sąd ten dokonał oceny ważności spornej umowy pod kątem zgodności z zasadami

współżycia społecznego. Podkreślił, że bank jest niewątpliwie profesjonalistą

na rynku usług finansowych i jego pracownicy musieli dysponować wiedzą o ryzyku

kursowym. W takim przypadku obowiązkiem kredytującego banku było

poinformowanie kredytobiorców o możliwych skutkach potencjalnego, drastycznego

wzrostu kursu franka szwajcarskiego. Obowiązek ten został przez pozwanego

całkowicie zignorowany. Przedstawiciele, pracownicy Banku eksponowali rzekome

zyski dla kredytobiorców wynikające z pozornie niskiego oprocentowania,

bagatelizując ryzyko kursowe. Niepełna informacja o ryzyku kursowym w sposób

oczywisty wpływała na decyzję zawarcia umowy przez kredytobiorcę. Sąd drugiej

instancji podkreślił, że przy zawieraniu umowy kredytobiorcom świadomie

przedstawiono jedynie fragment bardzo złożonego stosunku prawnego,

z nadmiernym skoncentrowaniem się (w aspekcie informacyjnym) na kwestii niskiej

(ówcześnie) raty kapitałowej i ukrywając wiedzę o ryzyku dysproporcji świadczeń

na niekorzyść kontrahenta.

Odnosząc się do niedozwolonych postanowień umownych, Sąd Apelacyjny

stwierdził, że niewątpliwie umowę zawarto z konsumentami w rozumieniu

art. 221 k.c., a kredytujący bank był przedsiębiorcą. Kwestionowane przez

kredytobiorców postanowienia umowy zawarte w § 2 ust. 1, § 3 ust. 2 oraz § 5 ust. 5,

nie były indywidualnie uzgadniane i znajdowały się we wzorcu umowy sporządzonym

przez Bank. Sąd odwoławczy podkreślił, że klauzule waloryzacyjne zawarte

II CSKP 68/24

7

we wzorach umownych, oparte o kursy walut wskazane w sporządzanych przez

kredytodawcę tabelach, pozwalających Bankowi na jednostronne regulowanie

wysokości rat kredytu indeksowanego oraz wysokości całej wierzytelności,

obciążające w praktyce kredytobiorców - konsumentów nieograniczonym ryzykiem

kursowym, stanowią niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu

art. 3851 k.c.

Stwierdzając abuzywność klauzul umownych w ocenianej umowie, Sąd

Apelacyjny stwierdził, że bez nich nie może ona dalej wiązać stron, gdyż nastąpił

brak zasadniczych elementów - określenia świadczeń stron, stąd art. 3851 §2 k.c.

nie może być zastosowany.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, powodowie wykazali też interes prawny

w wytoczeniu powództwa o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego wynikającego

z zawartej umowy kredytu, stosownie do art. 189 k.p.c.

Zdaniem Sądu odwoławczego, chybiony był zarzut dotyczący stosowania

art. 498 § 1 i 2 k.c. Sąd Apelacyjny wskazał, że do wymagalności potrącanej przez

Bank wierzytelności konieczne było wezwanie powodów do zapłaty. Powodowie

nie otrzymali osobno uprzedniego wezwania do zapłaty, lecz dopiero 29 kwietnia

2021 r. odpis odpowiedzi na pozew, zawierający oświadczenie o potrąceniu.

Potrącenie dokonane w odpowiedzi na pozew było jednak bezskuteczne, ponieważ

było przedwczesne. Wymagalność wierzytelności Banku pojawiła się wszak dopiero

po wdaniu się w spór przez pozwanego. W tej sytuacji, następnie po dokonaniu

potrącenia (oświadczenie materialno-prawne, które mogło zostać złożone nawet

w sposób dorozumiany) przysługiwało pozwanemu uprawnienie procesowe

do podniesienia zarzutu potrącenia, ale jedynie w terminie 2 tygodni od daty

wymagalności i tylko w piśmie procesowym. To jednak nie nastąpiło, co oznaczało

prekluzję omawianego uprawnienia procesowego pozwanego.

Pozwany wniósł skargę kasacyjną, w której zaskarżył wyrok Sądu

Apelacyjnego w całości. Zarzucił naruszenie: art. 3531 k.c. w zw. z art.58 §1 k.c.,

art. 58 § 2 k.c., art. 498 § 1 k.c. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi powodowie wnieśli o oddalenie skargi kasacyjnej

II CSKP 68/24

8

oraz zasądzenie na ich rzecz kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Strony zawarły umowę kredytu indeksowanego kursem waluty obcej. Według

Sądu Apelacyjnego postanowienia dotyczące przeliczenia kwoty kredytu i spłat

na CHF są abuzywne, a bez nich umowa nie może funkcjonować, co prowadzi do

wniosku o jej upadku (nieważności). Skarżący podważa to stanowisko, formułując

zarzuty, które już wielokrotnie były przedmiotem oceny w orzecznictwie Sądu

Najwyższego.

W pierwszej kolejności należy odwołać się do uchwały pełnego składu Izby

Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r. (III CZP 25/22), w której Sąd

Najwyższy przesądził, iż w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu

indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu

waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące,

w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia

zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa

lub zwyczajów. Natomiast w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu

waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego, umowa ta

nie wiąże także w pozostałym zakresie.

Prawodawca unijny, a za nim polski ustawodawca, zdecydowali o wykluczeniu

kontroli postanowień umownych określających główne świadczenia stron, ponieważ

są one objęte należytą uwagą obu stron, a zatem można mniemać,

że odzwierciedlają rzeczywistą wolę konsumenta. Jedyny wyjątek w tym zakresie

poczyniono dla postanowień, które nie zostały sformułowane w sposób

jednoznaczny (art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.). Analizowane klauzule indeksacyjne zawarte

w umowie stron, jak prawidłowo stwierdziły Sądy meriti, nie sprostały testowi

transparentności.

Sąd Najwyższy już wielokrotnie wskazywał, że postanowienia, które

uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne,

ponieważ pozostawiają pole do arbitralnego działania banku i obarczają

kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem. W konsekwencji postanowienia umowy

II CSKP 68/24

9

(regulaminu) określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu

na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające

bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych

postanowień umownych (zob. wyroki SN: z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14,

OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października

2018 r., II CSK 632/17; z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17; z 27 lutego 2019 r.,

II CSK 19/18; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18;

z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, OSNC 2020, nr 7-8, poz. 64; z 11 grudnia

2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20; z 30 września 2020 r.,

I CSK 556/18; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21,

i z 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22; z 26 maja 2022 r., II CSKP 650/22; z 31 stycznia

2023 r., II CSKP 334/22; z 8 lutego 2023 r., II CSKP 978/22). Sprzeczność z dobrymi

obyczajami i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku

na uzależnieniu wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia

konsumenta od swobodnej decyzji banku, przy czym dla tej oceny nie ma znaczenia

czy bank w rzeczywistości z tej swobody korzystał, niekorzystnie kształtując pozycję

konsumenta.

Wbrew zarzutom skarżącego, kwestionowane przez powodów postanowienia

stanowiące klauzule indeksacyjne są abuzywne, a zatem są od początku, z mocy

samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorców, chyba że

następczo udzieli by oni świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób

przywrócili ich skuteczność z mocą wsteczną (zob. uchwałę składu 7 sędziów SN

z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56). Tego rodzaju okoliczność

w niniejszej sprawie nie miała jednak miejsca.

W świetle powyższego, nieprzekonujące okazały się argumenty skarżącego

co do naruszenia art. 58 k.c. przez jego nieprawidłowe zastosowanie. Sąd Najwyższy

w niniejszym składzie podziela również stanowisko Sądu Apelacyjnego,

że w rozważanej sprawie Bank – przez zawarcie w umowie klauzul abuzywnych –

naruszył także zasady współżycia społecznego na skutek obciążenia powodów

niczym nieograniczonym ryzykiem walutowym. Postanowienia kształtujące prawa

i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco

naruszając jego interesy, z reguły powinny zostać także uznane za sprzeczne

II CSKP 68/24

10

z zasadami współżycia społecznego (zob. uchwała SN z 28 kwietnia 2022 r.,

III CZP 40/22). Kluczowa kwestia ryzyka kursowego została szeroko opisana

m.in. w wyrokach SN z 29 maja 2024 r., II CSKP 1048/23,

i z 19 grudnia 2024 r., II CSKP 243/24.

Konsekwencją stwierdzenia, że dane postanowienie umowne ma charakter

niedozwolony w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., jest działająca ex lege sankcja

bezskuteczności niedozwolonego postanowienia, połączona z przewidzianą

w art. 3851 § 2 k.c. zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie (zob. m.in.

uchwałę SN z 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, OSNC 2008, nr 7-8, poz. 87,

oraz uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021,

nr 9, poz. 56, a także m.in. wyroki SN: z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13; z 1 marca

2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 8 lutego 2023 r.,

II CSKP 978/22).

Zatem uznanie, że postanowienia określające zasady przeliczania kwoty

kredytu udzielonego w CHF na złote polskie oraz uiszczanych spłat na walutę obcą

są niedozwolonymi postanowieniami umownymi, oznacza, że zgodnie z art. 3851 § 1

zd. 1 k.c. nie wiążą one powodów. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób,

iż warunek umowny uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy

nieistniejący, tak by nie wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku z tym

sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć

z reguły skutek w postaci „przywrócenia” sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta,

w jakiej znajdowałby się on w braku tego warunku [wyrok z 21 grudnia 2016 r.,

C-154/15, C-307/15 i C-308/15, Francisco Gutiérrez Naranjo i Ana María Palacios

Martínez przeciwko Cajasur Banco i Banco Bilbao Vizcaya Argentaria SA (BBVA),

pkt 61-62].

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale składu całej Izby Cywilnej z 5 kwietnia

2024 r., III CZP 25/22, w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu

indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu

waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące,

w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia

II CSKP 68/24

11

zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa

lub zwyczajów (pkt 1. uchwały). W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony

kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa

nie wiąże także w pozostałym zakresie (pkt 2. uchwały). Wymaga podkreślenia,

że według art. 87 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym uchwała

składu całej izby, z chwilą jej podjęcia, uzyskuje moc zasady prawnej, co oznacza,

że wiąże inne składy Sądu Najwyższego (zob. art. 88 ustawy o Sądzie Najwyższym).

W skardze kasacyjnej pozwany podniósł zarzut naruszenia art. 498 § 1 k.c.

przez jego niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji przyjęcie, że złożony przez

pozwanego zarzut potrącenia nie mógł wywołać skutku prawnego z powodu

nieziszczenia się przesłanki wymagalności roszczenia.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że potrącenie ustawowe

dokonywane przez jednostronne oświadczenie woli złożone drugiej stronie ma,

co do zasady, charakter konstytutywny i skutkuje umorzeniem nawzajem obu

wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej (art. 498 k.c.) ze skutkiem

czasowym wskazanym w art. 499 k.c. Dla skuteczności potrącenia kluczowe jest

ziszczenie się pozytywnych przesłanek potrącenia, przy jednoczesnym braku

przesłanek negatywnych. Wówczas powstaje stan „potrącalności”, co aktualizuje

uprawnienie wierzyciela do złożenia skutecznego oświadczenia o potrąceniu

(zob. wyroki SN: z 22 marca 2012 r. V CSK 95/11; z 18 kwietnia 2012 r.,

V CSK 141/11; z 21 czerwca 2012 r., III CSK 317/11; z 5 grudnia 2013 r.,

V CSK 37/13, i z 3 kwietnia 2014 r., V CSK 242/13).

Jedną z przesłanek pozytywnych potrącenia jest wymagalność obu

wierzytelności, a przynajmniej wymagalność wierzytelności przedstawionej

do potrącenia. Wymagalność oznacza stan, w którym wierzyciel ma prawną

możliwość żądania zaspokojenia przysługującej mu wierzytelności, a zatem

ma możliwość żądania spełnienia i przymusowego wyegzekwowania określonego

świadczenia. Nie budzi wątpliwości, że wierzytelność jest wymagalna w rozumieniu

art. 498 § 1 k.c. w terminie wynikającym z art. 455 k.c. (zob. uchwałę SN z 5 listopada

2014 r., III CZP 76/14, OSNC 2015, nr 7-8, poz. 86; wyroki SN z 5 marca 2019 r.,

II CSK 41/18, i z 6 grudnia 2019 r., V CSK 458/18, OSNC-ZD 2021, nr 3, poz. 27).

II CSKP 68/24

12

Wymóg wymagalności wierzytelności potrącającego jako jednej z pozytywnych

przesłanek skuteczności potrącenia oznacza, że wyłączona jest możliwość złożenia

oświadczenia o potrąceniu wierzytelności jeszcze niewymagalnej. Takie

przedwczesne potrącenie nie wywołuje żadnych skutków, także po nadejściu terminu

wymagalności, ponieważ nie jest dopuszczalna konwalidacja czynności

jednostronnej. Oznacza to, że potrącający powinien złożyć oświadczenie

po ziszczeniu się tej przesłanki, a jeśli dokonał tego we wcześniejszym czasie musi

złożyć ponowne oświadczenie (zob. wyrok SN z 21 czerwca 2012 r., III CSK 317/11).

Zgodnie z art. 455 k.c., przesłanką wymagalności wierzytelności

z zobowiązania bezterminowego jest wezwanie do spełnienia świadczenia.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się wprawdzie, że wezwanie jest

jednostronnym oświadczeniem o charakterze prawokształtującym, które nie wymaga

szczególnej formy i może zostać złożone w sposób dowolny

(zob. wyrok SN z 2 marca 2017 r., V CSK 395/16), nie budzi jednak wątpliwości,

że z wezwania do zapłaty musi wynikać wola wierzyciela, aby dłużnik zrealizował

obowiązek niezwłocznego spełnienia świadczenia. W szczególności, musi z niego

wynikać stanowcze oświadczenie o tym, że wierzycielowi przysługuje określona

wierzytelność.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 k.p.c., oddalił

skargę kasacyjną.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie

z art. 98 § 1, 11 i § 3 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 6 i § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców

prawnych.

Jacek Grela

Krzysztof Wesołowski

Ewa Stefańska

(M.T.)

[r.g.]