Kredyt CHF z klauzulami przeliczeniowymi. SN oddalił skargę kasacyjną banku, umowa nieważna

Wyrokiem z 4 kwietnia 2022 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu oddalił apelację

pozwanego Bank spółki akcyjnej w W. od wyroku Sądu Okręgowego w Legnicy z 28

września 2021 r., którym Sąd ten ustalił nieistnienie stosunku prawnego

wynikającego z umowy o kredyt zawartej 7 kwietnia 2006 r. między powodami B.M.

i P.M. a poprzednikiem prawnym pozwanego; zasądził od pozwanego na rzecz

powodów 85 086,39 zł z bliżej określonymi odsetkami i orzekł o kosztach

postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji,

z których wynikało, że powodów i poprzednika prawnego pozwanego – Bank1.

spółkę akcyjną w W. łączyła umowa kredytu denominowanego zawarta 7 kwietnia

2006 r., na mocy której bank udzielił powodom kredytu w wysokości 54 439,97

franków szwajcarskich (CHF). Z umowy wynikało m.in., że wypłata i spłata kredytu

miała nastąpić w złotych. Regulamin kredytu budowlanego i hipotecznego

obowiązującego dla powyższej umowy przewidywał, że kredyty w walutach

wymienialnych wypłacane były w złotych, przy zastosowaniu kursu kupna waluty

obowiązującego w banku w chwili wypłaty, a spłacane były w złotych, przy

zastosowaniu kursu sprzedaży waluty obowiązującego w banku w chwili spłaty, lub

w walucie, w której zostały udzielone, stosownie do ustaleń zawartych w umowie

kredytu. W regulaminie tym przewidziano także, że odsetki, prowizje oraz opłaty

naliczane były w walucie kredytu lub w złotych i podlegały spłacie w walucie kredytu

lub w złotych, w zależności od postanowień umowy przy zastosowaniu kursu

sprzedaży walut obowiązującego w banku w chwili spłaty.

Pracownicy banku rekomendowali powodom zawarcie kredytu

denominowanego do CHF, wskazując na stabilność tej waluty. Powodów nie

poinformowano w jasny i zrozumiały sposób o zasadach denominacji kredytu

i mechanizmie spreadu walutowego, nie zapoznano ich także z rzeczywistym

ryzykiem ekonomicznym związanym z tego rodzaju kredytem.

II CSKP 685/23

3

Zawarcie umowy nastąpiło przy wykorzystania wzorca umownego, a jej

postanowienia nie podlegały negocjacji między stronami. Powodowie oświadczyli,

że są świadomi występowania ryzyka zmiany kursu waluty kredytu, o przyznanie

którego się ubiegali, oraz ponoszenia jego konsekwencji.

W wykonaniu powyższej umowy bank oddał do dyspozycji powodów kwotę

133 601,13 zł, stanowiącą według jego wyliczeń równowartość 54 439,97 CHF. Na

dzień 24 maja 2021 r. tytułem spłaty kredytu powodowie wpłacili na rzecz pozwanego

łącznie 133 397,54 zł.

Pismem z 16 czerwca 2020 r. powodowie złożyli reklamację, w której m.in.

zażądali od pozwanego, w związku z nieważnością umowy kredytu, zwrotu

123 342,98 zł jako nienależnie pobranych środków. W piśmie z 14 października

2020 r. pozwany odmówił zwrotu wskazanej kwoty.

Sąd Apelacyjny ocenił, że powodowie mieli interes prawny w wytoczeniu

powództwa w badanej sprawie. Uwzględniając, że działali jako konsumenci, a sporne

postanowienia nie były z nimi indywidualnie uzgodnione, a przy tym nie zostały

wyrażone w sposób jednoznaczny prostym i zrozumiałym językiem, Sąd ten przyjął,

że zawarte w umowie kredytu klauzule denominacyjne kształtowały prawa

i obowiązki powodów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszały

ich interesy. W konsekwencji uznał je za niedozwolone postanowienie umowne (art.

3851 § 1 k.c.). Biorąc pod uwagę całokształt okoliczności sprawy, z których wynikało,

że powodowie świadomie zaakceptowali konsekwencje stwierdzenia nieważności

umowy, Sąd drugiej instancji przyjął, że nie ma podstaw do utrzymania umowy

kredytu w mocy po usunięciu z niej klauzul abuzywnych. Postanowienia te miały

bowiem decydujące znaczenie dla spornej umowy – wpływały w sposób istotny na

treść obowiązków kredytobiorców.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, skoro powodowie już w momencie wezwania

pozwanego do zapłaty stanowczo i definitywnie wskazywali na nieważność spornej

umowy, to nie było podstaw do przyjęcia, że należą się im odsetki za opóźnienie

dopiero od daty wyrokowania.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku pozwany zarzucił naruszenie:

1) art. 189 k.p.c. w zw. z art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy -

II CSKP 685/23

4

Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw w zw. z art. 69 ust. 2 pkt 4a, art. 75b

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (dalej: „pr. bank.”); 2) art. 3851 § 1

zd. 2 w zw. z art. 65 § 2 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 pr. bank.; 3) art. 65 §

2 w zw. z art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. w zw. z art. 111 ust. 1 pkt 4 pr. bank.; 4) art. 3851 §

1 zd. 1 w zw. z art. 65 § 2 k.c. i w zw. z art. 69 ust. 1 pr. bank.; 5) art. 3851 § 1 i 3852

k.c.; 6) art. 3851 § 2 w zw. z art. 58 § 2 k.c.; 7) art. 358 § 2 k.c., art. 69 ust. 3 pr. bank.,

art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe (dalej: „pr. weksl.”), art. 2

ust. 3 ustawy z dnia 27 lipca 2002 r. Prawo dewizowe w zw. z art. 58 § 1 k.c.; 8) art.

481 § 1 k.c.

Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Problematyka przedstawiona w zarzutach skargi kasacyjnej była wielokrotnie

i wszechstronnie rozważana w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego

w kontekście zbliżonych stanów faktycznych, a skarżący nie przedstawił

argumentów, które uzasadniałyby odejście od wypracowanych w judykaturze

rozwiązań.

Podnieść należy także, że prezentowane przez pozwanego uzasadnienie

podstaw skargi opiera się częściowo - w sposób niedopuszczalny - na twierdzeniach,

które pozostają w sprzeczności z ustaleniami faktycznymi poczynionymi przez sąd

drugiej instancji, a którymi to ustaleniami Sąd Najwyższy w postępowaniu

kasacyjnym jest związany (art. 39813 § 2 k.p.c.). Według ustaleń Sądu meriti, wbrew

stanowisku pozwanego, sporne postanowienia denominacyjne nie były indywidulanie

uzgodnione, a powodowie nie zostali szczegółowo poinformowani o treści zawieranej

umowy, w tym o ryzyku jakie wiąże się z zawarciem umowy kredytu

denominowanego.

W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśniono, że

wymaganie wyrażenia postanowienia umownego prostym i zrozumiałym językiem

nakazuje, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie

mechanizmu, do którego odnosi się to postanowienie, a także, w zależności od

przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym

II CSKP 685/23

5

w innych postanowieniach, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu

o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne (zob. wyroki SN: z 4 czerwca 2024 r., II CSKP 149/24;

z 6 grudnia 2024 r., II CSKP 827/23, i cytowane tam orzeczenia TSUE). Innymi słowy,

umowa musi zawierać takie postanowienia, które pozwalają ustalić treść stosunku

zobowiązaniowego – w szczególności rozmiar przyszłego świadczenia konsumenta

– przy wykorzystaniu zobiektywizowanych kryteriów. Nie chodzi tu zatem wyłącznie

o jednoznaczność językową umowy (zob. m.in. wyrok SN z 3 lutego 2022 r., II CSKP

415/22, i tam powołane orzecznictwo).

Nie budzi wątpliwości, że sporna klauzula przeliczeniowa zamieszczona

w umowie kredytu nie spełniała opisanych powyżej kryteriów - nie została ona

bowiem jednoznacznie sformułowana. Na jej podstawie bank mógł swobodnie

(dowolnie) ustalić wysokość oddanej do dyspozycji powodów kwoty kredytu w CHF,

a oni nie byli w stanie z góry oszacować kwoty, którą będą mieli obowiązek

świadczyć, skoro zasady przewalutowania określał jednostronnie bank (zob. np.

wyrok SN z 21 marca 2025 r., II CSKP 62/24).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że nie jest wystarczające

wskazanie w umowie, iż ryzyko związane ze zmianą kursu waluty ponosi

kredytobiorca, oraz odebranie od niego oświadczenia o standardowej treści, że

został poinformowany o ponoszeniu ryzyka wynikającego ze zmiany kursu waluty

oraz przyjął do wiadomości i akceptuje to ryzyko. Wprowadzenie do umowy kredytu

zawieranej na wiele lat mechanizmu działania ryzyka kursowego wymagało

szczególnej staranności banku w zakresie wyraźnego wskazania zagrożeń

wiążących się z oferowanym kredytem, tak by konsument miał pełne rozeznanie

konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy. W takim stanie rzeczy

przedkontraktowy obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien

zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający

konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku finansowego,

że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne (zob. wyroki SN: z 27

listopada 2019 r., II CSK 483/18, i z 14 lutego 2025 r., II CSKP 917/23).

II CSKP 685/23

6

Tym samym za nietrafny należy uznać zarzut skargi kwestionujący sposób

ujęcia przez Sąd drugiej instancji przesłanki „jednoznaczności” spornych

postanowień w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.

Chybiony jest również zarzut, że Sąd Apelacyjny błędnie ocenił, jako

niedozwolone, klauzule przeliczeniowe zawierające odniesienie do tabel kursowych

banku. Ocena przyjęta w zaskarżonym wyroku pozostaje bowiem w zgodzie

z dominującym w orzecznictwie Sądu Najwyższego stanowiskiem, że postanowienia

umowy (regulaminu), określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego

kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą,

pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter

niedozwolonych postanowień umownych. Takie klauzule mają charakter abuzywny,

bowiem kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi

obyczajami, rażąco naruszając jego interesy.

Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie interesów konsumenta

polega w tym przypadku na uzależnieniu wysokości świadczenia banku oraz

wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji banku. Zarówno

przeliczenie kwoty kredytu na złote w chwili jego wypłaty, jak i w chwili wymagalności

poszczególnych spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia

konsumenta. Określenie wysokości należności obciążającej kredytobiorcę w umowie

kredytu powiązanego z walutą obcą z odwołaniem do kursu waluty obcej, ustalanego

jednostronnie przez bank bez wskazania obiektywnych kryteriów jego oznaczania,

jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten

sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza

równorzędność stron umowy kredytu.

Konsekwencją stwierdzenia, że dane postanowienie umowne ma charakter

niedozwolony w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., jest działająca ex lege sankcja

nieskuteczności niedozwolonego postanowienia. Wyeliminowanie z łączącej strony

umowy kredytu denominowanego niedozwolonych postanowień umownych

określających zasady przeliczania udzielonego kredytu oraz rat na złote polskie

wymaga zatem oceny czy umowa w pozostałym zakresie jest możliwa do utrzymania.

Sąd Apelacyjny dokonał takiej oceny i jest ona zgodna z poglądami Sądu

II CSKP 685/23

7

Najwyższego oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej prezentowanymi

w tej materii.

Za niezasadne należy uznać także zarzuty pozwanego banku oparte na

przekonaniu, że po (ewentualnym) usunięciu z umowy kredytu abuzywnych

postanowień umownych, które nie wiążą konsumenta, możliwe jest wprowadzenie

w ich miejsce innego mechanizmu określającego sposób ustalania kursu waluty

obcej, dzięki czemu umowa bez przeszkód może nadal funkcjonować w obrocie, jak

również zarzuty zmierzające do podważenia stanowiska przyjętego w zaskarżonym

wyroku, że ich usunięcie skutkuje upadkiem umowy. Bezzasadność zarzutów tego

rodzaju wynika jednoznacznie z uchwały składu całej Izby Cywilnej Sądu

Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118),

w której przyjęto m.in., iż w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu

indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu

waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące,

w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia

zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa

lub zwyczajów. W uchwale tej Sąd Najwyższy stwierdził ponadto, że w razie

niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu

indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym

zakresie. Na podstawie art. 87 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie

Najwyższym uchwała ta ma moc zasady prawnej i wiąże Sąd Najwyższy w niniejszej

sprawie.

Powyższa uchwała potwierdziła wcześniejsze orzecznictwo Sądu

Najwyższego, w którym przyjęto, że nie ma możliwości wypełnienia luki w umowie,

powstałej na skutek usunięcia z niej klauzuli przeliczeniowej (art. 3851 § 1 k.c.), przez

odwołanie się do mechanizmu ustalania kursu walutowego przewidzianego w art.

358 § 2 k.c., tj. przyjęcia na potrzeby wyliczeń średniego kursu NBP. Potwierdziła

również dotychczasowe stanowisko Sądu Najwyższego, zgodnie z którym wejście

w życie ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy – Prawo bankowe oraz

niektórych innych ustaw, czyli tzw. ustawy antyspreadowej, którą dodano ustęp 3 do

art. 69 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe, w żaden sposób nie

II CSKP 685/23

8

wpłynęło na ocenę abuzywności postanowień we wcześniej zawartych umowach

kredytu i ich konsekwencji dla bytu tych umów.

Stwierdzenie nieważności umowy kredytu mieści się w zakresie sankcji, jaką

dyrektywa 93/13 przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez przedsiębiorcę

nieuczciwych postanowień umownych (zob. wyrok SN z 27 czerwca 2024 r., II CSKP

514/23, i cytowane tam orzecznictwo TSUE).

Zarzut naruszenia art. 58 § 2 k.c. należało uznać za nietrafny, ponieważ

przepisy o niedozwolonych postanowieniach umownych stanowią regulację

szczególną w stosunku do tego przepisu (zob. uchwała składu całej Izby Cywilnej

Sądu Najwyższego z 28 kwietnia 2022 r., III CZP 40/22, OSNC 2022, nr 11, poz. 109;

wyroki SN z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22;

z 13 listopada 2024 r., II CSKP 555/24; z 14 lutego 2025 r., II CSKP 1996/22).

W judykaturze Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości możliwość

stosowania powództwa z art. 189 k.p.c. w sprawach dotyczących kredytów

frankowych (zob. np.: wyroki SN: z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22; z 19 maja

2022 r., II CSKP 797/22; z 18 maja 2022 r., II CSKP 1030/22). Tym samym zarzut,

że Sąd Apelacyjny naruszył powyższą regulację, nie znajduje uzasadnionych

podstaw.

Chybiony jest także zarzut naruszenia art. 481 § 1 k.c. Jak wyjaśnił Sąd

Najwyższy, data wymagalności roszczenia konsumenta przeciwko przedsiębiorcy,

a więc i data rozpoczęcia biegu odsetek (art. 481 k.c.), nie może być uzależniona od

złożenia przez konsumenta w toku postępowania sądowego oświadczenia odnośnie

do utrzymania skuteczności umowy zawierającej klauzule abuzywne. Niewłaściwą

praktykę stanowiłoby zatem zasądzanie roszczenia odsetkowego dopiero od daty

wyrokowania. Nie można uznać, że dopiero "upadek" umowy stanowi podstawę do

naliczenia odsetek; należą się one konsumentowi na zasadach ogólnych (zob. wyrok

SN z 22 stycznia 2025 r., II CSKP 497/23).

Z tych przyczyn skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1, 11

i 3 w zw. z art. 99 w zw. z art. 108 § 1 w zw. z art. 39821 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

przy uwzględnieniu § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 oraz § 20 rozporządzenia

II CSKP 685/23

9

Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności

radców prawnych. Suma zwrotu kosztów została rozdzielona na powodów

w częściach równych zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z 16 listopada 2023 r.,

III CZP 54/23 (OSNC 2024, nr 6, poz. 57).

Beata Janiszewska

Krzysztof Grzesiowski

Maciej Kowalski

(a.z.)

[SOP]