Bank przegrał w Sądzie Najwyższym, umowa kredytu denominowanego pozostaje nieważna

Wyrokiem z 28 stycznia 2022 r. Sąd Okręgowy w Elblągu ustalił nieważność

umowy kredytu w walucie wymienialnej zawartej między powodowymi

kredytobiorcami i poprzednikiem prawnym pozwanego banku oraz zasądził od banku

łącznie na rzecz kredytobiorców 182 499,29 zł i 38 097,94 franków szwajcarskich

(CHF) z odsetkami od 31 marca 2021 r. oraz oddalił powództwo w zakresie żądania

zapłaty odsetek w pozostałej części.

Wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Apelacyjny w Gdańsku oddalił

apelację banku.

Sąd drugiej instancji ustalił, że 26 kwietnia 2006 r. powodowie zawarli

z poprzednikiem prawnym pozwanego banku umowę kredytu w wysokości

150 290,61 (CHF) na okres do 10 kwietnia 2036 r. Kredyt został określony jako

„w walucie wymienialnej”, przy czym miał on zostać wypłacony i spłacony w złotych.

Przeliczenie udzielonego kredytu na złote miało nastąpić według kursu kupna CHF,

zgodnie z tabelą kursów obowiązującą w banku w dniu wypłaty kredytu. Wysokość

rat kapitałowo-odsetkowych została określona w CHF i raty te miały być spłacane

w złotych, po uprzednim ich przeliczeniu z CHF na złote według kursu sprzedaży

CHF, zgodnie z tabelą kursów obowiązującą w pozwanym banku. Strony zawarły

aneks do umowy, w którym zmieniły oprocentowanie kredytu, natomiast kolejnym

aneksem umożliwiono kredytobiorcom jego spłatę we frankach szwajcarskich.

Kredytobiorcy po zawarciu umowy uiścili na rzecz pozwanego banku 180 638,07 zł,

oraz 38 097,94 CHF, ponieśli także koszty ubezpieczeń w wysokości 1861,22 zł.

W ocenie Sądu Apelacyjnego umowa, w której suma kredytu została ustalona

we frankach szwajcarskich, natomiast jej wypłata przez bank miała nastąpić

w złotych i w ten sposób kredyt miał być spłacany, nie jest umową kredytu

walutowego, lecz denominowanego. W rezultacie mechanizm przeliczeniowy,

zgodnie z którym bank mógł ustalać kursy waluty stanowiące narzędzie denominacji,

mógł wpływać na wysokość korzyści banku i generować dodatkowe, nieprzewidziane

II CSKP 694/23

3

umową koszty dla kredytobiorcy. Tym samym mechanizm ten podlegał kontroli Sądu

na podstawie art. 3851 k.c.

Sąd drugiej instancji uznał, że postanowienia umowy, dotyczące waloryzacji

świadczeń, nie zostały indywidualnie uzgodnione, co wynika z samego sposobu

zawarcia spornej umowy - opartej o treść stosowanego przez bank wzorca umowy

oraz regulaminu, a także warunków ubiegania się o kredyt, w tym odnoszących się

do wniosku o jego udzielenie. Wybór przez kredytobiorcę jednego z kilku produktów,

oferowanych przez bank, nie oznacza, że treść umowy była indywidualnie

negocjowana. Sąd Apelacyjny uznał za niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.

postanowienia umowy określające zasady przeliczenia udzielonego kredytu

i spłacanych rat na CHF, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty

obcej. Przy tym postanowienia te wprawdzie określają główne świadczenia stron,

lecz nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, ponieważ umowa nie

zawierała mechanizmu kształtowania kursu CHF przez bank.

Pominięcie niedozwolonych klauzul przeliczeniowych oznacza wyłączenie

mechanizmu denominacji, gdyż czyni niemożliwym określenie podlegającej wypłacie

w złotych kwoty kredytu oznaczonego we frankach. Bez zastosowania

przewidzianego w umowie narzędzia waloryzacji i kursu sprzedaży franka nie da się

też określić wysokości zobowiązań kredytobiorców płatnych w złotych, jako

równowartość raty w walucie obcej, ani ustalić salda ich zobowiązań wobec banku.

Skoro bez niedozwolonych postanowień dotyczących denominacji kredytu umowa

nie może dalej funkcjonować ze względu na brak istotnych elementów, jest nieważna

na podstawie art. 58 § 1 k.c. Konsekwencją uznania umowy będącej źródłem

zobowiązania za nieważną jest zastosowanie art. 410 § 1 i 2 w zw. z art. 405 k.c.

i przyjęcie, że świadczenia spełnione w ramach wykonania tej umowy są

świadczeniami nienależnymi, które podlegają zwrotowi przy zastosowaniu przepisów

o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Pozwany bank zaskarżył skargą kasacyjną wyrok Sądu drugiej instancji

w całości (z wyjątkiem zawartego w wyroku postanowienia o sprostowaniu wyroku

Sądu Okręgowego), zarzucając naruszenie prawa materialnego:

II CSKP 694/23

4

1) art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 189 k.p.c. przez przyjęcie wykazania interesu

prawnego kredytobiorców w ustaleniu nieważności umowy, chociaż nie zakończy to

sporu między stronami;

2) art. 65 k.c. przez uznanie, że bank mógł dowolnie sterować wysokością

świadczeń stron, że umowa kredytu nie była umowa walutową, i przyjęcia,

że klauzule przeliczeniowe określały główne świadczenia stron umowy, a także że

bez wspomnianych przeliczeń umowa nie nadawała się do wykonania;

3) art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez uznanie klauzul

ryzyka walutowego i przeliczeniowych za abuzywne;

4) art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 69 § 1 i § 3 pr. bank. w zw. z art. 3531 k.c.

przez stwierdzenie nieważności umowy z uwagi na zawarcie w niej niedozwolonych

klauzul przeliczeniowych;

5) art. 3851 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez uznanie,

że na skutek wyeliminowania zakwestionowanych postanowień z regulaminu nie jest

możliwe dalsze obowiązywanie umowy;

6) art. 358 k.c. w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c. przez niezastosowanie kursu

średniego NBP;

7) art 56 k.c. w zw. z art. 41 pr. weksl. w zw. z art. 354 w zw. z art. 3851 § 1 i 2

k.c. przez odmowę uzupełnienia umowy zwyczajem w postaci kursu średniego NBP;

8) art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 5 k.c., art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw.

z art. 2 Konstytucji RP oraz z art. 2 i art. 3 Traktatu o Unii Europejskiej przez

orzeczenie przez Sądy obu instancji sankcji rażąco surowej wobec stopnia

naruszenia oraz prowadzącej do rażącej dysproporcji praw i obowiązków stron na

niekorzyść banku;

9) art. 1 ust. 2 w zw. z art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 3851 § 1 k.c.

przez ocenę klauzul przeliczeniowych jako abuzywnych mimo braku obowiązku

w chwili zawarcia umowy wskazania w umowie zasad ustalania kursów przez bank;

10) art. 1 pkt 1 lit. a) oraz art. 4 ustawy antyspreadowej w zw. z art. 3851 § 1

k.c. przez nieuwzględnienie wpływu ustawy antyspreadowej na ważność umowy;

II CSKP 694/23

5

11) art. 410 w zw. z art. 405 k.c. przez ich błędne zastosowanie i przyjęcie,

że spełnione przez kredytobiorcę świadczenia na podstawie niedozwolonego

postanowienia i nieważnej umowy muszą być uznane za świadczenia nienależnie;

12) art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 455 k.c. w zw. z art. 405 i art. 410 § 1 k.c.

przez zasądzenie odsetek ustawowych za opóźnienie od 31 marca 2021 r., chociaż

samo wzywanie do zapłaty lub wytoczenie powództwa nie przesądza, że umowa jest

wadliwa, a bank może być zobowiązany do zwrotu spłat dopiero od trwałej

bezskuteczności umowy;

13) art. 5 k.c. przez nieuwzględnienie nadużycia prawa podmiotowego przez

kredytobiorców.

14) art. 58 § 1 i 2 k.c. w zw. z art 3531 k.c. przez przyjęcie, że umowa jest

sprzeczna z naturą umowy kredytu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się do pierwszego zarzutu podniesionego w skardze kasacyjnej

trzeba wskazać, że art. 189 k.p.c. nie może być podstawą ustalenia nieważności

umowy, gdyż nieważność umowy jest jedynie przesłanką rozstrzygnięcia o innych

żądaniach, w tym o żądaniu ustalenia istnienia lub nieistnienia stosunku kredytu.

Jednak w praktyce orzeczniczej przyjęło się orzekanie o ważności umowy rozumianej

jako skrótowe określenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego mającego

powstać na mocy spornej umowy. Przy tym dopóki nieważna umowa nie zostanie

wykonana w całości lub z innych przyczyn nie przestanie wiązać, strona umowy ma

interes prawny w ustaleniu nieistnienia stosunku kredytu, tj. nieważności umowy

kreującej ten stosunek, niezależnie od roszczeń powstałych w związku z wykonaną

częścią umowy, dlatego zarzut ten należało uznać za niezasadny.

Zarzut błędnej wykładni umowy został nieprawidłowo sformułowany, gdyż

pozwany bank nie wskazał, który konkretnie przepis został w sprawie naruszony.

Tymczasem, zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem Sądu Najwyższego,

poszczególne zarzuty powinny być przedstawione szczegółowo. W celu

zadośćuczynienia temu wymaganiu konieczne jest m.in. precyzyjne określenie, które

II CSKP 694/23

6

przepisy, oznaczone numerem artykułu (paragrafu, ustępu) umowy zostały

naruszone (zob. postanowienie SN z 19 września 2023 r., I CSK 5304/22, wraz

z przywołanym tam orzecznictwem).

Sporna umowa nie stanowiła umowy kredytu walutowego, czyli nie została

zawarta w walucie obcej. Suma kredytu nie miała być wypłacona w walucie obcej,

lecz w złotych. Także spłata miała nastąpić w złotych. Stosowanie mechanizmu

przeliczeń przy wypłacie było przy tym przewidziane z góry, gdyż w umowie

wskazano, jaka kwota w walucie polskiej może zostać maksymalnie wypłacona.

Nietrafne jest podnoszenie przez bank, że kursy, po których dokonywane były

przeliczenia, nie mogły być ustalane przez pozwanego w sposób dowolny. W umowie

nie zawarto metodyki ustalania kursu. Oceny prawnej umowy nie zmienia to, czy

rzeczywiście stosowane kursy nie odbiegały od rynkowych.

Bank kwestionuje uznanie klauzul ryzyka walutowego i przeliczeniowych za

niejednoznaczne i nieuzgodnione indywidualnie, twierdząc, że były one

sformułowane prostym językiem i nie naruszały interesów powodów. Postanowienia

przewidujące przeliczenie wypłaty kredytu według kursu kupna i spłaty według kursu

sprzedaży CHF z tabel banku nie określają zasad ustalania tych kursów. Brak

transparentności uniemożliwia uznanie klauzul przeliczeniowych za jednoznacznie

sformułowane, co jest utrwaloną linią orzeczniczą. Pozwany bank nie wykazał

indywidualnego uzgodnienia tych klauzul (art. 3851 § 4 k.c.), a wybór rodzaju kredytu

nie oznacza negocjacji ich treści (por. wyrok SN z 13 grudnia 2013 r., I CSK 191/13).

Dlatego postanowienia dotyczące kursów przeliczenia podlegają ocenie w świetle

art. 3851 § 1 k.c.

Kurs walut obcych ogłaszany przez bank na podstawie art. 111 ust. 1 pkt 4

pr. bank. wiąże klientów banku przy dokonywaniu z bankiem czynności prawnych

w okresie od ogłoszenia kursu do ogłoszenia nowego kursu. Istotne jest tu jednak to,

iż nie można umową związać konsumenta kursami, które dopiero zostaną ogłoszone,

a orzecznictwo jednolicie uznaje takie związanie przyszłym kursem za niedozwolone

na podstawie art. 3851 § 1 k.c.

Skarżący podnosi, że ustalenie nieważności umowy było błędne, gdyż umowa

może pozostać w mocy po wyeliminowaniu klauzul abuzywnych. Uchwałą całej Izby

II CSKP 694/23

7

Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., (III CZP 25/22, OSNC 2024,nr 12, poz. 118) do

rangi zasady prawnej podniesiono tezy, że:

1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi

niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie

prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów;

2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej

w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także

w pozostałym zakresie.

Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 u.s.n.), uniemożliwiają

ocenę umowy jako ważnej, gdyż wykluczają trwanie stosunku prawnego po usunięciu

z treści umowy źródła kursu walutowego. W celu uwzględnienia skargi kasacyjnej

skarżący musiałby skutecznie zakwestionować tezę Sądu drugiej instancji

o nieuczciwym charakterze przeliczników walutowych ustanowionych w umowie lub

zakwalifikowaniu umowy jako umowy kredytu denominowanego.

Abuzywność klauzul przeliczeniowych czyni zbędnym ocenę dopuszczalności

obciążenia ryzykiem kursowym wyłącznie kredytobiorców, aczkolwiek art. 69

pr.bank. przewiduje umowę kredytu denominowanego w walucie obcej, a jej istotą

jest obciążenie wyłącznie kredytobiorcy ryzykiem wzrostu kursu waluty. Także

zakres udzielonych informacji nie jest istotny, skoro samo stosowanie kursów

ustalanych przez bank przesądza o nieważności umowy.

Bank zarzucił, że luka po klauzulach abuzywnych mogła być uzupełniona

kursem średnim NBP na podstawie art. 358 k.c. lub na podstawie art. 56 k.c. jako

zwyczaj, przyjęty już na tle art. 41 pr. weksl. Tezy te są sprzeczne z powołaną wyżej

uchwałą Sądu Najwyższego,(III CZP 25/22), która wyklucza zastąpienie klauzul

innymi sposobami określenia kursu na podstawie przepisów ogólnych, czy

zwyczajów. Dlatego należało uznać, że zarzuty skarżącego ujęte w punktach 3-8 były

niezasadne.

Zarzut naruszenia art. 1 ust. 2 w zw. z art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art.

3851 § 1 k.c., również jest niezasadny. Pozwany bank twierdzi, że klauzule nie

II CSKP 694/23

8

podlegają ocenie na podstawie art. 3851 § 1 k.c., gdyż w 2009 r. brak było przepisów

nakazujących wskazanie w umowie zasad ustalenia kursów przez bank. Artykuł 1

ust. 2 dyrektywy wyłącza z oceny jedynie postanowienia odzwierciedlające przepisy

prawa. Skarżący podnosi, że ustawa antyspreadowa potwierdziła ważność umowy

(sanowała ją). Oceny abuzywności dokonuje się na chwilę zawarcia umowy (art. 3852

k.c.), a nowelizacja Prawa bankowego z 2011 r. nie działa wstecz (por. wyrok SN z 4

kwietnia 2019 r., III CSK 159/17). Zatem zarzut ujęty w punkcie 10 jest niezasadny.

Zasądzenie od skarżącego zwrotu świadczeń spełnionych przez

kredytobiorców stanowi konsekwencję uznania umowy kredytu za nieważną. Artykuł

410 k.c. stanowi jedynie o konsekwencjach nieważności umowy, a nie o samej

nieważności, o jej przyczynach, a spór stron dotyczył tego, czy umowa jest ważna.

Bank nie zarzucał, aby w przypadku nieważności umowy nie powstawał obowiązek

zwrotu świadczeń. W związku z powyższym zarzut nr 11 jest niezasadny.

Niezasadny jest zarzut określony w punkcie 12. Nie ma podstaw do

pozbawienia kredytobiorców odsetek za okres sprzed wydania prawomocnego

wyroku co do ważności umowy. Możliwość przywrócenia mocy prawnej

niedozwolonemu postanowieniu umowy oświadczeniem konsumenta, ze skutkiem

ex tunc, nie pozbawia wymagalności roszczenia konsumenta o zwrot nienależenie

spełnionych świadczeń. Jeżeli konsument żąda od przedsiębiorcy świadczenia

z powołaniem się na niedozwolony charakter niektórych postanowień umowy, to

dostatecznie wyraża swoje stanowisko, a jego roszczenie staje się wymagalne

zgodnie z art. 455 k.c., tj. na skutek wezwania do zwrotu spłat. Artykuł 3851 § 1 k.c.

nie ustanawia wyjątków od zasady z art. 455 k.c., ponieważ reguluje inne

zagadnienie: przesłanki uznania postanowienia umowy za niedozwolone i skutek

prawny takiego uznania w postaci niezwiązania konsumenta tym postanowieniem.

Art. 3851 § 1 k.c. nie odnosi się do terminu spełnienia świadczeń powstających na

skutek nieważności postanowienia umowy lub całej umowy. Zaskarżony wyrok nie

jest wyrokiem konstytutywnym, więc jego wydanie nie było konieczne do

wymagalności roszczenia kredytobiorców o zwrot spłat.

II CSKP 694/23

9

Skarżący zarzuca nadużycie prawa przez kredytobiorców, lecz jego

uwzględnienie naruszyłoby powołaną uchwałę Sądu Najwyższego, (III CZP 25/22),

a tym samym art. 88 u.s.n. Zatem zarzut nr 13 jest niezasadny.

Umowa kredytu denominowanego, przewidująca stosowanie kursów

ustalanych przez bank, nie jest sprzeczna z naturą stosunku prawnego (art. 3531

k.c.) i jest dopuszczalna w stosunkach z przedsiębiorcami. Lecz w niniejszej sprawie

zagadnienie to nie występuje, ponieważ kredytobiorcy zawarli umowę kredytu jako

konsumenci. Zarzut nr 14 nie ma w sprawie znaczenia.

Z tych przyczyn skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c.

Na podstawie art. 98 k.p.c. kredytobiorcom przysługuje łącznie od skarżącego

zwrot kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną w wysokości stawki

minimalnej wynikającej ze stosowanego odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności adwokackie.

Skoro wierzyciel może rozporządzić wierzytelnością czynnością prawną dokonaną

bez udziału dłużnika, to dwóch wierzycieli, z których każdemu przysługuje połowa

kosztów, mogło bez udziału strony przeciwnej uczynić swoje wierzytelności

wspólnymi i zażądać kosztów łącznie.

Agnieszka Jurkowska-Chocyk Mariusz Łodko Dariusz Pawłyszcze

(G.G.)

[r.g.]