Zarzut zatrzymania banku wobec kredytobiorców frankowych uchylony, sprawa o odsetki wraca do sądu

Wyrokiem z 30 grudnia 2020 r. Sąd Okręgowy ustalił, że nieważna jest umowa

kredytu hipotecznego z 8 lutego 2008 r., zawarta 15 lutego 2008 r., pomiędzy

powodami A. P. i G. P. a Bank1 S.A. Oddziałem w W. oraz oddalił powództwo główne

o zapłatę.

Wyrokiem z 12 października 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił

ww. wyrok częściowo, tj. zasądził od pozwanego Bank AG

w W. łącznie na rzecz powodów 96 877,45 zł i 42 966,74 CHF, przy czym stwierdził,

że pozwanemu przysługuje uprawnienie do zatrzymania tego świadczenia do czasu,

aż powodowie nie zaofiarują zwrotu kwoty 284 000 zł, a w pozostałym zakresie

oddalił obie apelacje.

Sąd drugiej instancji ustalił, że 15 lutego 2008 r. pomiędzy poprzednikiem

prawnym pozwanego a powodami została zawarta umowa kredytu hipotecznego,

której integralną część stanowił Regulamin kredytu hipotecznego udzielanego przez

[…]. Bank zobowiązał się oddać do dyspozycji kredytobiorców 284 000 zł, z

przeznaczeniem na zakup lokalu mieszkalnego na rynku pierwotnym. Kredyt był

indeksowany do waluty obcej CHF (§2 ust. 1 umowy). Jego oprocentowanie było

zmienne i składała się na nie suma stopy referencyjnej LIBOR 3M CHF oraz stała

marża banku w wysokości 1,20 punktu procentowego. 5 września 2013 r. strony

zawarły aneks nr 1 do umowy, na mocy którego umożliwiono kredytobiorcom spłatę

kredytu bezpośrednio w walucie CHF. Powodowie w okresie do 10 sierpnia 2018 r.

spełnili na rzecz pozwanego świadczenia w wysokości 208 170,49 zł.

Powodowie złożyli reklamację z 23 lutego 2015 r., w której wezwali

pozwanego do usunięcia z umowy klauzul niedozwolonych. Pismem z 11 lipca

2017 r., doręczonym pozwanemu tego samego dnia, powodowie wezwali go do

zwrotu wszystkich świadczeń spełnionych na jego rzecz do czerwca 2017 r.,

tj. 96 877,45 zł i 24 850,93 CHF, w związku z nieważnością umowy kredytu.

Sąd Apelacyjny uznał, że prawidłowym było przyjęcie, iż nieważność umowy

kredytu skutkowała tym, że zarówno pozwanemu, jak i powodom przysługiwały

II CSKP 707/24

3

nawzajem roszczenia o zwrot nienależnie spełnionych świadczeń (wypłata kapitału

kredytu i spłata rat kredytowych), których obie strony mogły niezależnie od siebie

dochodzić. W związku z tym dla możliwości uwzględnienia roszczeń powodów

o zapłatę, zgłoszonych w niniejszej sprawie, nie miało znaczenia istnienie

wzajemnego roszczenia banku o zwrot wypłaconych 284 000 zł, o ile nie doszło do

złożenia przez niego oświadczenia o potrąceniu obu wierzytelności, a co nie

nastąpiło.

W ocenie Sądu drugiej instancji powodowie mogli uzyskać w niniejszej

sprawie jedynie zasądzenie należności głównej, tj. 96 877,45 zł i 42 966,74 CHF, bez

żądanych odsetek za opóźnienie w ich zapłacie, gdyż termin wymagalności ich

roszczeń o zwrot nienależnego świadczenia wynikającego z nieważności umowy

spowodowanej abuzywnością zawartych w niej postanowień o indeksacji, nie może

być wiązany z wezwaniem pozwanego do zapłaty przed procesem czy też nawet

z doręczeniem mu odpisu pozwu w niniejszej sprawie. Powodowie przed wszczęciem

procesu wielokrotnie kierowali do pozwanego pisma z różnymi żądaniami, jednak

żadnego z nich nie można uznać za wyraz jednoznacznego ich stanowiska

w przedmiocie odmowy potwierdzenia niedozwolonych postanowień umowy,

zajętego po należytym poinformowaniu o konsekwencjach abuzywności klauzuli

(np. o wszystkich roszczeniach restytucyjnych związanych z całkowitą i trwałą

bezskutecznością umowy). Taka wola nie wynika bowiem z treści ich pism z lat

2015 i 2016, na które powołują się. Wymagalność ich roszczeń można zatem wiązać

z datą 4 czerwca 2022 r. Odsetki te nie mogą jednak być zasądzone z uwagi na

wcześniejsze złożenie przez pozwanego oświadczenia o zatrzymaniu na podstawie

art. 497 w zw. z art. 496 k.c. Zarzut ten należy uznać za skuteczny mimo

podnoszonych przez powodów wątpliwości co do wzajemnego charakteru umowy

kredytu.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego ewentualne twierdzenia o przedawnieniu

wierzytelności pozwanego winny być pominięte z uwagi na zasady słuszności,

o których mowa w art. 1171 § 1 k.c. Umowa kredytu była przez wiele lat wykonywana

przez powodów zgodnie z jej treścią (także po wniesieniu pozwu), w szczególności

do 2015 r. nigdy oni nie kwestionowali stosowanych przez pozwanego do przeliczeń

kursów, jak i samej idei indeksacji kredytu. Nieważność umowy kredytu wynikająca

II CSKP 707/24

4

z posługiwania się przez bank niedozwolonymi postanowieniami umownymi,

skutkująca koniecznością zwrotu konsumentowi spełnionych świadczeń, nie może

zwalniać konsumenta z obowiązku przeprowadzenia wzajemnych rozliczeń, bowiem

takiego rozliczenia wymagają ogólne reguły słuszności i uczciwości. Sprzeciwiałoby

się tym regułom uzyskanie przez konsumenta zwrotu spełnionych świadczeń, przy

jednoczesnym zachowaniu składnika majątkowego nabytego za środki z kredytu bez

umożliwienia bankowi odzyskania tych środków w sytuacji, gdy opóźnienie

w dochodzeniu od konsumenta zwrotu wypłaconego kapitału kredytu było

uzasadnione zarówno wątpliwościami o charakterze prawnym, jak i sytuacją

społeczno-polityczną.

Powyższe orzeczenie zaskarżyły skargami kasacyjnymi obie strony. Jednakże

postanowieniem z 21 czerwca 2024 r., I CSK 1404/23, Sąd Najwyższy odmówił

przyjęcia skargi kasacyjnej pozwanego do rozpoznania. Tymczasem w skardze

kasacyjnej powodów zarzucono naruszenie prawa materialnego i przepisów

postępowania, tj.:

1. art. 455 w zw. z art. 481 § 1 i art. 65 § 1 w zw. z art. 3851 § 1 i art. 410 § 2

w zw. z art. 405 k.c. w świetle art. 4 ust. 3 akapit drugi w zw. z art. 19 ust. 1 akapit

drugi Traktatu o Unii Europejskiej, zasady równoważności i skuteczności prawa UE,

deklaracji nr 17 odnoszącej się do pierwszeństwa z Traktatu z Lizbony

z 13 grudnia 2007 r., art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz art. 9,

90 i 91 Konstytucji i 7 ust. 1 w zw. z art. 8b ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia

5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich

(dalej: „dyrektywa 93/13”) przez ich błędną interpretację i niewłaściwe zastosowanie

polegające przyjęciu, że w sporze pomiędzy konsumentem a przedsiębiorcą na tle

klauzul abuzywnych doręczenie reklamacji, wezwania przedsądowego, a następnie

pozwu przez konsumenta z wyraźnym powołaniem się przez niego na nieważność

umowy i zażądaniem rozliczenia świadczeń nienależnych oraz wdanie się w spór

sądowy przez profesjonalistę co do żądania konsumenta, nie prowadzi do

postawienia w stan wymagalności żądanej, skonkretyzowanej kwoty wierzytelności

konsumenta wywodzonej z podstawy prawnej opartej na nienależnym świadczeniu

(art. 410 § 2 w zw. z art. 405 k.c.) wobec nieważności umowy kredytu oraz nie

wprowadza dla konsumenta uprawnienia do odsetek ustawowych za opóźnienie;

II CSKP 707/24

5

2. art. 455 w zw. z art. 481 § 1 w zw. z art. 3851 § 1 i art. 410 § 2 w zw. z art. 405 k.c.

w świetle art. 1 art. 7, art. 10 ust. 1 i ust. 2, art. 76, art. 87 ust. 1, art. 175 ust. 1

Konstytucji polegającego na zastosowaniu niewłaściwej ich wykładni znoszącej dla

konsumenta możliwości postawienia własnej wierzytelności w stan wymagalności

i nabycia prawa do odsetek ustawowych za opóźnienie;

3. art. 65 § 1 w zw. z art. 455 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie i niezgodne

z dyrektywami zawartymi w tym przepisie dokonanie wykładni oświadczenia woli

powodów zawartych w przedsądowych reklamacjach i wezwaniach kierowanych do

banku, a następnie zawartych w treści pozwu w zakresie ich zgody i świadomości co

do skutków nieważności umowy;

4. art. 321 § 1 k.p.c. w świetle art. 6 ust. 1 i 7 ust. 1 dyrektywy 93/13;

5. art. 117 § 1, 118, 119, 120 § 1 i 123 § 1 pkt 1 w zw. z art. 3851 § 1 i art. 410 § 2

w zw. z art. 405 i art. 496 i art. 497 k.c. w zw. z i art. 1 art. 7, art. 10 ust. 1 i ust. 2,

art. 32 § 1, art. 76, art. 87 ust. 1, art. 175 ust. 1 Konstytucji w zw. z art. 4 ust. 3 akapit

drugi w zw. z art. 19 ust. 1 akapit drugi Traktatu o Unii Europejskiej zasady

równoważności i skuteczności prawa UE, deklaracji nr 17 odnoszącej się do

pierwszeństwa z Traktatu z Lizbony z 13 grudnia 2007 r., art. 47 Karty Praw

Podstawowych Unii Europejskiej oraz art. 9, 90 i 91 ust. 1 Konstytucji, art. 7 ust. 1

w zw. z art. 8b ust. 1 dyrektywy 93/13 przez ich błędną interpretację i niewłaściwe

zastosowanie polegające na uwzględnieniu w ramach zarzutu zatrzymania

przedawnionego roszczenia restytucyjnego banku oraz przesunięciu w drodze

wykładni rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia roszczeń banku;

6. art. 1171 § 1 i § 2 w zw. z art. 117 § 1 i art. 118 oraz w zw. z art. 496 i art. 497

i art. 5 k.c. w świetle art. 7 ust. 1 i art. 8b ust. 1 dyrektywy 93/13 przez ich błędną

interpretację i niewłaściwe zastosowanie polegające na nieuwzględnieniu upływu

terminu przedawnienia roszczenia przysługującego przeciwko konsumentowi

w oparciu o zasady słuszności, co pozostaje w sprzeczności z celami dyrektywy

93/13 i jej założeniami;

7. art. 1171 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 5 ust. 4 ustawy z 13 kwietnia 2018 r. o zmianie

ustawy Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw przez niewłaściwe

zastosowanie art. 1171 k.c. pomimo, że powodowie - konsumenci podnieśli wobec

II CSKP 707/24

6

banku zarzut przedawnienia roszczenia w piśmie (reklamacji) z 14 października

2016 r., co zostało objęte elementem stanu faktycznego ustalonego przez sąd,

a nieuwzględnione w ramach stosowania norm prawa materialnego;

8. art. 496 i art. 497 k.c. w zw. z art. 69 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe

i art. 3851 § 1 k.c. w zw. z 6 ust. 1 i 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez ich błędną

interpretację i niewłaściwe zastosowanie polegające na uwzględnieniu prawa

zatrzymania zgłoszonego przez pozwanego;

9. art. 496 i art. 497 w zw. z 481 § 1 k.c. przez całkowite zniesienie przez sąd prawa

do odsetek ustawowych dla powodów, pomimo że ich nienależne świadczenie było

wyższe niż świadczenie nienależne banku zawarte w zarzucie zatrzymania.

We wnioskach skarżący domagali się uchylenia wyroku Sądu Apelacyjnego

i zmiany pkt 1 a) oraz pkt 2 w części oddalającej apelację powodów i zasądzenia

odsetek ustawowych za opóźnienie liczonych od kwot szczegółowo wskazanych

w skardze; ewentualnie uchylenia wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części,

tj. w pkt 1 a) i w pkt 2 i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga powodów okazała się uzasadniona.

Aktualnie spór ogniskuje się wokół dwóch podstawowych problemów,

a mianowicie uwzględnionego przez Sąd ad quem zarzutu zatrzymania oraz

w zakresie rozstrzygnięcia o odsetkach ustawowych za opóźnienie.

Uznanie abuzywności głównych świadczeń stron, a takimi są postanowienia

zawierające klauzule kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie

kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej lub denominowanego w walucie

obcej (zob. np. wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2,

poz. 20), pociąga za sobą dalsze konsekwencje. Problemy te zostały

w zdecydowanej większości rozwiązane w uchwale składu całej Izby Sądu

Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118),

w uzasadnieniu której wskazano m.in., że w praktyce zakwestionowanie przez

kredytobiorcę związania niedozwolonym postanowieniem umownym jest najbardziej

typowym przypadkiem, gdy można przyjąć, iż konsument odmawia potwierdzenia

II CSKP 707/24

7

niedozwolonego postanowienia. Nie należy jednak wykluczać sytuacji, gdy prawo

konsumenta do potwierdzenia wygaśnie z innych przyczyn. W uzasadnieniu uchwały

Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, wyrażono pogląd, zgodnie z którym

ze względu na pewność prawa należy przyjąć, że zgodę na związanie

niedozwolonym postanowieniem konsument powinien wyrazić w rozsądnym czasie

od udzielenia mu należytej informacji. Jeżeli zaś tego nie uczyni, niedozwolone

postanowienie stanie się trwale bezskuteczne (nieważne). Stanowisko to może

skłaniać do polemiki; nie zostało również sprecyzowane, czy i w jaki sposób druga

strona może wpływać na określenie rozsądnego czasu do potwierdzenia klauzuli.

Ostatecznie jednak ten kierunek rozumowania należy zaaprobować, gdyż w innym

wypadku konsument, który otrzymał wypłatę kwoty kredytu na podstawie

bezskutecznej umowy kredytu, mógłby trwale uniemożliwić drugiej stronie żądanie

zwrotu otrzymanej kwoty, jeżeli tylko nie składałby żadnego oświadczenia

w przedmiocie woli związania niedozwolonymi postanowieniami. Niemożliwe byłoby

wówczas dochodzenie zapłaty rat kredytu zgodnie z umową, gdyż sąd z urzędu

musiałby uwzględnić skutki abuzywności klauzul, natomiast żądanie zwrotu

nienależnego świadczenia (w postaci wypłaconego kapitału) nie mogłoby zostać

uwzględnione z powodu braku oświadczenia konsumenta.

W szczególnych sytuacjach możliwe jest zatem powstanie wymagalności

roszczeń banku o zwrot nienależnego świadczenia mimo niepowołania się przez

konsumenta na abuzywność klauzuli, co skutkuje również rozpoczęciem biegu

przedawnienia z tą chwilą.

Reasumując należy uznać, że jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu

niedozwolonego charakteru jej postanowień, bieg przedawnienia roszczenia banku

o zwrot kwot wypłaconych z tytułu kredytu rozpoczyna się co do zasady od dnia

następującego po dniu, w którym kredytobiorca zakwestionował względem banku

związanie postanowieniami umowy.

Z kolei stwierdzono także, że w orzecznictwie i doktrynie nie ulega wątpliwości,

iż roszczenia z tytułu nienależnego świadczenia mają charakter bezterminowy

(zob. np. uchwały SN: z 6 marca 1991 r., III CZP 2/91, OSNC 1991, nr 7, poz. 93,

i z 26 listopada 2009 r., III CZP 102/09, OSNC 2010, nr 5, poz. 75; wyroki SN:

II CSKP 707/24

8

z 17 grudnia 1976 r., III CRN 289/76; z 22 marca 2001 r., V CKN 769/00,

OSNC 2001, nr 11, poz. 166; z 24 kwietnia 2003 r., I CKN 316/01, OSNC 2004,

nr 7-8, poz. 117; z 28 kwietnia 2004 r., V CK 461/03; z 11 marca 2010 r.,

IV CSK 401/09; z 8 lipca 2010 r., II CSK 126/10; z 28 sierpnia 2013 r., V CSK 362/12;

z 9 sierpnia 2016 r., II CSK 760/15; z 9 lutego 2017 r., IV CSK 171/16,

i z 29 września 2017 r., V CSK 642/16). W tej sytuacji termin spełnienia świadczenia

wyznacza się na podstawie art. 455 k.c. Powinno ono być spełnione niezwłocznie po

wezwaniu skierowanym przez zubożonego.

Aktualnie zarówno w judykaturze Sądu Najwyższego, jak i orzecznictwie

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej dominuje stanowisko, że w tożsamych

okolicznościach, jak w niniejszej sprawie, nie ma podstaw do podniesienia zarzutu

zatrzymania.

Trybunał ten uznał, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten

sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie

z którą w kontekście stwierdzenia nieważności zawartej przez instytucję bankową

z konsumentem umowy kredytu hipotecznego z uwagi na nieuczciwy charakter

niektórych warunków tej umowy powołanie się przez tę instytucję na prawo

zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej konsumentowi możliwości

uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od wspomnianej instytucji ze

względu na skutki restytucyjne wynikające ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru

tych warunków, od równoczesnego zaofiarowania przez rzeczonego konsumenta

zwrotu albo zabezpieczenia zwrotu całości świadczenia otrzymanego od tej samej

instytucji przez konsumenta na podstawie wspomnianej umowy, niezależnie od spłat

dokonanych już w wykonaniu tej umowy (zob. postanowienie z 8 maja 2024 r.,

C-424/22).

Z kolei w uchwale składu siedmiu sędziów z 19 czerwca 2024 r., III CZP 31/23

(OSNC 2025, nr 3, poz. 25) Sąd Najwyższy wskazał, że prawo zatrzymania

(art. 496 k.c.) nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność

z wierzytelności drugiej strony. Nadto w najnowszym orzecznictwie uznano,

że w razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie

II CSKP 707/24

9

umowy kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo

zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. z art. 497 k.c. (zob. uchwałę składu siedmiu

sędziów SN z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24, OSNC 2025, nr 11, poz. 98).

Niewątpliwie, powyższe stanowisko miało również wpływ na zasadność skargi

kasacyjnej w zakresie odsetek ustawowych za opóźnienie. Sąd drugiej instancji

bowiem, uwzględniając zarzut zatrzymania, oddalił roszczenie o odsetki.

W zakresie zarzutów dotyczących problematyki przedawnienia należy

zauważyć, że wyeliminowanie możliwości podniesienia zarzutu zatrzymania,

w istocie pozbawiło podstawy do dalszej analizy w tym zakresie. Jedynie na

marginesie – co jednakże nie znajdzie zastosowania w niniejszej sprawie – dodać

trzeba, że zgodnie z jednym z najnowszych orzeczeń Sądu Najwyższego jeżeli

umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, sąd

meriti może w wyjątkowych przypadkach, po rozważeniu interesów stron, nie

uwzględnić upływu terminu przedawnienia roszczenia przysługującego bankowi

przeciwko konsumentowi, jeżeli wymagają tego względy słuszności (art. 1171

§ 1 k.c.), rozważając poza przesłankami wymienionymi w art. 1171 § 2 k.c. m.in.

okoliczności procesu kształtowania się linii orzeczniczej Sądu Najwyższego

i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w zakresie podstawy i skutków

niezwiązania stron umową kredytu ze względu na abuzywność jej postanowień

(zob. wyrok z 23 kwietnia 2025 r., II CSKP 1250/24, OSNC 2025, nr 12, poz. 110).

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., uchylił

wyrok Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części i w tym zakresie przekazał sprawę

do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego (art. 108 § 2 k.p.c.), także o tych, o których orzeczono w postanowieniu

z 21 czerwca 2024 r., I CSK 1404/23.

Agnieszka Jurkowska-Chocyk Jacek Grela Dariusz Pawłyszcze

[S.J.]

[a.ł]