Sąd Najwyższy oddalił skargę banku w sprawie frankowego kredytu kredytobiorców

II CSKP 718/24

2

Wyrokiem z 21 kwietnia 2021 r., XXV C 36/19, Sąd Okręgowy w Warszawie

oddalił powództwo kredytobiorców przeciwko bankowi o zapłatę sumy zapłaconej

bankowi w wykonaniu nieważnej umowy kredytu.

Wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Apelacyjny w Warszawie

zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że zasądził od banku na rzecz

kredytobiorców, w równych częściach, dochodzoną pozwem sumę 316 184,66 zł

z odsetkami, oddalił powództwo w pozostałej części (tj. co do żądania odsetek za

okres przed złożeniem przez bank odpowiedzi na pozew) i oddalił apelację

w pozostałej części.

Sąd drugiej instancji ustalił, że 29 sierpnia 2008 r. powodowie zawarli

z poprzednikiem prawnym pozwanego banku umowę kredytu na cele mieszkaniowe

w wysokości 205 266,84 franków szwajcarskich (CHF) na okres 360 miesięcy. Suma

kredytu wyrażona w CHF miała zostać przeliczona na złote według kursu kupna

dewiz zgodnie z tabelą obowiązującą w banku w dniu wykorzystania kredytu lub jego

transzy. Jako walutę spłaty kredytu wskazano CHF oraz ustalono, że w przypadku

spłaty w złotówkach realizacja płatności nastąpi przy wykorzystaniu bieżącego kursu

sprzedaży dewiz dla CHF, obowiązującego w banku w dniu realizacji należności.

W okresie od 17 września 2008 r. do 15 października 2018 r. kredytobiorcy zapłacili

bankowi tytułem spłaty rat kapitałowo-odsetkowych sumę w złotych stanowiącą

równowartość 90 250,61 CHF, według kursu banku z dnia danej spłaty.

W ocenie Sądu drugiej instancji w chwili zawarcia sporna umowa nie była

sprzeczna z art. 69 ust 1 pr.bank. lub art. 3531 k.c. Umowa ta jednak nie miała

charakteru umowy kredytu walutowego, a stanowiła jedną z wykształconych

w obrocie prawnym odmian umowy kredytu złotówkowego, w której wprowadzenie

tzw. „klauzuli waloryzacyjnej” służyło zastosowaniu oprocentowania ustalonego

w oparciu o wskaźniki rynkowe odnoszące się do CHF. Ustalenie więc wysokości

świadczenia kredytobiorców w odniesieniu do CHF było skutkiem, a nie przyczyną

wprowadzenia mechanizmu indeksacji - tą było dążenie do zastosowania niższego

oprocentowania, a przez to obniżenia odsetkowych kosztów kredytu.

II CSKP 718/24

3

Sąd Apelacyjny w oparciu o art. 3851 § 1 i 2 k.c. i art. 58 § 1 k.c. uznał

nieważność umowy z uwagi na bezskuteczność abuzywnych klauzul

waloryzacyjnych w niej zawartych oraz braku możliwości wypełnienia luk w umowie

powstałych po ich eliminacji. Sąd drugiej instancji uznał za niedozwolone

w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. postanowienia umowy określające zasady

przeliczenia wypłaconego kredytu na złote i spłacanych rat na CHF, pozwalające

bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej. Przy tym postanowienia te

wprawdzie określają główne świadczenia stron, lecz nie zostały sformułowane

w sposób jednoznaczny, ponieważ umowa nie zawierała mechanizmu kształtowania

kursu CHF przez bank. Ze względu na brak kursu koniecznego do stosowania

indeksacji, wszystkie postanowienia umowy dotyczące indeksacji są nieważne.

Umowa nie może nadal obowiązywać bez kwestionowanych warunków, ponieważ

ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy.

Pozwany bank zaskarżył skargą kasacyjną wyrok Sądu drugiej instancji

w części zmieniającej wyrok Sądu Okręgowego, zarzucając naruszenie prawa

materialnego:

1) art. 69 ust. 1 pr.bank. w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. przez przyjęcie, że umowa

była umową o kredytu denominowanego indeksowanego, chociaż była umową

kredytu walutowego;

2) art. 69 ust. 1 pr.bank. w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. przez uznanie,

że kredytobiorcy nie mogli domagać się wypłaty kredytu w CHF, spłata kredytu miała

następować w złotych, a określenie CHF jako waluty spłaty było wyłącznie

deklaratywne;

3) art. 3851 § 1 i 3 w zw. z art. 3852 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13

przez uznanie, że abuzywne są postanowienia umowy dotyczące wypłaty kredytu

w złotych, chociaż postanowienia te zostały indywidulanie uzgodnione

z kredytobiorcami, oraz dotyczące stosowania kurów z tabeli banku, gdyż kursy te

były rynkowe;

4) art. 3851 § 1 k.c. przez przyjęcie, że postanowienia określające sposób

ustalenia kursu wymiany walut, mający zastosowanie przy wypłacie kredytu oraz przy

II CSKP 718/24

4

wyliczeniu wysokości rat kredytu, uznane przez Sąd drugiej instancji za

niedozwolone postanowienia umowne, określają główne świadczenia stron;

5) art. 3851 § 2 w zw. z art. 56, 354 § 1 k.c. i w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy

93/13 przez ustalenie, że umowa kredytu nie może obowiązywać po wyeliminowaniu

z niej postanowień niedozwolonych;

6) art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 65 § 1 i 2

k.c. oraz art. 358 § 2 i 3 k.c. oraz art. 24 ust. 2 i 3 ustawy o NBP oraz art. L przepisów

wprowadzających kodeks cywilny oraz art. 69 ust. 3 pr.bank. przez uznanie, że bank

uniemożliwił kredytobiorcom spłatę kredytu bezpośrednio w walucie obcej i to

również w odniesieniu do zobowiązań, które powstały przed wejściem w życie art. 69

ust. 3 pr.bank. w aktualnym brzmieniu i nie zastosował rozliczeń według kursu

średniego NBP;

7) art. 405 w zw. z art. 410 § 1 i 2 k.c. przez zakwalifikowanie świadczeń

spełnionych przez kredytobiorców, jako nienależnych;

8) art. 405 w zw. z art. 410 § 1 i 2 w zw. z art. 197 w zw. z art. 196 § 1 zd. 1

k.c. przez przyjęcie, że zwrot nienależnego świadczenia spełnionego w wykonaniu

umowy kredytu uznanej za nieważną przysługuje wszystkim kredytobiorcom

w częściach równych;

9) art. 197 w zw. z art. 196 § 1 zd. 1 k.c. przez przyjęcie, że kredytobiorcom

przysługują równe udziały w prawach związanych z kontem bankowym, na jakie

wpłacali środki celem spłaty rat kredytu;

10) art. 455 k.c. przez uznanie, że uzasadnione jest zasądzenie odsetek

ustawowych za opóźnienie od 13 maja 2019 r.

Pozwany bank wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i oddalenie

apelacji kredytobiorców w całości, ewentualnie uchylenie wyroku w zaskarżonej

części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W zarzutach, oznaczonych w skardze jako 1 i 2, skarżący zarzuca błędne

przyjęcie, że umowa zawarta przez strony jest umową kredytu denominowanego,

II CSKP 718/24

5

gdy tymczasem jest to kredyt walutowy, a także błędne przyjęcie, że określenie

franka szwajcarskiego jako waluty spłaty miało charakter wyłącznie deklaratywny.

Umowa kredytu walutowego cechuje się tym, że suma kredytu jest wyrażona

w walucie obcej, a wypłata i spłata są dokonywane również w tej walucie. Przy tym

przyznanie kredytobiorcy możliwości wypłaty i spłaty w złotych nie pozbawia kredytu

charakteru walutowego pod warunkiem, że jest to tylko uprawnienie kredytobiorcy.

A skorzystanie z tego uprawnienia przy wypłacie jednej z transz lub spłacie jednej

z rat nie pociąga za sobą obowiązku przeliczania na złote przy kolejnych wypłatach

lub spłatach.

Przedmiotem kredytowania był zakup domu jednorodzinnego oraz

dokończenie budowy. Kredytobiorcy wnioskowali o 410 000 zł, a walutą miały być

franki szwajcarskie. W umowie kredytu kwota została określona jako

205 266,84 CHF. Strony uzgodniły jednak, że uruchomienie kredytu nastąpi

w 4 transzach, w kwocie nie większej niż 340 000 zł, na wskazany w umowie

rachunek kredytobiorców prowadzony w złotych. Tak więc kredytobiorcy nie mogli

domagać się wypłaty kredytu we frankach szwajcarskich, gdyż zgodnie z zapisami

umowy kredyt miał zostać wypłacony w złotych, a jego spłata miała następować

z prowadzonego w tym celu rachunku kredytobiorców w złotych. Wyklucza to

przyjęcie, że kredytobiorcy zaciągnęli kredyt walutowy.

Z zapisów umowy, dotyczących spłaty przez pobieranie sobie spłat przez bank

z rachunku kredytobiorcy, wynika, że waluta rachunku determinowała walutę spłaty,

a były nią złote. Nawet jeżeli kredytobiorca mógł zwrócić się o założenie rachunku do

spłaty w CHF, to nie wynikało to z treści umowy. Kredytobiorcy mogli działać

w przeświadczeniu, że nie mogą założyć rachunku we frankach szwajcarskich

i żądać, aby bank z tego rachunku pobierał spłaty. Zarzuty zmierzające do

podważenia kwalifikacji kredytu jako denominowanego są niezasadne.

Bank kwestionuje uznanie klauzul ryzyka walutowego i przeliczeniowych za

niejednoznaczne i nieuzgodnione indywidualnie, twierdząc, że były one

sformułowane prostym językiem i nie naruszały interesów powodów. Postanowienia

przewidujące przeliczenie wypłaty kredytu według kursu kupna i spłaty według kursu

sprzedaży CHF z tabel banku nie określają zasad ustalania tych kursów, co zgodnie

II CSKP 718/24

6

z utrwaloną linią orzeczniczą uniemożliwia uznanie klauzul przeliczeniowych za

jednoznacznie sformułowane. Pozwany bank nie wykazał indywidualnego

uzgodnienia tych klauzul (art. 3851 § 4 k.c.), a wybór rodzaju kredytu nie oznacza

negocjacji treści wybranego wzorca umowy (por. wyrok SN z 13 grudnia 2013 r.,

I CSK 191/13). Dlatego postanowienia dotyczące kursów przeliczenia podlegają

ocenie w świetle art. 3851 § 1 k.c. Kurs walut obcych ogłaszany przez bank na

podstawie art. 111 ust. 1 pkt 4 pr.bank. wiąże klientów banku przy dokonywaniu

z bankiem czynności prawnych w okresie od ogłoszenia kursu do ogłoszenia nowego

kursu. Istotne jest tu jednak to, iż nie można umową związać konsumenta kursami,

które dopiero zostaną ogłoszone, a orzecznictwo jednolicie uznaje takie związanie

przyszłym kursem za niedozwolone na podstawie art. 3851 § 1 k.c.

Skarżący podnosi, że ustalenie nieważności umowy było błędne, gdyż umowa

może pozostać w mocy po wyeliminowaniu klauzul abuzywnych. Uchwałą pełnego

składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, do rangi zasady prawnej

podniesiono tezy, iż:

1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi

niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie

prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów;

2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej

w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także

w pozostałym zakresie.

Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 u.s.n.), uniemożliwiają

ocenę umowy jako ważnej, gdyż wykluczają trwanie stosunku prawnego po usunięciu

z treści umowy źródła kursu walutowego. W celu uwzględnienia skargi kasacyjnej

skarżący musiałby skutecznie zakwestionować tezę Sądu drugiej instancji

o nieuczciwym charakterze przeliczników walutowych ustanowionych w umowie lub

zakwalifikowaniu umowy jako umowy kredytu denominowanego.

Abuzywność klauzul przeliczeniowych czyni zbędnym ocenę dopuszczalności

obciążenia ryzykiem kursowym wyłącznie kredytobiorców, aczkolwiek art. 69

II CSKP 718/24

7

pr.bank. przewiduje umowę kredytu denominowanego w walucie obcej, a jej istotą

jest obciążenie wyłącznie kredytobiorcy ryzykiem wzrostu kursu waluty. Także

zakres udzielonych informacji nie jest istotny, skoro samo stosowanie kursów

ustalanych przez bank przesądza o nieważności umowy. Niezasadne są zatem

zarzuty oznaczone wyżej jako 3-6.

Nie jest zasadny zarzut nr 7. Zasądzenie od skarżącego zwrotu świadczeń

spełnionych przez kredytobiorców stanowi konsekwencję uznania umowy kredytu za

nieważną. Artykuł 410 k.c. stanowi jedynie o konsekwencjach nieważności umowy,

a nie o samej nieważności, o jej przyczynach, a spór stron dotyczył tego, czy umowa

jest ważna. Bank nie zarzucał, aby w przypadku nieważności umowy nie powstawał

obowiązek zwrotu świadczeń.

Niezasadny jest zarzut nr 10. Nie ma podstaw do pozbawienia kredytobiorców

odsetek za okres sprzed wydania prawomocnego wyroku co do ważności umowy.

Możliwość przywrócenia mocy prawnej niedozwolonemu postanowieniu umowy

oświadczeniem konsumenta, ze skutkiem ex tunc, nie pozbawia wymagalności

roszczenia konsumenta o zwrot nienależenie spełnionych świadczeń. Jeżeli

konsument żąda od przedsiębiorcy świadczenia z powołaniem się na niedozwolony

charakter niektórych postanowień umowy, to dostatecznie wyraża swoje stanowisko,

a jego roszczenie staje się wymagalne zgodnie z art. 455 k.c., tj. na skutek wezwania

do zwrotu spłat. Artykuł 3851 § 1 k.c. nie ustanawia wyjątków od zasady z art. 455

k.c., ponieważ reguluje inne zagadnienie: przesłanki uznania postanowienia umowy

za niedozwolone i skutek prawny takiego uznania w postaci niezwiązania

konsumenta tym postanowieniem. Art. 3851 § 1 k.c. nie odnosi się do terminu

spełnienia świadczeń powstających na skutek nieważności postanowienia umowy

lub całej umowy. Zaskarżony wyrok nie jest wyrokiem konstytutywnym, więc jego

wydanie nie było konieczne do wymagalności roszczenia kredytobiorców o zwrot

spłat.

W zarzutach nr 8 i 9 skarżący wskazał na naruszenie prawa materialnego

przez przyjęcie, że zwrot nienależnego świadczenia spełnionego w wykonaniu

umowy kredytu uznanej za nieważną przysługuje wszystkim kredytobiorcom

w częściach równych, a także, że kredytobiorcom przysługują równe udziały

II CSKP 718/24

8

w prawach związanych z rachunkiem bankowym, na jakie wpłacali środki celem

spłaty rat kredytu.

Oprócz wymogów formalnych, którym w świetle przepisów k.p.c. powinna

odpowiadać skarga kasacyjna, dopuszczalność tego nadzwyczajnego środka

zaskarżenia uzależniona jest od skutecznego wykazania przez skarżącego interesu

prawnego w zaskarżeniu orzeczenia. Skarżący winien wykazać, że jest

pokrzywdzony zapadłym rozstrzygnięciem (uchwała SN z 15 maja 2014 r., IIICZP

88/13, OSNC 2014, nr 11, poz. 108). Zgodnie z poglądem wyrażonym w uchwale

pokrzywdzenie orzeczeniem (gravamen) jest przesłanką dopuszczalności środka

zaskarżenia, chyba że interes publiczny wymaga merytorycznego rozpoznania tego

środka. Takie pokrzywdzenie (gravamen) zachodzi wtedy, gdy zaskarżone

orzeczenie jest w sensie prawnym obiektywnie niekorzystne dla skarżącego, gdyż

z punktu widzenia skutków związanych z prawomocnością materialną, nie uzyskał

takiej ochrony prawnej, którą zamierzał osiągnąć w postępowaniu poprzedzającym

wydanie orzeczenia. Skarżący nie wykazał, aby równy podział wierzytelności o zwrot

spłat był dla innego bardziej niekorzystny od podziału w innym stosunku lub

uznaniem powodów za wierzycieli łącznych. Wierzyciel dysponuje swobodnie swoją

wierzytelnością, co oznacza, że powodowie dochodzący wspólnej wierzytelności

mogą swobodnie ukształtować swoje udziały w tej wierzytelności. Wprawdzie

w pozwie kredytobiorcy domagali się zasądzenia na ich rzecz solidarnie dochodzonej

pozwem sumy, a Sąd Apelacyjny naruszył ich interesy orzekając o dochodzonym

roszczeniu w częściach równych, to zaskarżonym orzeczeniem Sąd drugiej instancji

nie naruszył interesów banku. To ewentualnie kredytobiorcy mogliby się uważać się

za pokrzywdzonych tym orzeczeniem. Wierzytelność zasądzona na rzecz

kredytobiorców ułamkowo może stać się ponownie ich wspólną wierzytelnością

w drodze umowy, którą mogą zawrzeć między sobą nawet już po wydaniu wyroku

przez Sąd Apelacyjny. Taka umowa, jeżeli wprowadzi solidarność wierzycieli, może

być podstawą do nadania klauzuli wykonalność na rzecz dowolnego z wierzycieli co

do całej wierzytelności (art. 788 k.p.c.).

Z tych przyczyn skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c.

II CSKP 718/24

9

Na podstawie art. 98 i 99 k.p.c. powodom przysługuje od skarżącego zwrot

kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną w wysokości stawki

minimalnej wynikającej ze stosowanego odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2

rozporządzenia Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

Zgodnie z ich wnioskiem, zawartym w odpowiedzi na skargę, koszty te zostały

podzielone po równo na każdego z powodów.

Agnieszka Jurkowska-Chocyk

Mariusz Łodko

Dariusz Pawłyszcze

(G.G.)

[SOP]