Zarzut zatrzymania nie zwolnił syndyka banku z odsetek od kredytu frankowego

II CSKP 734/24

2

Wyrokiem z 28 kwietnia 2021 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że umowa

kredytu hipotecznego indeksowanego do CHF z 9 stycznia 2008 r., zawarta

pomiędzy Bankiem spółką akcyjną a P.H. i A.H., jest nieważna; zasądził od Banku

spółki akcyjnej w W. na rzecz powodów 171 858,84 zł wraz z odsetkami ustawowymi

za opóźnienie od 15 marca 2018 r. do dnia zapłaty, oraz 97 322,43 CHF, wraz z

odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 90 332,43 CHF od 8 stycznia 2020 r. do

dnia zapłaty i od 6 990 CHF od 4 lutego 2021 r. do dnia zapłaty oraz oddalił

powództwo główne o zapłatę w pozostałej części.

Wyrokiem z 28 lutego 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił ww. wyrok

w ten sposób, że oddalił żądanie zasądzenia odsetek ustawowych, które uprzednio

uwzględnił Sąd pierwszej instancji oraz zastrzegł na rzecz banku prawo zatrzymania

należności powodów do czasu zaoferowania przez nich zwrotu świadczenia

przekazanego im zgodnie z umową kredytu, tj. 504 798,68 zł albo zabezpieczenia

roszczenia o jej zwrot oraz oddalił apelację pozwanego w pozostałym zakresie.

Sąd drugiej instancji ustalił, że 9 stycznia 2008 r. poprzednik prawny Banku

spółki akcyjnej oraz powodowie zawarli umowę kredytu hipotecznego nr […]

indeksowanego do CHF w wysokości 504 798,68 zł. W umowie wskazano, że przy

założeniu, iż uruchomiono całość kredytu w dacie sporządzenia umowy

równowartość kredytu wynosiłaby 239 127,75 CHF, natomiast rzeczywista

równowartość zostanie określona po wypłacie ostatniej transzy(§ 1 ust. 1 zd. 1 i 2

umowy). Kredytobiorcy oświadczyli, że są świadomi ryzyka kursowego w całym

okresie kredytowania i akceptują je (§ 1 ust. 1 zd. 3 umowy). Postanowiono, że spłata

kredytu nastąpi w 360 miesięcznych równych ratach kapitałowo-odsetkowych

(§ 1 ust. 2 umowy), oprocentowanie jest zmienne i na dzień sporządzenia umowy

wynosi 6,09% w skali roku, a kredytobiorcy oświadczyli, iż są świadomi ryzyka

wynikającego ze zmiennego oprocentowania w całym okresie kredytowania

i akceptują je (§ 1 ust. 3 umowy). Umowa została zawarta według standardowego

wzorca umownego stosowanego przez bank. Postanowienia dotyczące mechanizmu

indeksacji nie były przedmiotem negocjacji pomiędzy stronami.

II CSKP 734/24

3

13 marca 2008 r. strony zawarły aneks do umowy, w którym postanowiono,

że kredytobiorca uprawniony jest do wcześniejszej spłaty kredytu, a bank nie pobiera

opłat z tego tytułu. Natomiast 5 września 2011 r. strony zawarły aneks nr […], w

którym dokonano zmiany sposobu spłaty kredytu w taki sposób, że począwszy od

dnia wejścia w życie aneksu spłata będzie następowała w walucie indeksacyjnej CHF

lub w złotych polskich.

Kredyt został uruchomiony przez bank w dwóch transzach: 19 marca 2008 r.

w wysokości 249 798,68 zł i 10 kwietnia 2008 r. w wysokości 255 000 zł. W okresie

od 1 kwietnia 2008 r. do 18 czerwca 2020 r. powodowie wpłacili na rzecz banku

171 85 8,84 zł i 97 322,43 CHF.

Sąd Apelacyjny podzielił ocenę, zgodnie z którą zawarte w umowie

postanowienia dotyczące indeksacji kwoty kredytu mają abuzywny charakter, co

dotyczy zarówno klauzuli spreadowej, jak i samej klauzuli ryzyka walutowego.

Umowa po wyeliminowaniu postanowień abuzywnych nie może nadal obowiązywać,

bo spowodowałoby to zmianę charakteru głównego jej przedmiotu. W tej sytuacji,

wobec braku akceptacji przez konsumentów klauzul indeksacyjnych i możliwości

utrzymania umowy w pozostałym zakresie, należy uznać ją za nieważną w całości,

tym bardziej, że powodowie świadomi skutków jej upadku wnieśli o stwierdzenie jej

nieważności.

Sąd drugiej instancji zmienił jedynie orzeczenie w zakresie odsetek od

zasądzonej przez Sąd Okręgowy kwoty, mając na uwadze oświadczenie złożone

przez powodów w postępowaniu apelacyjnym co do braku akceptacji postanowień

niedozwolonych. W tej sytuacji dopiero w chwilą złożenia przez nich tego

oświadczenia ustał stan bezskuteczności zawieszonej, a zatem dopiero od tej daty

powstał obowiązek zwrotu świadczeń wzajemnych. W związku z powyższym Sąd

drugiej instancji oddalił żądanie zasądzenia odsetek za okres wcześniejszy. Nadto

Sąd Apelacyjny uwzględnił również zarzut zatrzymania zgłoszony przez bank

w postępowaniu apelacyjnym. Wobec skorzystania przez pozwanego z prawa

zatrzymania oddaleniu podlegało także roszczenie odsetkowe za okres od daty

otrzymania przez powodów oświadczenia o skorzystaniu z prawa zatrzymania.

II CSKP 734/24

4

Powyższe orzeczenie zaskarżyły skargami kasacyjnymi obie strony. Jednakże

postanowieniem z 27 czerwca 2024 r., I CSK 614/24, Sąd Najwyższy odrzucił skargę

kasacyjną pozwanego, a w pozostałej części odmówił jej przyjęcia do rozpoznania.

Natomiast w skardze kasacyjnej powodów zarzucono naruszenie prawa

materialnego, tj.:

1. art. 481 § 1 i 2 w zw. z art. 455 k.c. przez jego błędną wykładnię

i niewłaściwe zastosowanie polegającą na oddaleniu żądania zasądzenia odsetek

ustawowych za opóźnienie od 171 858,84 zł od 15 marca 2018 r. do dnia zapłaty, od

90 332,43 CHF od 8 stycznia 2020 r. do dnia zapłaty oraz od 6 990 CHF od 4 lutego

2021 r. do dnia zapłaty, podczas gdy Sąd Apelacyjny winien był zasądzić te odsetki

od dnia następnego po upływie dwóch tygodni od doręczenia pozwu o zapłatę;

2. art. 496 w zw. z art. 497 k.c. przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie polegające na uwzględnieniu zarzutu pozwanego zatrzymania

i uzależnienie spełnienia przez niego świadczenia od zaoferowania przez powodów

504 798, 68 zł.

We wnioskach skarżący domagali się uchylenia zaskarżonego orzeczenia

w całości i rozstrzygnięcia co do istoty sprawy; ewentualnie uchylenia zaskarżonego

orzeczenia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Postanowieniem z 2 sierpnia 2023 r., I CSK 1381/23, Sąd Najwyższy zawiesił

postępowanie z uwagi na ogłoszenie upadłości pozwanego banku. Postanowieniem

z 29 lutego 2024 r., I CSK 1381/23, podjęto zawieszone postępowanie z udziałem

syndyka.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga powodów okazała się uzasadniona.

Aktualnie spór ogniskuje się wokół dwóch podstawowych problemów,

a mianowicie uwzględnionego przez Sad ad quem zarzutu zatrzymania oraz

w zakresie rozstrzygnięcia o odsetkach ustawowych za opóźnienie.

Uznanie abuzywności głównych świadczeń stron, a takimi są postanowienia

zawierające klauzule kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie

II CSKP 734/24

5

kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej lub denominowanego w walucie

obcej (zob. np. wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2,

poz. 20), pociąga za sobą dalsze konsekwencje. Problemy te zostały

w zdecydowanej większości rozwiązane w uchwale składu całej Izby Sądu

Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118),

w uzasadnieniu której wskazano m.in., że w praktyce zakwestionowanie przez

kredytobiorcę związania niedozwolonym postanowieniem umownym jest najbardziej

typowym przypadkiem, gdy można przyjąć, iż konsument odmawia potwierdzenia

niedozwolonego postanowienia. Nie należy jednak wykluczać sytuacji, gdy prawo

konsumenta do potwierdzenia wygaśnie z innych przyczyn. W uzasadnieniu uchwały

Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, wyrażono pogląd, zgodnie z którym

ze względu na pewność prawa należy przyjąć, że zgodę na związanie

niedozwolonym postanowieniem konsument powinien wyrazić w rozsądnym czasie

od udzielenia mu należytej informacji. Jeżeli zaś tego nie uczyni, niedozwolone

postanowienie stanie się trwale bezskuteczne (nieważne). Stanowisko to może

skłaniać do polemiki; nie zostało również sprecyzowane, czy i w jaki sposób druga

strona może wpływać na określenie rozsądnego czasu do potwierdzenia klauzuli.

Ostatecznie jednak ten kierunek rozumowania należy zaaprobować, gdyż w innym

wypadku konsument, który otrzymał wypłatę kwoty kredytu na podstawie

bezskutecznej umowy kredytu, mógłby trwale uniemożliwić drugiej stronie żądanie

zwrotu otrzymanej kwoty, jeżeli tylko nie składałby żadnego oświadczenia

w przedmiocie woli związania niedozwolonymi postanowieniami. Niemożliwe byłoby

wówczas dochodzenie zapłaty rat kredytu zgodnie z umową, gdyż sąd z urzędu

musiałby uwzględnić skutki abuzywności klauzul, natomiast żądanie zwrotu

nienależnego świadczenia (w postaci wypłaconego kapitału) nie mogłoby zostać

uwzględnione z powodu braku oświadczenia konsumenta.

W szczególnych sytuacjach możliwe jest zatem powstanie wymagalności

roszczeń banku o zwrot nienależnego świadczenia mimo niepowołania się przez

konsumenta na abuzywność klauzuli, co skutkuje również rozpoczęciem biegu

przedawnienia z tą chwilą.

Reasumując należy uznać, że jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu

niedozwolonego charakteru jej postanowień, bieg przedawnienia roszczenia banku

II CSKP 734/24

6

o zwrot kwot wypłaconych z tytułu kredytu rozpoczyna się co do zasady od dnia

następującego po dniu, w którym kredytobiorca zakwestionował względem banku

związanie postanowieniami umowy.

Z kolei stwierdzono także, że w orzecznictwie i doktrynie nie ulega wątpliwości,

iż roszczenia z tytułu nienależnego świadczenia mają charakter bezterminowy

(zob. np. uchwały SN: z 6 marca 1991 r., III CZP 2/91, OSNC 1991, nr 7, poz. 93,

i z 26 listopada 2009 r., III CZP 102/09, OSNC 2010, nr 5, poz. 75; wyroki SN:

z 17 grudnia 1976 r., III CRN 289/76; z 22 marca 2001 r., V CKN 769/00,

OSNC 2001, nr 11, poz. 166; z 24 kwietnia 2003 r., I CKN 316/01, OSNC 2004,

nr 7-8, poz. 117; z 28 kwietnia 2004 r., V CK 461/03; z 11 marca 2010 r.,

IV CSK 401/09; z 8 lipca 2010 r., II CSK 126/10; z 28 sierpnia 2013 r., V CSK 362/12;

z 9 sierpnia 2016 r., II CSK 760/15; z 9 lutego 2017 r., IV CSK 171/16, i z 29 września

2017 r., V CSK 642/16). W tej sytuacji termin spełnienia świadczenia wyznacza się

na podstawie art. 455 k.c. Powinno ono być spełnione niezwłocznie po wezwaniu

skierowanym przez zubożonego.

Aktualnie zarówno w judykaturze Sądu Najwyższego, jak i orzecznictwie

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej dominuje stanowisko, że w tożsamych

okolicznościach, jak w niniejszej sprawie, nie ma podstaw do podniesienia zarzutu

zatrzymania.

Trybunał ten uznał, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten

sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie

z którą w kontekście stwierdzenia nieważności zawartej przez instytucję bankową

z konsumentem umowy kredytu hipotecznego z uwagi na nieuczciwy charakter

niektórych warunków tej umowy powołanie się przez tę instytucję na prawo

zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej konsumentowi możliwości

uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od wspomnianej instytucji

ze względu na skutki restytucyjne wynikające ze stwierdzenia nieuczciwego

charakteru tych warunków, od równoczesnego zaofiarowania przez rzeczonego

konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia zwrotu całości świadczenia otrzymanego

od tej samej instytucji przez konsumenta na podstawie wspomnianej umowy,

II CSKP 734/24

7

niezależnie od spłat dokonanych już w wykonaniu tej umowy (zob. postanowienie

z 8 maja 2024 r., C-424/22).

Z kolei w uchwale składu siedmiu sędziów z 19 czerwca 2024 r., III CZP 31/23

(OSNC 2025, nr 3, poz. 25) Sąd Najwyższy wskazał, że prawo zatrzymania

(art. 496 k.c.) nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność

z wierzytelności drugiej strony. Nadto w najnowszym orzecznictwie uznano, że

w razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie

umowy kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo

zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. z art. 497 k.c. (zob. uchwałę składu siedmiu

sędziów SN z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24, OSNC 2025, nr 11, poz. 98).

Niewątpliwie, powyższe stanowisko miało również wpływ na zasadność skargi

kasacyjnej w zakresie odsetek ustawowych za opóźnienie. Sąd drugiej instancji

bowiem, uwzględniając zarzut zatrzymania, oddalił roszczenie o odsetki.

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39816 zd. 1 k.p.c., uchylił

wyrok Sądu drugiej instancji w zaskarżonej części i orzekł co do istoty sprawy przez

oddalenie apelacji pozwanego oraz zgodnie z art. 108 § 1 i art. 98 k.p.c. rozstrzygnął

o kosztach postępowania kasacyjnego, w tym także o tych, które objęte były

postanowieniem Sądu Najwyższego z 27 czerwca 2024 r., I CSK 614/24.

Agnieszka Jurkowska-Chocyk

Jacek Grela

Dariusz Pawłyszcze

[S.J.]

[SOP]