Bank nie wstrzyma odsetek od zwrotu kredytu frankowego prawem zatrzymania

Wyrokiem z 27 stycznia 2022 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że umowa

kredytu zawarta między powodami a pozwanym jest nieważna (punkt I), zasądził od

pozwanego na rzecz powodów 405 302,09 zł i 144 148,60 CHF z odsetkami

ustawowymi za opóźnienie od 9 listopada 2021 r. do dnia zapłaty (punkt II) oraz

rozstrzygnął o kosztach procesu (punkt III).

Sąd pierwszej instancji ustalił, że 19 kwietnia 2007 r. powodowie zawarli

z pozwanym umowę o kredyt hipoteczny indeksowany kursem franka

szwajcarskiego w wysokości 1 113 536 zł. Wypłacona w złotych kwota kredytu miała

zostać przeliczona na franki według kursu kupna franka szwajcarskiego zgodnie

z tabelą kursów walut obcych obowiązującą w banku w dniu uruchomienia kredytu

(§ 2 ust. 2). Na podstawie § 7 ust. 1 umowy kredytobiorcy zobowiązali się spłacić

kwotę kredytu w złotych polskich z zastosowaniem kursu sprzedaży franka

II CSKP 821/24

3

szwajcarskiego obowiązującego w dniu płatności raty kredytu zgodnie z tabelą

kursów walut obcych pozwanego.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd pierwszej instancji uznał za

niedopuszczalne postanowienia umowy dające bankowi prawo do jednostronnego

wyznaczania obciążeń konsumentów z odwołaniem do tabeli kursu walut banku.

Zdaniem Sądu dokładne określenie treści świadczenia albo przesłanek

pozwalających na dokładne określenie świadczenia warunkuje powstanie ważnego

zobowiązania. W ocenie Sądu Okręgowego strony nie określiły w umowie głównych

świadczeń stron, co pozostawało w sprzeczności z naturą stosunku umowy kredytu.

W rezultacie uznał, że umowa kredytu jest nieważna na podstawie art. 58 § 1 k.c.

z powodu jej sprzeczności z art. 3531 k.c., a także z art. 69 ust. 1 i 2 Prawa

bankowego, gdyż pozwany zastrzegł na swoją rzecz dodatkowy, niezgodny

z prawem, zysk pochodzący z dokonywania przeliczeń waluty w sposób dowolny

przez samego pozwanego. Ponadto Sąd pierwszej instancji uznał postanowienia

przyznające pozwanemu prawo jednostronnego ustalania wysokości salda kredytu

oraz wysokości rat kredytu za abuzywne na podstawie art. 3851 § 1 k.c.

Zdaniem Sądu Okręgowego nieważność umowy przesądza, że wszelkie

świadczenia uiszczone przez powodów na rzecz pozwanego w wykonaniu nieważnej

umowy były świadczeniami nienależnymi i podlegają zwrotowi na podstawie art. 410

§ 1 i 2 k.c. Mając to na względzie, Sąd zasądził od pozwanego na rzecz powodów

odpowiednie kwoty z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 9 listopada 2021 r., tj.

od dnia następnego po dniu doręczenia pozwanemu pisma procesowego ostatecznie

zmieniającego powództwo, do dnia zapłaty.

Wyrokiem z 7 kwietnia 2023 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie, na skutek

apelacji pozwanego, zmienił częściowo wyrok Sądu Okręgowego w punkcie II w ten

tylko sposób, że oddalił powództwo R.R. ponad kwoty 202 651,04 zł i 72 074,30 CHF

z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 9 listopada do 21 marca 2022 r.,

zastrzegając, że zapłata tych kwot z odsetkami na rzecz R.R. przez pozwanego

nastąpi za jednoczesnym zaofiarowaniem przez powoda na rzecz pozwanego kwoty

556 768 zł lub zabezpieczeniem roszczenia o jej zwrot (punkt I podpunkt 1 litera a),

oraz oddalił powództwo M.O. ponad kwoty 202 651,04 zł i 72 074,30 CHF z

II CSKP 821/24

4

ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 9 listopada 2021 r. do 21 marca 2022 r.,

zastrzegając, że zapłata tych kwot na rzecz M.O. przez pozwanego nastąpi za

jednoczesnym zaofiarowaniem przez powódkę na rzecz pozwanego kwoty 556 768

zł lub zabezpieczeniem roszczenia o jej zwrot (punkt I podpunkt 1 litera b). Sąd

Apelacyjny zmienił również ujęte w punkcie III wyroku Sądu Okręgowego

rozstrzygnięcie o kosztach procesu (punkt I podpunkt 2) oraz oddalił apelację

pozwanego w pozostałej części (punkt II), a także orzekł o kosztach postępowania

apelacyjnego (punkt III).

Sąd drugiej instancji podzielił w znacznej mierze ocenę prawną dokonaną

przez Sąd Okręgowy. W szczególności zgodził się, że postanowienia umowy

przyznające bankowi prawo do jednostronnego wyznaczania obciążeń konsumentów

z odwołaniem do tabeli kursu walut banku mają abuzywny charakter, przy czym

podkreślił, że o ich abuzywności przesądza również niedostateczne pouczenie

konsumentów przez bank o ryzyku kursowym wynikającym z powiązania świadczeń

w złotym z walutą obcą. Odmiennie niż Sąd pierwszej instancji Sąd Apelacyjny

stwierdził, że przepisy art. 3851 i n. k.c. stanowią lex specialis wobec przepisów

ogólnych o nieważności czynności prawnych. Uznał też, że wyeliminowanie z umowy

kredytu indeksowanego kursem waluty obcej klauzul przeliczeniowych powoduje, iż

nie jest możliwe określenie wysokości rozmiaru świadczeń kredytobiorców.

W rezultacie brakuje konsensu w zakresie głównych świadczeń stron, co powoduje

„upadek” umowy.

W dalszej kolejności Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, że w chwili zamknięcia

rozprawy przez Sądem pierwszej instancji powodowie nie byli już małżeństwem,

a więc nie pozostawali we wspólności ustawowej małżeńskiej. Zatem – zdaniem

Sądu drugiej instancji – Sąd Okręgowy nieprawidłowo zastosował art. 35 k.r.o.,

którego naruszenie Sąd Apelacyjny wziął pod uwagę z urzędu, w granicach

zaskarżenia. Powołując się na oświadczenie pełnomocnika powodów, który w toku

postępowania wskazał, że powodowie spłacali kredytu po połowie, Sąd drugiej

instancji uznał, iż na rzecz każdego z powodów powinna zostać zasądzona ½ sumy

dokonanych spłat, czyli 202 651,04 zł i 72 074,30 CHF z ustawowym odsetkami za

opóźnienie od 9 listopada 2021 r.

II CSKP 821/24

5

Ponadto Sąd drugiej instancji uwzględnił podniesiony przez pozwanego

w toku postępowania apelacyjnego zarzut zatrzymania kwoty 1 113 536 zł

stanowiącej równowartość wypłaconej powodom kwoty kredytu. Z powołaniem się

na art. 379 §1 k.c., w związku z podzielnością tej kwoty, uznał, że wobec każdego

z powodów prawo zatrzymania dotyczy ½ kwoty wypłaconego kredytu, czyli

556 768 zł. Mając na względzie, że oświadczenie o skorzystaniu przez pozwanego

z prawa zatrzymania zostało doręczone powodom 22 marca 2022 r., oraz „hamujący”

charakter zarzutu zatrzymania, powodujący ustanie stanu opóźnienia w zwrocie

nienależnego świadczenia, Sąd drugiej instancji uwzględnił apelację pozwanego

w zakresie rozstrzygnięcia o odsetkach ustawowych za opóźnienie i oddalił

powództwo o ich zasądzenie od 22 marca 2022 r. do dnia zapłaty.

Powodowie wnieśli skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego,

zaskarżając wyrok w części, tj. w zakresie punktu I podpunktu 1 litery a i punktu I

podpunktu 1 litery b, uwzględniających zarzut zatrzymania.

W skardze powodowie zarzucili naruszenie art. 496 w zw. z art. 497 k.c. oraz

art. 481 § 1-24 k.c. przez uznanie, że stronie umowy kredytu przysługuje prawo

zatrzymania, mimo że dysponuje ona zarzutem potrącenia, co doprowadziło do

przyjęcia, że odsetki ustawowe za opóźnienie należą się powodom jako dłużnikom-

retencjonistom jedynie do dnia złożenia oświadczenia przez pozwanego

oświadczenia o skorzystaniu z prawa zatrzymania i – w rezultacie – do zasądzenia

odsetek ustawowych za opóźnienie jedynie za okres od 9 listopada do 21 marca

2022 r.

Skarżący wnieśli o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania, ewentualnie o zmianę wyroku Sądu Apelacyjnego

i orzeczenie zgodnie z powództwem przez zasądzenie odsetek ustawowych za

opóźnienie od 9 listopada 2021 r. do dnia zapłaty, a także o zasądzenie od

pozwanego na rzecz powodów kosztów postępowania kasacyjnego w wysokości

dwukrotności przepisanej stawki minimalnej.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł m.in. o jej oddalenie oraz

o zasądzenie od powodów na jego rzecz kosztów postępowania kasacyjnego, w tym

kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

II CSKP 821/24

6

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wobec zasadności jedynego zgłoszonego zarzutu skarga kasacyjna

podlegała uwzględnieniu. Zarzut ten dotyczył dwóch powiązanych ze sobą kwestii –

rozstrzygnięcie w przedmiocie dopuszczalności podniesienia przez pozwanego

zarzutu zatrzymania determinuje bowiem rozstrzygnięcie w zakresie odsetek

ustawowych za opóźnienie.

W pierwszej kolejności należało zatem odnieść się do możliwości podniesienia

przez bank zarzutu zatrzymania wypłaconej nienależnie kwoty kredytu. Na tym tle

należy wskazać, że w uchwale składu siedmiu sędziów z 19 czerwca 2024 r., III CZP

31/23 (OSNC 2025, nr 3, poz. 25), Sąd Najwyższy uznał, że prawo zatrzymania nie

przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelnością

drugiej strony. W orzeczeniu tym Sąd stwierdził, iż w sytuacji, gdy obie strony są

zobowiązane do wzajemnego spełnienia (zwrotu) świadczeń pieniężnych, prawo

zatrzymania nie przysługuje z uwagi na fakt, że w Kodeksie cywilnym przewidziano

instytucję intensywniej chroniącą interes stron, tj. potrącenie (art. 498 i n. k.c.).

Z kolei w uchwale składu siedmiu sędziów z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24

(OSNC 2025, nr 11, poz. 98), Sąd Najwyższy stwierdził wprost, że w razie

dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie umowy

kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania

na podstawie art. 496 w zw. art. 497 k.c. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym

skargę kasacyjną podziela zajęte w przywołanej uchwale stanowisko, co oznacza,

że powołanie się przez bank na prawo zatrzymania w niniejszej sprawie nie było

możliwe. Podstawowym argumentem na rzecz tej tezy jest to, że umowa kredytu nie

jest umową wzajemną, a prawo zatrzymania na podstawie art. 497 w zw. z art. 496

k.c. przysługuje wyłącznie w razie nieważności lub rozwiązania umowy wzajemnej.

Jedynie na marginesie należy wskazać, że wykluczenie możliwości

powoływania się przez bank na prawo zatrzymania w okolicznościach niniejszej

sprawy pozostaje w zgodzie z postanowieniem Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z 8 maja 2024 r., C-424/22, w którym TSUE uznał, że art. 6 ust. 1 oraz

art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie powołaniu się przez instytucję

bankową na prawo zatrzymania w sporze z konsumentem żądającym stwierdzenia

II CSKP 821/24

7

nieważności umowy kredytu hipotecznego. Wymieniona dyrektywa nie stanowi

wprawdzie bezpośrednio podstawy uregulowania stosunku prawnego stron, jednak

należy preferować taki rezultat interpretacji prawa polskiego, który jest zgodny

z dyrektywą, o ile osiągnięcie tego rezultatu jest możliwe w ramach ogólnie

przyjętych metod wykładni. Wykładnia wynikająca z uchwały składu siedmiu sędziów

SN z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24, dowiodła istnienia takiej możliwości.

W związku z powyższym wskazać należy również, że nie podlegał

uwzględnieniu złożony przez powodów w toku postępowania kasacyjnego wniosek

o skierowanie pytania prejudycjalnego do TSUE. Treść tego pytania nie pozostawała

w związku z zarzutami skargi kasacyjnej, a kwestię dopuszczalności stosowania

prawa zatrzymania przez banki w tzw. sprawach frankowych należy uznać za

dostatecznie wyjaśnioną.

Mając na względzie, że pozwany nie był władny skutecznie skorzystać

z prawa zatrzymania, nie można uznać, iż od dnia doręczenia powodom

oświadczenia pozwanego o skorzystaniu z zarzutu zatrzymania, tj. 22 marca 2022 r.,

doszło do ustania stanu opóźnienia w zwrocie przez pozwanego nienależnego

świadczenia i do zahamowania naliczania odsetek ustawowych za opóźnienie.

W rezultacie odsetki ustawowe za opóźnienie w zwrocie nienależnego świadczenia

należą się powodom od 9 listopada 2021 r. do dnia zapłaty.

Wobec oczywistej zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego oraz

zgłoszonego przez skarżących wniosku o orzeczenie reformatoryjne Sąd Najwyższy

uchylił zaskarżony wyrok w zaskarżonej części i w tym zakresie, na podstawie art.

39816 k.p.c., oddalił apelację pozwanego.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1,

11, 3 i 4 w zw. z art. 99 k.p.c. w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 2 pkt 7 oraz § 20

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych, uwzględniając uiszczoną opłatę od skargi

kasacyjnej. Odrębne zasądzenie kosztów na rzecz R.R. i M.O. było skutkiem uznania

ich za współuczestników formalnych, co skutkowało koniecznością odrębnego

ustalenia wartości przedmiotu zaskarżenia w stosunku do każdego z nich

(wynoszącą 50% wartości podanej w skardze).

II CSKP 821/24

8

Sąd Najwyższy nie uwzględnił wniosku o zasądzenie kosztów w wysokości

dwukrotności stawki minimalnej, gdyż nie zachodziła żadna ze wskazanych w § 15

ust. 3 wspomnianego rozporządzenia przesłanek, która by to uzasadniała.

Ireneusz Kunicki

Marcin Krajewski

Ewa Stefańska

(E.M.)

[SOP]