Sąd Najwyższy uchylił część wyroku w sporze klientki z bankiem o kredyt frankowy

II CSKP 826/23

2

Wyrokiem z 9 listopada 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że umowa

o kredyt hipoteczny zawarta między powódką a pozwanym jest nieważna (pkt I),

w pozostałym zakresie powództwo oddalił (pkt II) i orzekł o kosztach procesu (pkt III).

Sąd pierwszej instancji ustalił, że 16 października 2006 r. powódka zawarła

z pozwanym bankiem umowę kredytu waloryzowanego do franka szwajcarskiego

w wysokości 202 500 zł. Wypłacona w złotych kwota kredytu miała zostać

przeliczona na franki według kursu kupna franka szwajcarskiego zgodnie z tabelą

kursów walut obcych obowiązującą w banku w dniu uruchomienia kredytu

(§ 7 ust. 1). W § 11 ust. 4 umowy wskazano, że raty spłacane są w złotych po

uprzednim ich przeliczeniu według kursu sprzedaży franka szwajcarskiego z tabeli

kursowej banku, obowiązującego w dniu spłaty.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd pierwszej instancji uznał sposób

wyliczania rat za niedopuszczalny. Sąd przyjął, że postanowienia zawierające

odwołanie do tabeli kursów banku są sprzeczne z prawem i dobrymi obyczajami,

a postanowienia pozwalające na określanie wysokości świadczenia tzw. metodą

subiektywną, tj. uzależnioną wyłącznie od woli jednej ze stron umowy, pozostają

w sprzeczności z zasadą swobody umów. W konsekwencji w ocenie Sądu

Okręgowego umowę należało uznać za nieważną w całości. Żądanie zasądzenia od

pozwanego na rzecz powódki odpowiedniej kwoty tytułem zwrotu nienależnego

świadczenia, w związku z nieważnością umowy, zostało jednak przez Sąd Okręgowy

oddalone, gdyż „na taką okoliczność” nie został powołany biegły.

Na skutek apelacji pozwanego i powódki, wyrokiem z 24 stycznia 2022 r., Sąd

Apelacyjny w Warszawie zmienił wyrok Sądu Okręgowego w punkcie drugim

częściowo w ten sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz powódki 89 817,56 zł

i 47 040,08 CHF z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 24 stycznia 2022 r. do

dnia zapłaty oraz w punkcie trzecim w przedmiocie orzeczenia o kosztach (pkt 1).

W pozostałym zakresie Sąd drugiej instancji oddalił apelację powódki i apelację

pozwanego w całości (pkt 2), a także orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego

(pkt 3).

Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Okręgowy

co do zasadniczych kwestii istotnych w sprawie. Zgodził się również ze stanowiskiem

II CSKP 826/23

3

w przedmiocie abuzywności klauzul indeksacyjnych, po wyeliminowaniu których

umowa nie może dalej wiązać. Sąd drugiej instancji uznał, że w rezultacie zachodziły

przesłanki stwierdzenia nieważności (bezskuteczności) umowy, ale „w konstrukcji

bezskuteczności (nieważności) zawieszonej, w związku z art. 3851 k.c.”, oraz

zaktualizowała się konieczność dokonania rozliczeń z bezpodstawnego

wzbogacenia.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego Sąd pierwszej instancji nie dokonał jednak

prawidłowego pouczenia powódki o skutkach ustalenia nieważności umowy. Dlatego,

po udzieleniu odpowiednich informacji, Sąd Apelacyjny wyznaczył powódce termin

na złożenie świadomego i rozważnego oświadczenia w przedmiocie udzielenia

zgody na stwierdzenie nieważności umowy. W związku z oświadczeniem powódki

o wyrażeniu zgody na „upadek” umowy i na jego skutki Sąd drugiej instancji zasądził

dochodzoną przez powódkę kwotę z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi

dopiero od dnia wyrokowania, tj. od 24 stycznia 2022 r. Ponadto, zasądzając

dochodzoną należność, Sąd Apelacyjny pomniejszył ją o kwotę uiszczoną przez

powódkę tytułem składek na ubezpieczenie niskiego wkładu własnego

i ubezpieczenie mieszkania. Zdaniem Sądu drugiej instancji dotyczące tych kwestii

postanowienia umowy, jako autonomiczne i uzgodnione, nie nosiły cech abuzywności

i były skuteczne.

Powódka wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego,

zaskarżając wyrok w części, tj. w punkcie 1 tiret pierwsze w części

nieuwzględniającej żądania zasądzenia kwoty głównej, tj. w części obejmującej

kwoty 787,50 zł i 2349,37 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od tych kwot,

oraz w części nieuwzględniającej żądania zasądzenia odsetek ustawowych za

opóźnienie od zasądzonych kwot 89 817,56 zł i 47 040,08 franków szwajcarskich za

okres do 24 stycznia 2022 r., a także w punkcie 2 w części oddalającej apelację

powódki w pozostałym zakresie. W skardze zarzuciła naruszenie przepisów prawa

materialnego, tj.:

1) art. 3851 § 2 k.c., art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz art. 455

i art. 481 § 1-24 k.c. przez przyjęcie, że odsetki ustawowe za opóźnienie należą się

II CSKP 826/23

4

konsumentowi dopiero od momentu pouczenia przez sąd o skutkach nieważności

umowy i odmowy potwierdzenia umowy przez konsumenta;

2) art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13

oraz art. 3851 § 2 i art. 410 k.c. przez przyjęcie, że umowa ubezpieczenia niskiego

wkładu własnego zawarta w związku z nieważną umową jest zgodna z dobrymi

obyczajami i skuteczna, mimo że to bank był objęty ochroną ubezpieczeniową,

a konsument ponosił tego koszty;

3) art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 i art. 410 k.c. przez

przyjęcie, że umowa ubezpieczenia mieszkania była ważnie zawarta, mimo że była

umową akcesoryjną względem nieważnej umowy kredytu;

4) art. 69 ust. 1 i art. 76 Prawa bankowego w zw. z art. 3531, art. 58 § 1 i 2

oraz art. 410 k.c. przez przyjęcie, że umowa kredytu niezawierająca elementów

koniecznych umowy kredytu nie jest bezwzględnie nieważna, a jest jedynie dotknięta

bezskutecznością zawieszoną, a dopiero później staje się trwale bezskuteczna

(nieważna).

Powódka wniosła o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o zmianę wyroku Sądu

Apelacyjnego i orzeczenie zgodnie z żądaniami powódki, oraz o zasądzenie kosztów

postępowania kasacyjnego.

Skarżąca wniosła również o skierowanie do Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej pytania prejudycjalnego o treści: „[c]zy konsument, który wnosi

o stwierdzenie przez sąd krajowy upadku umowy w wyniku zastosowania

nieuczciwych warunków i niemożności jej utrzymania w mocy w pozostałym zakresie

powinien być pouczony przez sąd o konsekwencjach nieważności umowy, czy też

taki obowiązek informacyjny sądu krajowego ograniczony jest do przypadków

działania z urzędu?”.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powódki pozwany wniósł m.in. o jej

oddalenie oraz o zasądzenie od powódki na jego rzecz kosztów postępowania

kasacyjnego według norm przepisanych.

II CSKP 826/23

5

Skargę kasacyjną wniósł również pozwany, jednak postanowieniem

z 15 września 2023 r. Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia jej do rozpoznania.

Przy rozpoznawaniu sprawy Sąd Najwyższy dostrzegł zagadnienie prawne

budzące poważne wątpliwości, stąd na podstawie art. 39817 § 1 k.p.c.

postanowieniem z 16 maja 2025 r. odroczył wydanie orzeczenia i przekazał

powiększonemu składowi Sądu Najwyższego zagadnienie o treści: „czy skarga

kasacyjna, w której zakres zaskarżenia orzeczenia (art. 3984 § 1 pkt 1 k.p.c.)

określono niezgodnie z zakresem wniosku o uchylenie lub zmianę orzeczenia

(art. 3984 § 1 pkt 3 k.p.c.), podlega odrzuceniu na podstawie art. 3986 § 2 k.p.c.?”.

W uchwale z 5 marca 2026 r., III CZP 29/25, Sąd Najwyższy uznał m.in., że

określenie w skardze kasacyjnej wniosku o uchylenie zaskarżonego orzeczenia

niezgodnie z zakresem zaskarżenia (art. 3984 § 1 pkt 1 k.p.c.) nie stanowi

samodzielnej podstawy odrzucenia skargi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy wskazać, że na podstawie art. 39817 § 2 k.p.c.

uchwała powiększonego składu Sądu Najwyższego wydana na skutek pytania

prawnego skierowanego przez Sąd Najwyższy jest w danej sprawie wiążąca. Stąd

mimo braku korelacji między sformułowanymi w skardze kasacyjnej zakresem

zaskarżenia – „w części” – oraz zakresem wniosku o uchylenie, z którego wynikało,

że odnosił się do całości orzeczenia, skarga kasacyjna powódki nie podlegała

odrzuceniu.

Odnosząc się do wniosku skarżącej o skierowanie do TSUE pytania

prejudycjalnego, przywołać trzeba art. 267 TFUE, z którego wynika, że sąd krajowy

może zwrócić się do TSUE z wnioskiem o rozpatrzenie pytania prejudycjalnego,

jeżeli dokonanie w danej sprawie wykładni prawa Unii Europejskiej jest niezbędne do

wydania wyroku, przy czym sąd krajowy ma obowiązek zwrócenia się z takim

pytaniem, jeżeli jego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu według prawa

wewnętrznego.

Na tym tle należy przypomnieć, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego

– uwzględniającym kierunki wykładni dyrektywy 93/13 prezentowane przez TSUE

w jego orzecznictwie – rozstrzygnięto już kluczową dla sprawy kwestię wymagalności

II CSKP 826/23

6

roszczeń kredytobiorcy o zwrot nienależnych świadczeń, a także roli oświadczenia

konsumenta, z którego wynika rezygnacja z prawa do potwierdzenia związania

niedozwolonym postanowieniem (zob. w szczególności uchwałę składu całej Izby

Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, OSNC 2024, nr 12, poz. 118).

Wobec powyższego Sąd Najwyższy uznał, że kierowanie do TSUE pytania w tym

przedmiocie nie jest niezbędne, by uczynić zadość standardom ochrony konsumenta

gwarantowanym skarżącej dyrektywą 93/13.

Skarga kasacyjna powódki okazała się zasadna, choć nie dotyczy to

wszystkich jej zarzutów. Bezzasadny okazał się bowiem zarzut nr 4. Przez jego

sformułowanie skarżąca stara się zwalczyć pogląd, w świetle którego do

przesądzenia o trwałej bezskuteczności umowy konieczne jest oświadczenie

konsumenta o braku woli dalszego związania umową, determinujące – zdaniem

Sądu drugiej instancji – moment, od którego należy naliczać odsetki ustawowe za

opóźnienie w zwrocie nienależnego świadczenia. Wskazując, że umowa jest

bezwzględnie nieważna ze względu na sprzeczność z naturą umowy kredytu,

skarżąca stara się wykazać, że Sąd drugiej instancji nieprawidłowo uzależnił od

przedmiotowego oświadczenia wymagalność przysługującego skarżącej roszczenia

o zwrot nienależnego świadczenia, gdyż złożenie oświadczenia pozostaje bez

znaczenia dla zastosowania sankcji nieważności umowy zgodnie z przepisami

ogólnymi.

Odnosząc się do tej kwestii, należy wskazać, że zgodnie z art. 58 § 1 k.c.

czynność prawna sprzeczna z ustawą jest nieważna, chyba że właściwy przepis

przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień

czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy. W ocenie Sądu

Najwyższego za inny przepis w rozumieniu art. 58 § 1 k.c. może być uznany także

art. 3851 k.c. Oznacza to, że postanowienie wykraczające poza granice swobody

umów w rozumieniu art. 3531 k.c., które z tej przyczyny może być jednocześnie

zakwalifikowane jako niedozwolone postanowienie umowne, nie jest bezwzględnie

nieważne, ale nie wiąże konsumenta w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. (tak SN

w uchwale z 28 kwietnia 2022 r., III CZP 40/22, OSNC 2022, nr 11, poz. 109).

II CSKP 826/23

7

Zasadny okazał się natomiast zarzut nr 1 dotyczący wymagalności roszczenia

konsumenta o zwrot nienależnych świadczeń. Na tym tle należy wskazać, że

roszczenia z tytułu nienależnego świadczenia mają charakter bezterminowy, zaś

termin spełnienia świadczenia wyznacza się na podstawie art. 455 k.c. – powinno

być ono spełnione niezwłocznie po wezwaniu skierowanym przez zubożonego. Mimo

że klauzula abuzywna nie wywołuje wobec konsumenta żadnych skutków prawnych,

co sąd ma obowiązek uwzględnić z urzędu, a świadczenia spełnione na podstawie

takiej klauzuli są nienależne i podlegają zwrotowi, to jednak konsument, mając

świadomość niewiążącego charakteru niedozwolonego postanowienia, może

wyrazić następczo „świadomą, wyraźną i wolną” zgodę na związanie tym

postanowieniem. W związku z tym przyjmuje się niekiedy, że do postawienia

roszczenia konsumenta o zwrot świadczeń w stan wymagalności niezbędne jest

złożenie przez niego oświadczenia, z którego wynika rezygnacja z prawa do

potwierdzenia związania niedozwolonym postanowieniem.

Orzecznictwo Sądu Najwyższego oraz TSUE w przedmiocie formy

i okoliczności, w których oświadczenie takie może być złożone, podlegało ewolucji.

Przyjmuje się obecnie, że konsument może wyrazić wolę braku związania

niedozwolonym postanowieniem umownym przez każde zachowanie, które ujawnia

tę wolę w sposób dostateczny (art. 60 k.c.). W praktyce taka wola konsumenta jest

wyrażana przede wszystkim w sposób dorozumiany w okolicznościach, w których

konsument dąży do realizacji swoich uprawnień wynikających z abuzywności klauzuli

i – ewentualnie – z nieważności umowy, jeżeli nieważność taka jest skutkiem

abuzywności klauzuli. Może to nastąpić np. przez wystosowanie do banku wezwania

do zwrotu kwot uiszczonych tytułem spłaty rat kredytu, ale także w każdy inny

sposób, z którego wynika wola konsumenta powołania się na niedozwolony charakter

postanowień (zob. m.in. uchwałę SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, oraz wyrok

SN z 5 czerwca 2025 r., II CSKP 1147/23). Za wezwanie do zwrotu uiszczonych

nienależnie rat kredytu, równoznaczne z oświadczeniem o rezygnacji

z potwierdzenia związania niedozwolonym postanowieniem umownym, może też

zostać uznany pozew o zapłatę.

II CSKP 826/23

8

Mając na uwadze powyższe założenia, należy uznać, że w niniejszej sprawie

Sąd drugiej instancji wadliwie nie zasądził odsetek ustawowych za opóźnienie

w zwrocie nienależnych świadczeń za okres przed 24 stycznia 2022 r.

Zasadne okazały się również zarzuty nr 2 i 3, przez które skarżąca

zakwestionowała uznanie przez Sąd drugiej instancji postanowień umowy kredytu

dotyczących umów ubezpieczenia niskiego wkładu własnego oraz ubezpieczenia

mieszkania za ważne i skuteczne, co doprowadziło do wyeliminowania z zakresu

nienależnego świadczenia podlegającego zwrotowi kwot świadczonych tytułem

składek na wskazane ubezpieczenia.

W odniesieniu do tej kwestii należy wskazać, że nie może zostać podzielone

stanowisko Sądu Apelacyjnego, który z jednej strony uznaje umowę kredytu za

nieważną (bezskuteczną) w całości, a z drugiej przyjmuje, że ważność zachowują

niektóre jej postanowienia, w tym postanowienia dotyczące umów ubezpieczenia.

Na tym tle trzeba stwierdzić, że ustalenia faktyczne Sądów meriti odnoszące się do

kwot uiszczanych przez powódkę tytułem kosztów ubezpieczenia są szczątkowe

i nie pozwalają na postawienie kategorycznych wniosków. Zgodnie jednak

z występującą w podobnych sytuacjach praktyką rynkową ubezpieczenie niskiego

wkładu własnego nie jest stosunkiem ubezpieczenia, który wiązałby kredytobiorcę

– jest to umowa zawierana przez bank i ubezpieczyciela, a kredytobiorca może

zostać zobowiązany jedynie do pokrywania części składki ubezpieczeniowej

należnej ubezpieczycielowi od banku. Jeżeli podstawą do pobierania tej składki

byłaby umowa kredytu, w razie ustalenia jej nieważności świadczenie kredytobiorcy

w tej części podlega zwrotowi. Inna sytuacja występuje zazwyczaj w przypadku

ubezpieczenia mienia w postaci nieruchomości, której zakup jest kredytowany.

W realiach niniejszej sprawy nie sposób wykluczyć, że powódka zawarła (być może

korzystając z pośrednictwa banku) odrębną umowę ubezpieczenia, a bank jako

pośrednik jedynie pobierał składki na poczet takiej umowy. Brak ustaleń faktycznych

w tej mierze nie pozwala na postawienie kategorycznego wniosku, czy wobec

nieważności umowy kredytu taka umowa ubezpieczenia była również nieważna,

a powódce należy się zwrot uiszczanych składek.

II CSKP 826/23

9

Mimo zatem zgłoszonego przez skarżącą wniosku o orzeczenie

reformatoryjne, jego wydanie przez Sąd Najwyższy nie było w warunkach sprawy

możliwe z uwagi na niepoczynienie przez Sądy meriti koniecznych do tego ustaleń

faktycznych, do których dokonywania – w świetle art. 39813 § 2 k.p.c. – Sąd

Najwyższy nie jest co do zasady uprawniony. Niezależnie od wskazanych niejasności

związanych z ponoszeniem kosztów ubezpieczenia, wobec przesądzenia, że do

postawienia roszczenia kredytobiorcy w stan wymagalności nie było potrzebne

odebranie szczególnego oświadczenia w zakresie jego świadomości co do

konsekwencji uznania umowy za nieważną, konieczne jest jednoznaczne ustalenie

dat doręczeń pism, w których powódka wzywała pozwanego do uiszczenia

odpowiednich kwot, a na tej podstawie ustalenie terminu spełnienia świadczenia

(art. 455 k.c.) oraz – następującego po jego upływie – stanu opóźnienia, ze skutkiem

powstania roszczenia o zapłatę odsetek (art. 481 k.c.).

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok

w odpowiednim zakresie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu w Warszawie na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Beata Janiszewska

Joanna Misztal-Konecka

Marcin Krajewski

(E.M.)

[SOP]