SN uchylił oddalenie wniosku o służebność przesyłu i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania

E.Z. i M.Z. wystąpili z wnioskiem o ustanowienie służebności przesyłu

obciążającej nieruchomości stanowiące ich własność na rzecz E. sp. z o.o. w P. Za

ustanowienie służebności wnioskodawcy domagali się zasądzenia od uczestnika na

ich rzecz wynagrodzenia w kwocie 99 000,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami od

dnia wydania postanowienia do dnia zapłaty.

II CSKP 85/23

2

Postanowieniem z 31 maja 2016 r. Sąd Rejonowy w Złotowie ustanowił na

rzecz uczestnika E. sp. z.o.o. w P. na nieruchomościach stanowiących aktualnie

własność E.Z. i M.Z. służebność przesyłu, a ponadto zasądził od E. sp. z.o.o. w P.

na rzecz wnioskodawców jednorazowe wynagrodzenie za ustanowienie

służebności przesyłu w kwocie 120 000,00 zł.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że wnioskodawcom przysługuje prawo

własności dwóch nieruchomości. Część jednej z nich do 15 grudnia 2039 r. jest

przedmiotem umowy dzierżawy zawartej ze spółką zajmująca się budową

elektrowni wiatrowych, zaś na pozostałej części tej nieruchomości, jak również na

drugiej z nieruchomości prowadzona jest działalność rolnicza. Istnienie słupów

energetycznych rodzi trudności w korzystaniu z urządzeń i maszyn rolniczych

polegające na konieczności zatrzymywania maszyn, składania wystających

elementów (np. ramion do oprysków, przykrycia zbiornika w kombajnie)

i objeżdżania słupów, co jest czasochłonne. Część prac na nieruchomościach

wnioskodawcy wykonują własnym sprzętem, a część wykonują na ich zlecenie inne

osoby, z którymi właściciele gruntu rozliczają się według stawki godzinowej

(wówczas koszt uprawy gruntu z słupami jest wyższy) lub od hektara. Pod liniami

nie można używać elektronicznego kierowania GPS. Aby dokonać napraw sieci

przy słupach, trzeba wjechać kilkaset metrów w głąb działek. Zdarzały się sytuacje

przeprowadzania takich napraw, o czym wnioskodawcy nie byli przez uczestnika

informowani, a jedynie widzieli na gruncie ślady przejazdu pojazdów. W dacie

zakupu nieruchomości znajdowały się na nich słupy energetyczne, o czym

wnioskodawcy wiedzieli. Słupy są widoczne z poziomu drogi. Ceny zakupu nie były

zmniejszane z uwagi na znajdujące się na działkach słupy, transakcje odbywały się

po cenach rynkowych. Kwestia urządzeń nie została poruszona w umowach

sprzedaży nieruchomości.

Urządzenia elektroenergetyczne należące do E. sp. z o.o. pierwotnie były

eksploatowane przez Z., następnie przez przedsiębiorstwo państwowe Z.

(utworzone w 1982 roku jako Z.), a po jego podziale w 1989 roku przez

przedsiębiorstwo o nazwie Z.1. E. S.A. powstała w wyniku przekształcenia

przedsiębiorstwa państwowego Z. w spółkę akcyjną na podstawie aktu

przekształcenia z 12 lipca 1993 r. Ministra Przemysłu i Handlu. 2 stycznia 2003 r.

II CSKP 85/23

3

nastąpiło połączenie E. S.A. z E.1 S.A., Z.2 S.A., Z.3 S.A. oraz Z.4 S.A. w drodze

wniesienia majątków ww. podmiotów do E. S.A. W związku z tym połączeniem E.

S.A. zmieniła firmę na G. S.A., której używała do 12 października 2004 r. Od 13

października 2004 r. spółka działa pod firmą E.2 S.A. Następnie E.2 S.A. zawiązała

spółkę E. sp. z o.o. (wpisaną do rejestru przedsiębiorców KRS w dniu 14 grudnia

2006 r.), wnosząc do niej aport w postaci oddziału E.2 S.A. prowadzącego

działalność w zakresie dystrybucji energii elektrycznej. W skład oddziału wchodziły

m.in. ruchomości związane z prowadzeniem działalności w zakresie dystrybucji

energii elektrycznej: linie kablowe i napowietrzne, sieci dystrybucyjne oraz zespoły

elektroenergetyczne, stacje i rozdzielnie energetyczne oraz transformatory. Umowa

zbycia zorganizowanej części przedsiębiorstwa została zawarta 30 czerwca 2007 r.

Zgodnie z wyliczeniami zawartymi w opinii biegłego wartość służebności

przesyłu na nieruchomościach wnioskodawców wynosi w zaokrągleniu

121 000,00 zł, w tym wartość odszkodowania (ekwiwalent obniżenia wartości

nieruchomości i trwałego wyłączenia części powierzchni gruntów pod słupy)

stanowi kwotę 42 493,00 zł, zaś wartość wynagrodzenia (ekwiwalent obniżenia

użyteczności nieruchomości) wynosi 78 370,00 zł. Sąd ustalił ponadto, że

urządzenia zostały posadowione na gruncie w latach 70. XX wieku, a następnie

w latach 80. były rozbudowywane i modernizowane.

Dokonując oceny prawnej tak ustalonego stanu faktycznego, Sąd pierwszej

instancji wskazał, że służebność przesyłu może mieć zastosowanie zarówno do

takich stanów faktycznych, gdy urządzenia przesyłowe już istnieją, jak również, gdy

przedsiębiorca urządzenia te zamierza dopiero wybudować w przyszłości (art. 3051

k.c.). Jeżeli do ustanowienia służebności dochodzi w wyniku postępowania

sądowego, ma ona charakter odpłatny, za jednorazowym wynagrodzeniem.

Sąd pierwszej instancji rozważał również zarzut zasiedzenia służebności

przez operatora przesyłowego, uznał go jednak za nieuzasadniony. Wskazał, że

zarzut zasiedzenia powinien być precyzyjny w zakresie określenia nieruchomości,

sposobu, przebiegu, identyfikacji i parametrów urządzeń oraz podmiotu, który nabył

przez zasiedzenie dane prawo rzeczowe, czemu podnoszący zarzut zasiedzenia

nie sprostał. Dodatkowo Sąd Rejonowy ocenił, że ponieważ instytucję służebności

II CSKP 85/23

4

przesyłu wprowadzono do polskiego porządku prawnego dopiero w 2008 r., jako

nowe, dotychczas nieistniejące prawo rzeczowe, jej zasiedzenie jest niemożliwe ze

względu na brak upływu wymaganego ustawowo terminu zasiedzenia, choćby

zasiadujący był w dobrej wierze.

Sąd wskazał również, że przesłanką nabycia każdej służebności gruntowej

przez zasiedzenie nie jest posiadanie rzeczy, lecz posiadanie służebności, a więc

faktyczne korzystanie z cudzej nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści tej

służebności (art. 352 § 1 k.c.), polegające na korzystaniu z trwałego i widocznego

urządzenia. Posiadanie to powinno być stabilne i nieprzypadkowe. Posiadania tego

nie należy jednak utożsamiać z posiadaniem samoistnym nieruchomości

Po rozpoznaniu apelacji przedsiębiorstwa przesyłowego, postanowieniem

z 15 czerwca 2022 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu zmienił postanowienie Sądu

pierwszej instancji, oddalając wniosek.

Sąd Okręgowy przyjął stan faktyczny ustalony w postępowaniu przed Sądem

pierwszej instancji za własny, dokonał jednak odmiennej oceny prawnej ustalonych

faktów. W ocenie Sądu drugiej instancji bieg terminu zasiedzenia należy liczyć od

momentu wejścia przez posiadacza służebności w posiadanie gruntu w celu

posadowienia urządzeń przesyłowych, nie zaś od daty uruchomienia przesyłu.

Mimo braku bezpośrednich dowodów na posadowienie urządzeń przesyłowych na

tych konkretnych nieruchomościach w konkretnej dacie, w oparciu o zgromadzony

w sprawie materiał dowodowy można ustalić najpóźniejsze daty ich posadowienia,

stosując domniemanie faktyczne z art. 231 k.p.c. W aktach sprawy znajdują się

bowiem protokoły odbiorów linii 15kV wraz z mapami ich przebiegu z 4 i 17 marca

1977 r. i odbioru remontu linii 110kV z 16 września 1987 r. Analiza przebiegu tych

linii wskazuje, że linie te są tożsame z liniami posadowionymi na nieruchomościach

objętych niniejszym wnioskiem. Zachodzą więc podstawy do ustalenia, że

wspomniane protokoły odbioru i mapy dotyczą urządzeń posadowionych na

nieruchomościach objętych wnioskiem.

Sąd Okręgowy stanął na stanowisku, że także przed uregulowaniem

w Kodeksie cywilnym służebności przesyłu dopuszczalne było nabycie w drodze

zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treści służebności przesyłu na

II CSKP 85/23

5

rzecz przedsiębiorstwa przesyłowego.

Sąd zauważył też, iż wszystkie przedmiotowe urządzenia przesyłowe zostały

posadowione na nieruchomościach będących własnością Skarbu Państwa przez

Skarb Państwa. Wyjaśnił, że do 31 stycznia 1989 r. obowiązywała w Kodeksie

cywilnym zasada jednolitego funduszu własności państwowej, która stanowiła, że

własność państwowa przysługuje niepodzielnie państwu, natomiast państwowe

osoby prawne, w granicach swojej zdolności prawnej, wykonują w imieniu własnym

względem zarządzanych przez nie części mienia ogólnonarodowego uprawnienia

płynące z własności państwowej. Użytkownikiem (dzierżycielem) urządzeń było

przedsiębiorstwo państwowe, które sprawowało władztwo faktyczne nad siecią

urządzeń przesyłowych. Nawet w okresie obowiązywania jednolitej własności

państwowej przedsiębiorstwo takie w stosunkach zewnętrznych mogło posiadać we

własnym imieniu (a jedynie skutek nabycia przez zasiedzenie, gdyby nastąpił

w tamtym okresie, następowałby na rzecz Skarbu Państwa), dlatego początek

biegu terminu zasiedzenia należy liczyć od 7 stycznia 1991 r. (daty wejścia w życie

ustawy z 20 grudnia 1990 r. o zmianie ustawy o przedsiębiorstwach państwowych).

Przy założeniu istnienia dobrej wiary termin zasiedzenia wynosił 20 lat (dla

posiadacza zależnego w dobrej wierze), co oznacza, że termin ten upłynął 7

stycznia 2011 r.

W tym stanie rzeczy Sąd drugiej instancji ocenił, że uczestnik nabył przez

zasiedzenie służebność przesyłu obciążającą przedmiotowe nieruchomości w dniu

7 stycznia 2011 r., co czyni wniosek o jej ustanowienie bezzasadnym.

Od postanowienia Sądu Okręgowego skargę kasacyjną wywiedli

wnioskodawcy, zarzucając naruszenie następujących przepisów prawa

materialnego:

- art. 292 k.c. oraz art. 292 k.c. w zw. z art. 3054 k.c. poprzez ich błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące błędnym przyjęciem, że jest

możliwe zasiadywanie służebności gruntowej o treści służebności przesyłu lub że

jest możliwe zasiadywanie służebności przesyłu także w wypadku, gdy to Skarb

Państwa w czasie obowiązywania zasady jednolitości własności państwowej,

w chwili budowy urządzeń energetycznych był zarówno właścicielem

II CSKP 85/23

6

nieruchomości, na której były budowane urządzenia energetyczne, jak i sam

budował widoczne urządzenia energetyczne jako właściciel nieruchomości;

- art. 292 oraz art. 292 w zw. z art. 3054 k.c. poprzez ich błędną wykładnię

i niewłaściwe zastosowanie skutkujące błędnym przyjęciem, że E. sp. z o.o. mogła

zasiedzieć w ramach prawa służebności gruntowej o treści odpowiadającej

służebności przesyłu lub w ramach prawa służebności przesyłu uprawnienia do

korzystania ze strefy technicznej, ze strefy ochronnej, oraz uprawnienia w ramach

służebności polegające na prawie korzystania z nieruchomości obciążonej w

zakresie strefy ochronnej – strefy technologicznego korzystania;

- art. 7, art. 172, art. 292, art. 352, art. 3054 k.c. poprzez ich błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie w szczególności poprzez błędne przyjęcie,

że poprzednik prawny uczestnika uzyskał posiadanie służebności w dobrej wierze.

Wnioskodawcy zarzucili również naruszenie przepisów prawa postępowania,

tj.:

- art. 187 § 1 pkt 1, art. 187 § 1 pkt 2, art. 321 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c, co

miało wpływ na treść rozstrzygnięcia, poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie, w szczególności poprzez uwzględnienie zarzutu zasiedzenia

służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawowy problem, z jakim w niniejszej sprawie należało się zmierzyć, to

problem dopuszczalności zasiedzenia służebności, której treść odpowiadała

służebności przesyłu przed wejściem w życie ustawy z dnia 30 maja 2008 r.

o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (ustawa ta weszła

w życie 3 sierpnia 2008 r.). Przed tą datą polski system prawa rzeczowego nie

przewidywał instytucji służebności przesyłu, a jedynie służebności gruntowe

(art. 285-295 k.c.) oraz służebności osobiste (art. 296-305 k.c.), choć historycznie

trzeba zwrócić uwagę także na art. 175 dekretu z 11 października 1964 r. – Prawo

rzeczowe.

II CSKP 85/23

7

W tym kontekście należy dostrzec, że dopuszczalność zasiedzenia

służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu przed

wejściem w życie przepisów o służebności przesyłu (art. 3051-3054 k.c.) stanowiła

w ostatnim czasie przedmiot rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego. W wyroku

z 2 grudnia 2025 r., P 10/16, TK uznał, że linia orzecznicza dopuszczająca

możliwość zasiedzenia takiej służebności – jak ta przyjęta przez Sąd Okręgowy –

ma charakter prawotwórczy i narusza konstytucyjną zasadę ochrony własności.

Trzeba tutaj wyjaśnić, iż w orzecznictwie sądowym przed tym wyrokiem TK pojawiał

się bowiem pogląd, podzielony w realiach niniejszej sprawy przez Sąd ad quem

i wyrażony m.in. w uchwale Sądu Najwyższego z 7 października 2008 r., III CZP

89/08, zgodnie z którym przed ustawowym uregulowaniem służebności przesyłu

(art. 305¹-305⁴ k.c.) dopuszczalne było nabycie w drodze zasiedzenia służebności

odpowiadającej treści służebności przesyłu na rzecz przedsiębiorstwa. Sąd

Najwyższy uzasadniał to stanowisko wykładnią funkcjonalną art. 285 § 2 k.c., która

miała pozwalać na ustanowienie służebności gruntowej na rzecz przedsiębiorstwa

energetycznego, bez konieczności wskazywania nieruchomości władnącej. Ta

koncepcja została szerzej przedstawiona we wcześniejszej uchwale SN z 17

stycznia 2003 r., III CZP 79/02 (OSNC 2003, nr 11, poz. 142), która dopuszczała

umowne ustanowienie na rzecz przedsiębiorstwa energetycznego służebności

gruntowej. Orzecznictwo przed wyrokiem TK nie było jednak jednolite, istniały też

orzeczenia wykluczające możliwość przyjęcia, że przed 2008 r. biegł termin

zasiedzenia służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu, jak np.

postanowienia Sądu Najwyższego: z 24 lutego 2023 r. III CZP 108/22 (OSNC 2023,

nr 11, poz. 1080); z 4 grudnia 2024 r., II CSKP 1920/22, czy z 5 lutego 2025 r., II

CSKP 2313/22.

Trybunał Konstytucyjny w wyroku P 10/16 stwierdził, że przyjęta

w orzecznictwie wykładnia art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c., dopuszczająca

zasiedzenie służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu,

miała charakter prawotwórczy, ponieważ doprowadziła do wprowadzenia do

systemu prawa rzeczowego trzeciego rodzaju służebności, nieprzewidzianego

przez ustawodawcę. W szczególności TK wskazał, że prawotwórcza wykładnia SN

pozwoliła na ustanowienie służebności gruntowej bez istnienia nieruchomości

II CSKP 85/23

8

władnącej, co stoi w sprzeczności z zasadą numerus clausus praw rzeczowych.

Trybunał m.in. z tego powodu uznał, że takie rozumienie przepisów narusza art. 31

ust. 3 oraz art. 64 ust. 1 i 3 Konstytucji RP.

W tym stanie rzeczy zarzuty skargi kasacyjnej koncentrujące się na braku

możliwości zasiedzenia służebności przesyłu w realiach sprawy okazały się

zasadne. Najbardziej fundamentalną przeszkodą dla zasiedzenia służebności

opisanej przez Sąd ad quem był brak – przed 3 sierpnia 2008 r. – podstawy

prawnej do ustanowenia takiej służebności (a przez to także i do nabycia jej

w drodze zasiedzenia). Służebność przesyłu jako instytucja prawa rzeczowego

została wprowadzona do polskiego porządku prawnego dopiero ustawą z 30 maja

2008 r. ze skutkiem od 3 sierpnia 2008 r., co oznacza, że w okresie od 1965 r.

(wejście w życie k.c.) do 2008 r. nie istniała możliwość ustanowienia lub nabycia

służebności o charakterze przesyłowym. Niewątpliwie bowiem w prawie rzeczowym

istnieje zasada zamkniętego katalogu (numerus clausus) podmiotowych praw

rzeczowych, która oznacza, że podmioty prawa cywilnego mogą ustanawiać tylko

takie ograniczone prawa rzeczowe, które zostały przewidziane w ustawie. Zasada

ta wynika z bezwzględnego charakteru praw rzeczowych i wiąże się z brakiem

kompetencji podmiotów prawa cywilnego do kreowania takich praw – poza

stypizowanymi w ustawie. Przyjęcie możliwości zasiedzenia służebności gruntowej

o treści odpowiadającej służebności przesyłu przed 2008 r. oznaczałoby więc

w istocie kreowanie nowego rodzaju ograniczonego prawa rzeczowego w drodze

wykładni sądowej, co stoi w sprzeczności z tą zasadą.

Ponadto należało dostrzec, że elementem konstrukcji służebności gruntowej,

który wyklucza możliwość jej nabycia przez przedsiębiorstwo przesyłowe w drodze

zasiedzenia przed 2008 r. (jako służebności gruntowej o treści odpowiadającej

służebności przesyłu), jest wymóg istnienia nieruchomości władnącej. Zgodnie

z art. 285 § 1 k.c. nieruchomość można obciążyć na rzecz właściciela innej

nieruchomości (nieruchomości władnącej) prawem, którego treść polega bądź na

tym, że właściciel nieruchomości władnącej może korzystać w oznaczonym

zakresie z nieruchomości obciążonej, bądź na tym, że właściciel nieruchomości

obciążonej zostaje ograniczony w możności dokonywania w stosunku do niej

określonych działań, bądź też na tym, że właścicielowi nieruchomości obciążonej

II CSKP 85/23

9

nie wolno wykonywać określonych uprawnień, które mu względem nieruchomości

władnącej przysługują na podstawie przepisów o treści i wykonywaniu własności

(służebność gruntowa). W konstrukcji omawianego prawa podmiotowego występują

zatem dwie nieruchomości: władnąca, czyli ta, której właściciel posiada określone

uprawnienia składające się na treść służebności, oraz obciążona, której te

uprawnienia dotyczą. Służebność gruntowa jest prawem związanym z własnością

nieruchomości władnącej, a w konsekwencji stanowi część składową tej

nieruchomości. W przypadku służebności przesyłu sytuacja jest zupełnie inna –

służebność przesyłu nie jest służebnością gruntową, gdyż uprawniony z tytułu

służebności przesyłu nie jest identyfikowany jako podmiot innego prawa

rzeczowego.

Jednocześnie, w przypadku urządzeń przesyłowych rozlokowanych na dużej

liczbie nieruchomości należących do różnych właścicieli, trudno jest wskazać jedną

konkretną nieruchomość władnącą, której użyteczność byłaby zwiększona przez

służebność. Tymczasem art. 285 § 2 k.c. ustanawia wymóg, aby służebność

gruntowa miała jedynie na celu zwiększenie użyteczności nieruchomości władnącej

lub jej oznaczonej części. Różnice konstrukcyjne między służebnością gruntową

a służebnością przesyłu są więc zasadnicze i uniemożliwiają traktowanie

służebności przesyłu jako odmiany służebności gruntowej.

Z powyższych względów należy stwierdzić, że przed wejściem w życie

przepisów o służebności przesyłu (tj. przed dniem 3 sierpnia 2008 r.) zasiedzenie

służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu nie było

możliwe. Z tego powodu skarga kasacyjna okazała się zasadna.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł

jak w sentencji postanowienia, pozostawiając – na zasadzie wynikającej

z art. 108 § 2 w zw. z art. 39821 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. – rozstrzygniecie

o kosztach postępowania kasacyjnego Sądowi meriti.

Jacek Grela

Marcin Krajewski

Mariusz Załucki

II CSKP 85/23

10

(M.M.)

[r.g.]