Sąd Najwyższy uchylił w części wyrok w sporze kredytobiorczyni z bankiem o odsetki

Powódka M.S. w ostatecznie zmodyfikowanym pozwie skierowanym

przeciwko Bank S.A. w W. domagała się: - ustalenia, że umowa o kredyt hipoteczny

zawarta przez nią z poprzednikiem prawnym pozwanego (Bank1 S.A. w W) 27

czerwca 2008 r. jest nieważna; - zasądzenia kwoty 102 738,35 zł (obejmującej kwotę

94 466,17 zł, stanowiącą sumę uiszczonych przez powódkę rat kapitałowo-

odsetkowych w wykonaniu ww. umowy kredytowej w okresie od 11 sierpnia 2008 r.

do 26 sierpnia 2011 r., a także kwotę 7298,98 zł, stanowiącą uiszczoną przez

powódkę składkę ubezpieczenia na życie i od niezdolności do pracy zarobkowej oraz

kwotę 973,20 zł, stanowiącą zapłaconą przez powódkę prowizję z tytułu

ubezpieczenia spłaty kredytu) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia

złożenia pozwu do dnia zapłaty; - zasądzenia kwoty 38 200 CHF z tytułu uiszczonych

przez powódkę w wykonaniu ww. umowy kredytowej rat kapitałowo-odsetkowych w

okresie od 5 października 2011 r. do 1 czerwca 2018 r., ewentualnie kwoty

134 430,05 zł w przypadku uznania przez Sąd, że powódka nie może dochodzić

roszczenia bezpośrednio w CHF, z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia

złożenia pozwu do dnia zapłaty. W przypadku uznania przez Sąd, że ww. umowa

kredytowa jest ważna, powódka wniosła o: ustalenie, że postanowienia ww. umowy

kredytowej w zakresie § 1 ust. 3A w zw. z § 7 ust. 1 oraz § 11 ust. 4 są bezskuteczne

w stosunku do niej; - zasądzenie kwoty 29 227,10 zł, stanowiącej nadpłaconą przez

II CSKP 909/24

3

powódkę część rat kapitałowo-odsetkowych w okresie od 11 sierpnia 2008 r. do 26

sierpnia 2011 r., z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia złożenia pozwu do

dnia zapłaty (przy założeniu, że kredyt został udzielony w PLN i oprocentowany w

wysokości określonej w tej umowie); - zasądzenie kwoty 4335,14 CHF stanowiącej

nadpłaconą przez powódkę część rat kapitałowo-odsetkowych, z ustawowymi

odsetkami za opóźnienie od dnia złożenia pozwu do dnia zapłaty (przy założeniu, że

kredyt został udzielony w PLN i oprocentowany w wysokości określonej w tej

umowie).

Wyrokiem z 26 stycznia 2022 r. Sąd Okręgowy w Warszawie: 1. oddalił

powództwo o ustalenie nieważności umowy kredytowej; 2. zasądził od pozwanego

na rzecz powódki kwotę 29 227,10 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 26

czerwca 2018 r. do dnia zapłaty; 3. zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę

4335,15 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 26 czerwca 2018 r. do dnia

zapłaty; 4. ustalił, że bezskuteczne są w stosunku do powódki postanowienia zawarte

w § 1 ust. 3, § 1 ust. 3A, § 7 ust. 1 ww. umowy kredytowej, w zakresie wynikającym

z wyrażenia: „waloryzowanego kursem kupna waluty CHF wg tabeli kursowej Bank1

S.A. Kwota kredyt wyrażona w CHF w walucie jest określona na podstawie kursu

kupna waluty w CHF z tabeli kursowej Bank1 S.A. z dnia i godziny uruchomienia

kredytu” oraz w § 11 ust. 4; 5. oddalił powództwo o zapłatę w pozostałym zakresie;

6. zniósł wzajemnie między stronami koszty procesu; 7. kosztami sądowymi obciążył

obie strony po połowie, zaś szczegółowe ich wyliczenie pozostawił referendarzowi

sądowemu.

Sąd pierwszej instancji ustalił m.in., że w 2008 r. powódka zamierzała kupić

mieszkanie i w celu pozyskania środków kredytowych udała się do doradcy

finansowego z O., który poinformował ją, że nie ma ona zdolności kredytowej w PLN

i zaproponował jej kredyt w CHF. Powódka była zapewniana, że taki kredyt jest

bezpieczny, a waluta CHF stabilna. W dniu 15 maja 2008 r. powódka złożyła do

Bank1 S.A. wniosek o udzielenie kredytu na zakup lokalu mieszkalnego w wysokości

400 000 zł, na sfinansowanie poniesionych nakładów związanych z jego zakupem w

wysokości 20 000 zł oraz na remont tej nieruchomości w wysokości 30 000 zł, z 360

miesięcznym okresem spłaty. Jako walutę waloryzacji wskazała CHF. Powódka

podała w tym wniosku, że ma wykształcenie wyższe i jest zatrudniona na umowę o

II CSKP 909/24

4

pracę w branży IT na stanowisku projektanta, z wynagrodzeniem netto 5700 zł

miesięcznie. Poinformowała również, iż ubiega się o kredyty/pożyczki także w innych

bankach. Powódka złożyła oświadczenie, że pracownik Bank1 S.A. przedstawił jej w

pierwszej kolejności ofertę kredytu/pożyczki w PLN, ale po zapoznaniu się z innymi

ofertami dokonała wyboru oferty kredytu/pożyczki hipotecznej denominowanej w

walucie obcej, mając pełną świadomość ryzyka związanego z tego rodzaju

kredytami, a w szczególności, że niekorzystna zmiana kursu waluty spowoduje

wzrost comiesięcznych rat spłaty kredytu/pożyczki hipotecznej oraz wzrost całego

zadłużenia. Oświadczyła też, iż została poinformowana o ponoszeniu ryzyka stopy

procentowej oraz o kosztach kredytu.

Przed zawarciem umowy kredytowej powódka nie otrzymała jej projektu do

zapoznania się ani nie została pouczona o ryzyku kursowym, walutowym, ani o kursie

CHF oraz o wpływie zmiany kursu waluty na saldo kredytu.

W dniu 27 czerwca 2008 r. pomiędzy stronami została zawarta umowa

o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych […] w kwocie 486 598,98 zł waloryzowany

kursem CHF (według kursu kupna waluty z tabeli kursowej Bank1 S.A. stanowiło to

kwotę 237 701,61 CHF, przy czym miała ona charakter informacyjny i nie określała

ostatecznej wysokości zobowiązania) na zakup na rynku wtórnym prawa do odrębnej

własności lokalu mieszkalnego, remont tego lokalu oraz sfinansowanie opłat

okołokredytowych. Oprocentowanie kredytu następowało według zmiennej stopy

procentowej, przy czym jej wysokość stanowiła suma zmiennej stawki bazowej

LIBOR oraz stałej marży kredytodawcy. W umowie kredytowej postanowiono, że

kwota kredytu wyrażona w CHF jest określona na podstawie kursu kupna waluty CHF

z tabeli kursowej Bank1 S.A. z dnia i godziny uruchomienia kredytu. Z kolei raty

kapitałowo-odsetkowe miały być spłacane w PLN po uprzednim ich przeliczeniu

według kursu sprzedaży CHF z tabeli kursowej Bank1 S.A., obowiązującego na dzień

spłaty z godziny 14:50.

Po złożeniu przez powódkę dyspozycji uruchomienia kredytu kredytodawca

wypłacił jej w dniu 4 lipca 2008 r. kwotę 436 598,98 zł, a 29 lipca 2008 r. kwotę

50 000, 01 zł.

II CSKP 909/24

5

W dniu 28 września 2011 r. strony podpisały aneks do umowy kredytowej, na

podstawie którego kredytodawca zapewnił kredytobiorcy możliwość dokonywania

zmian waluty spłaty kredytu hipotecznego waloryzowanego kursem CHF z PLN na

walutę waloryzacji oraz z waluty waloryzacji na PLN w okresie obowiązywania

umowy, przy czym dyspozycja zmiany waluty spłaty mogła dotyczyć jedynie rat

wymagalnych po dniu zawarcia aneksu. Od 5 października 2011 r. powódka spłacała

kredyt bezpośrednio w walucie CHF.

Od 10 lutego 2015 r. powódka spłacała raty kredytowe z opóźnieniem oraz nie

w pełnej wysokości i pismem z 11 lipca 2015 r. (doręczonym powódce 22 lipca

2015 r.) pozwany wypowiedział umowę kredytową. Po wypowiedzeniu powódka

dokonywała częściowych spłat kredytu w CHF. W odpowiedzi na pismo reklamacyjne

powódki z 20 listopada 2015 r. pozwany w piśmie z 8 grudnia 2015 r. wskazał na

konieczność dalszej spłaty kredytu indeksowanego do CHF, informując powódkę, że

jej płatności nie wystarczyły na pokrycie istniejących zaległości, a w związku z tym

zostały podjęte dalsze czynności windykacyjne.

Pismem z 25 czerwca 2018 r. powódka wezwała pozwanego do zapłaty kwot

102 738,35 zł i 38 200,16 zł w związku z nieważnością umowy kredytowej,

ewentualnie do podjęcia mediacji w terminie 14 dni. Za pieniądze z udzielonego

kredytu powódka kupiła mieszkanie, które wynajmuje. Powódka zapłaciła na rzecz

pozwanego z tytułu rat kapitałowo-kredytowych w okresie od 4 lipca 2008 r. do 10

sierpnia 2011 r. łącznie 94 466,17 zł, zaś w okresie od 5 października 2011 r. do 10

maja 2018 r. łącznie 38 169,48 CHF. Sumaryczna kwota wpłat dokonanych przez

powódkę na rzecz pozwanego w okresie od 11 sierpnia 2008 r. do 1 czerwca 2018 r.

wyniosła 228 857,23 zł

Hipotetyczne raty kapitałowo-odsetkowe ustalone z wyłączeniem

postanowień waloryzacyjnych w okresie od 11 sierpnia 2008 r. do 1 czerwca 2018 r.

wyniosły 188 345,37 zł. Różnica stanowi nadpłatę waloryzacyjną w wysokości

40 502,86 zł, pozostała do spłaty kwota kredytu to 342 135,96 zł, zaś kwota kredytu

do spłaty po rozwiązaniu umowy to 285 463,65 zł. Hipotetyczne raty kapitałowo-

odsetkowe ustalone z wyłączeniem postanowień waloryzacyjnych, należne bankowi

w okresie od 11 sierpnia 2008 r. do 10 sierpnia 2011 r. odpowiadają kwocie

II CSKP 909/24

6

65 239,07 zł, a w okresie od 10 września 2011 r. do 10 maja 2018 r. odpowiadają

kwocie 33 835,34 CHF. Różnica stanowi nadpłatę waloryzacyjną w kwotach

29 227,10 zł i 4335,14 CHF.

Sąd Okręgowy uznał za niedozwolone w rozumieniu art. 385¹ § 1 k.c.

postanowienia umowy kredytowej (§ 1 ust. 3 i ust. 3A, § 7 ust. 1 oraz § 11 ust. 4)

dotyczące sposobu waloryzacji świadczeń stron, gdyż na ich podstawie

kredytodawca przyznał sobie prawo do jednostronnego regulowania wysokości

swojego zobowiązania związanego z wypłatą kredytu, jak i wysokości zobowiązania

kredytobiorcy związanego ze spłatą rat kredytu. Tak samo Sąd a quo ocenił zawarty

w tej umowie mechanizm dotyczący ubezpieczenia niskiego wkładu (§ 3 ust. 3).

Jednak stwierdzenie bezskuteczności ww. postanowień umownych nie eliminuje

z niej elementów przedmiotowo istotnych określonych w art. 69 ustawy – Prawo

bankowe (dalej: „pr. bank.”). W dalszym bowiem ciągu jest to stosunek prawny

polegający na odpłatnym oddaniu do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony

kwoty w łącznej wysokości 486 598,98 zł z przeznaczeniem na zakup lokalu

mieszkalnego oraz na obowiązku kredytobiorcy zwrotu kwoty wykorzystanego

kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty, tym bardziej, że nie ma

norm bezwzględnie zakazujących udzielania kredytu w PLN i przy zastosowaniu

oprocentowania wynikającego ze stopy LIBOR (lub innej zastępującej ją stawki).

Apelacje wywiodły obie strony. Powódka zaskarżyła wyrok Sądu Okręgowego

w części oddalającej powództwo oraz rozstrzygającej o kosztach procesu i kosztach

sądowych, zaś pozwany w zakresie uwzględniającym powództwo oraz

rozstrzygającym o kosztach procesu i kosztach sądowych.

Wyrokiem z 26 maja 2023 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił wyrok Sądu

Okręgowego w Warszawie: - w pkt 1 w ten sposób, że ustalił nieważność umowy

o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych […] waloryzowany kursem CHF z dnia 27

czerwca 2008 r. zawartej pomiędzy Bank1 S.A. w W. a powódką (pkt II. lit. a); - w pkt

2 i 3 częściowo w ten sposób, że oddalił powództwo w zakresie odsetek ustawowych

za opóźnienie od kwoty 29 227,10 zł i kwoty 4335,15 CHF od dnia 26 czerwca 2018

r. do dnia 13 stycznia 2022 r. oraz od dnia 23 września 2022 r. do dnia zapłaty (pkt

II, lit. b i c); - w pkt 4 przez jego uchylenie (pkt II. lit. d); - w pkt 5 częściowo w ten

II CSKP 909/24

7

sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwoty 73 511,25 i 33 865,01

CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 14 stycznia 2022 r. do dnia 22

września 2022 r., za jednoczesnym zaoferowaniem przez powódkę pozwanemu

kwoty 486 599 zł (pkt II. lit. e); - w pkt 6 i 7 w ten sposób, iż ustalił, że pozwany

poniesie w całości koszty procesu i nieuiszczone koszty sądowe, pozostawiając ich

szczegółowe wyliczenie referendarzowi sądowemu w Sądzie Okręgowym w

Warszawie (pkt II. lit. f); oddalił w pozostałej części apelacje powódki i pozwanego

(pkt III.); zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 9100 zł tytułem kosztów

postępowania apelacyjnego (pkt IV.).

Sąd drugiej instancji przyjął za własne ustalenia faktyczne Sądu pierwszej

instancji, jak również podzielił zaprezentowane przez Sąd Okręgowy stanowisko

prawne w kwestii abuzywnego charakteru postanowień umownych regulujących

mechanizm indeksacji kwoty wypłaconego powódce kredytu i rat kapitałowo -

odsetkowych. Nie podzielił natomiast poglądu Sądu a quo, że klauzule indeksacyjne

zawarte w § 1 ust. 3, ust. 3A, § 7 ust. 1 oraz 11 § 4 spornej umowy kredytowej nie

stanowią głównych świadczeń stron. W ocenie Sądu odwoławczego klauzule te nie

zostały wyrażone w umowie kredytowej w sposób jasny i precyzyjny.

W szczególności powódka jako konsument nie została przed zawarciem umowy

poinformowana przez pozwanego o ryzyku kursowym w taki sposób, aby

uzasadnione było przyjęcie, że główne świadczenie zostało sformułowane w sposób

jednoznaczny. Ponadto Sąd ad quem zwrócił uwagę, że w spornych klauzulach

przeliczeniowych nie dało się wydzielić elementu, który normatywnie mógłby być

odrębnie oceniany od klauzuli ryzyka walutowego i stanowić podstawę do

wyprowadzenia wniosku o utrzymaniu waloryzacji, zwłaszcza że nie było odesłania

do takiego miernika (np. kuru średniego NBP), którego zachowanie zapewniałoby

funkcjonalność samej waloryzacji. Gdyby jednak dokonać takiego wyodrębnienia

klauzul przeliczeniowych, to również mają one charakter abuzywny z uwagi na ich

niejednoznaczność i niejasność. W takim stanie rzeczy zdaniem Sądu Apelacyjnego

klauzule przeliczeniowe (spreadowe) i klauzula walutowa w ujęciu szerokim,

określające główne świadczenia umowy kredytu waloryzowanego kursem waluty

obcej, jako abuzywne, prowadzą do upadku umowy, zwłaszcza, że powódka nie

zaakceptowała tych postanowień domagając się stwierdzenia nieważności umowy.

II CSKP 909/24

8

Wyeliminowanie tych klauzul spowoduje zanik ryzyka kursowego, które było

konstytutywnym elementem charakteryzującym przedmiotową umowę kredytową, co

dodatkowo potwierdza trafność tezy o jej upadku.

Skoro sporna umowa okazała się trwale bezskuteczna (nieważna), to zdaniem

Sądu odwoławczego powódka miała interes prawny, w rozumieniu art. 189 k.p.c.,

w żądaniu ustalenia jej nieważności bowiem pomimo istnienia prawa do żądania

spełnienia świadczenia (wytoczenia powództwa o świadczenie) interes prawny nie

jest wykluczony w sytuacji, gdy wyrok uwzględniający takie żądanie nie da pełnej

ochrony prawnej uprawnionemu. Ponadto stronie, która w wykonaniu takiej umowy,

spłacała raty kredytowe przysługuje roszczenie o zwrot wpłaconych środków

pieniężnych jako świadczenia nienależnego na podstawie art. 410 § 1 k.c. w zw. z art.

405 k.c., niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu

nienależnie otrzymanej kwoty kredytu. Dlatego według Sądu drugiej instancji na

uwzględnienie zasługiwało w całości roszczenie powódki o zapłatę, tj. co do

wszystkich świadczeń spełnionych na podstawie nieważnej umowy w wysokości

102 738,35 zł i 38 200,16 CHF. W związku z powyższym należało zasądzić

brakujące należności ponad zasądzone już przez Sąd pierwszej instancji kwoty

29 227,10 zł i 4335,15 CHF.

Sąd odwoławczy przyjął, że roszczenie restytucyjne powódki stało się

wymagalne od dnia następnego po rozprawie z dnia 13 stycznia 2022 r., a ponadto

roszczenie odsetkowe nie mogło zostać uwzględnione za okres od 23 września

2022 r., a to wobec skutecznego skorzystania przez pozwanego z prawa zatrzymania

kwoty 486 599 zł i ustania stanu opóźnienia w spełnieniu należnego powódce

świadczenia.

Orzeczeniem reformatoryjnym Sądu Apelacyjnego objęte zostało także

rozstrzygnięcie o kosztach procesu i kosztach sądowych za pierwszą instancję.

Powołując się na art. 100 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. Sąd ad quem stwierdził,

że pozwany powinien ponieść te koszty w całości, gdyż powództwo zostało

uwzględnione w całości w zakresie żądania ustalenia nieważności umowy

kredytowej i roszczenia głównego o zapłatę, a oddalone jedynie w zakresie

roszczenia ubocznego (odsetkowego). O kosztach postępowania apelacyjnego Sąd

II CSKP 909/24

9

odwoławczy orzekł również na podstawie art. 100 k.p.c., mając na uwadze te same

zasady jak przy rozstrzygnięciu o kosztach procesu za pierwszą instancję.

W skardze kasacyjnej powódka zaskarżyła wyrok Sądu drugiej instancji

w części , tj.: w pkt II. lit. b) i c) co do oddalenia odsetek ustawowych za opóźnienie

za okres od dnia 26 czerwca 2018 r. do dnia 13 stycznia 2022 r. oraz od dnia 23

września 2022 r. do dnia zapłaty, w pkt II lit. e) co do uwzględnionego zarzutu

zatrzymania i w pkt III. co do oddalenia ustawowych odsetek za opóźnienie od kwot

73 511,25 zł i 33 865,01 CHF za okres od dnia 26 czerwca 2018 r. do dnia 13 stycznia

2022 r. oraz od dnia 23 września 2022 r. do dnia zapłaty. Zarzuciła naruszenie prawa

materialnego, tj.: art. 455 k.c. w zw. z art. 385¹ § 2 k.c. w zw. z art. 496 k.c. oraz art.

497 k.c. przez uznanie, że bank w chwili składania zarzutu zatrzymania posiadał

wobec powoda wymagalną wierzytelność, wynikającą z nieważnej umowy kredytu;

art. 118 k.c. w zw. z art. 385¹ § 2 k.c. w zw. z art. 496 k.c. oraz art. 497 k.c. przez

uznanie, że wierzytelność banku wynikająca z nieważnej umowy kredytu w chwili

złożenia zarzutu zatrzymania nie była przedawniona; art. 481 k.c. przez oddalenie

roszczenia odsetkowego powódki w części, w sytuacji gdy zarzut zatrzymania został

zgłoszony w sposób nieskuteczny. We wnioskach skargi skarżąca domagała się

uchylenia z pkt II lit. e) zaskarżonego wyroku uwzględnionego zarzutu zatrzymania

oraz uchylenia zaskarżonego wyroku w pkt II lit b-c i zasądzenia od pozwanego na

jej rzecz dalszych odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty 73 511,25 zł

i 33 865,01 CHF za okres od dnia 26 czerwca 2018 r. do dnia 13 stycznia 2022 r.

oraz od dnia 23 września 2022 r. do dnia zapłaty, ewentualnie uchylenia wyroku Sądu

drugiej instancji w zaskarżonej części i przekazanie sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Ochrona konsumentów należy do priorytetowych zadań w polityce

i prawodawstwie unijnym, czego wyrazem jest art. 38 Karty Praw Podstawowych Unii

Europejskiej. Stosownie do art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia

1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej:

„dyrektywa 93/13”), Państwa Członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego

nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców

II CSKP 909/24

10

z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części

będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej

nieuczciwych warunków. Jak z kolei stanowi art. 7 ust. 1 dyrektywy 91/13 zarówno

w interesie konsumentów, jak i konkurentów Państwa Członkowskie zapewnią

stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu

nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców lub

dostawców (przedsiębiorców) z konsumentami.

Zważywszy na konstytucyjną hierarchię źródeł prawa, przepisy dyrektywy

93/13 mają, w zakresie, który regulują, charakter nadrzędny w stosunku do

przepisów prawa krajowego. Tak samo pierwszeństwo ma wykładnia przepisów tej

dyrektywy dokonywana w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej.

Sąd Najwyższy miał na uwadze okoliczność, że według jednego nurtu

orzecznictwa Sądu Unijnego skutki nieważności umów zawieranych przez

przedsiębiorców z konsumentami określa wyłącznie prawo krajowe (zob. wyrok

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 7 listopada 2019 r., C-349/18, C-

350/18, C-351/18). Z drugiej jednak strony Trybunał Sprawiedliwości Unii

Europejskiej, na gruncie dyrektywy 93/13, podkreślał, że jakkolwiek jej przepisy nie

normują wyraźnie skutków nieważności umowy zawartej między przedsiębiorcą

a konsumentem po usunięciu zawartych w niej abuzywnych postanowień, to do

Państw Członkowskich należy uregulowanie, w drodze ich prawa krajowego,

skutków takiego unieważnienia, z poszanowaniem ochrony przyznanej

konsumentowi przez tę dyrektywę, w szczególności poprzez zagwarantowanie

przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej, w jakiej konsument znajdowałby się

w braku takiego nieuczciwego warunku (zob. wyrok z 16 marca 2023 r., M.B. i in. c.

X S.A., C-6/22). Wobec tego unijna ochrona konsumenta, stosowana przez sądy

krajowe, rozciąga się także na czas po upadku umowy zawartej między

konsumentem i przedsiębiorcą oraz na wynikające stąd rozliczenia finansowe (por.

także wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 13 stycznia 2023 r., C-

395/21).

II CSKP 909/24

11

2. Zasługiwał na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 481 § 1 k.c. W tej materii

wypowiedział się już Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, a mianowicie

w wyroku z 7 grudnia 2023 r., C-140/22 stwierdził, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1

dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że w kontekście nieważności

umowy kredytowej ze względu na przewidziane w niej abuzywne postanowienia,

stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą

wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależniona od

złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on,

że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego abuzywnego warunku, oraz że jest

świadomy konsekwencji uznania nieważności umowy oraz wyraża on zgodę na

uznanie umowy za nieważną. Z kolei w wyroku z 14 grudnia 2023 r., C-28/22,

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej orzekł, iż art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1

dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności należy interpretować w ten

sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie

z którą w sytuacji gdy umowa kredytu hipotecznego zawarta przez przedsiębiorcę

z konsumentem nie może już pozostać wiążąca po usunięciu nieuczciwych

warunków zawartych w tej umowie, przedsiębiorca ten może powołać się na prawo

zatrzymania umożliwiające mu uzależnienie zwrotu świadczeń otrzymanych od tego

konsumenta od przedstawienia przez niego oferty zwrotu świadczeń, które sam

otrzymał od tego przedsiębiorcy, lub gwarancji zwrotu tych ostatnich świadczeń,

jeżeli wykonanie przez tego samego przedsiębiorcę prawa zatrzymania powoduje

utratę przez rzeczonego konsumenta prawa do uzyskania odsetek za opóźnienie od

momentu upływu terminu nałożonego na danego przedsiębiorcę do wykonania

świadczenia po tym, jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu świadczeń

zapłaconych mu w wykonaniu tej umowy.

Wobec tego o wymagalności roszczenia zwrotnego konsumenta przeciwko

przedsiębiorcy decydują ogólne reguły w tym przedmiocie określone w art. 455 k.c.

3. W uchwale składu siedmiu sędziów Sąd Najwyższy z 28 lutego 2025 r., III

CZP 126/22, zostało wyjaśnione, że umowa kredytu jest umową wzajemną. Jednak

przesądzenie w ramach krajowego porządku prawnego, że umowa o kredyt bankowy

jest umową wzajemną w rozumieniu art. 487 § 2 k.c., nie oznacza jeszcze, że

II CSKP 909/24

12

w świetle prawa unijnego przedsiębiorca w sporze z konsumentem może zgłosić

skutecznie zarzut zatrzymania.

W kwestii dopuszczalności skorzystania przez przedsiębiorcę w sporze

z konsumentem z zarzutu zatrzymania również wypowiadał się już Trybunał

Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Mianowicie w postanowieniu z 8 maja 2024 r., C

- 424/22, Trybunał stwierdził, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy

interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa

krajowego, zgodnie z którą w kontekście stwierdzenia nieważności zawartej przez

instytucję bankową z konsumentem umowy kredytu hipotecznego z uwagi na

nieuczciwy charakter niektórych warunków tej umowy powołanie się przez tę

instytucję na prawo zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej

konsumentowi możliwości uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od

wspomnianej instytucji ze względu na skutki restytucyjne wynikające ze stwierdzenia

nieuczciwego charakteru tych warunków, od równoczesnego zaofiarowania przez

tego konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia zwrotu całości świadczenia

otrzymanego od tej samej instytucji przez konsumenta na podstawie wspomnianej

umowy, niezależnie od spłat dokonanych już w wykonaniu tej umowy.

Z powyższego wyroku wynika, że skorzystanie przez bank z zarzutu

zatrzymania świadczenia uzyskanego nienależnie od kredytobiorcy-konsumenta

(i podlegającego zwrotowi na rzecz tego konsumenta) jest niedopuszczalne

w zakresie, w jakim zarzut ten miałby zabezpieczać roszczenie banku o zwrot całości

wypłaconego kapitału kredytu, mimo iż konsument zwrócił jego część, wykonując

nieważną umowę kredytu. Bank może natomiast skorzystać z zarzutu zatrzymania

tylko w celu zabezpieczenia tej części swego roszczenia restytucyjnego, która

odpowiada różnicy między kwotą kredytu oddaną do dyspozycji kredytobiorcy,

a łączną kwotą dokonanych przez niego spłat (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 26

sierpnia 2025 r., II CSKP 2277/22). Tymczasem w sprawie Sąd Apelacyjny

uwzględnił w całości podniesiony przez pozwanego zarzut zatrzymania, tj. w zakresie

pełnej kwoty wypłaconego powódce kredytu, mimo iż w okresie objętym żądaniem

pozwu spłaciła ona w wykonaniu nieważnej umowy łącznie kwoty 102 738,35 zł

i 38 200 CHF.

II CSKP 909/24

13

W konsekwencji w tym zakresie zasługiwał na częściowe uwzględnienie

zarzut naruszenia art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c.

Wbrew stanowisku skarżącej zarzut zatrzymania może zostać podniesiony

jako ewentualny na wypadek nieuwzględnienia jego zarzutów zmierzających do

zaprzeczenia, iż sporna umowa kredytowa jest nieważna (zob. szersze wywody

w tym zakresie w uzasadnieniu powołanego wyroku Sądu Najwyższego z 26 sierpnia

2025 r., II CSKP 2277/22). Zresztą Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

w jednym z ostatnich orzeczeń (wyrok z 22 stycznia 2026 r., C - 902/24) uznał za

dopuszczalne podnoszenie przez bank w sporze z konsumentem zarzutu potrącenia

przy jednoczesnym kwestionowaniu przez niego nieważności umowy kredytowej.

Nie można też zgodzić się ze stanowiskiem powódki, iż z uwagi na brak

wcześniejszego wezwania jej przez pozwanego do zwrotu wypłaconej jej kwoty

kredytu nie zaistniał stan wymagalności świadczenia, objętego zarzutem

zatrzymania. Otóż strona pozwana złożyła pozwanej materialnoprawne

oświadczenie o skorzystaniu z zarzutu zatrzymania (k. 1160 i n.), na które powołała

się w toku postępowania odwoławczego. Jakkolwiek modelowo strona, która

zamierza w procesie skorzystać z zarzutu zatrzymania, powinna najpierw skierować

do dłużnika wierzytelności, której termin spełniania nie jest oznaczony ani nie wynika

z właściwości zobowiązania stosowne wezwanie na podstawie art. 455 k.c., a po

doręczeniu go dłużnikowi, złożyć zarzut zatrzymaniu (o skutku materialno-prawnym).

Jednakże złożenie zarzutu zatrzymania o skutku materialno-prawnym nie wymaga

zachowania szczególnej formy i może zostać potraktowane jako zawierające również

wezwania do zapłaty w rozumieniu art. 455 k.c., które też nie wymaga szczególnej

formy, a zatem na zasadzie analogii do oświadczeń woli, wezwanie to może być

dokonane konkludentnie (art. 61 k.c.). Wezwanie dłużnika do wykonania

zobowiązania, jeżeli termin spełnienia świadczenia nie był oznaczony ani nie wynikał

z właściwości tego zobowiązania, jest kwalifikowane jako czyn połączony

z przejawem woli i wywiera skutek prawny w postaci obowiązku niezwłocznego

spełnienia świadczenia, czyli wymagalność wzajemnej wierzytelności. Wobec tego

potraktowanie pisma zawierającego zarzut zatrzymania również jako wezwania do

zapłaty, skutkującego powstaniem stanu wymagalności nie niweczy skuteczności

materialno-prawnej oświadczenia o skorzystaniu z prawa zatrzymaniu, tylko dlatego,

II CSKP 909/24

14

że w chwili doręczenia dłużnikowi ww. pisma nie zaistniał jeszcze stan

wymagalności, lecz dopiero po upływie stanu niezwłoczności w rozumieniu art. 455

k.c.

4. Sąd drugiej instancji uwzględniając podniesiony przez pozwanego na etapie

postępowania odwoławczego zarzut zatrzymania nie odniósł się w ogóle do kwestii

przedawnienia roszczenia restytucyjnego pozwanego z tytułu wypłaconego powódce

kredytu. Na ewentualne przedawnienie tego roszczenia pozwanego powódka

powoływała się już w swoich zeznaniach z 13 stycznia 2022 r. (k. 830 i n.). Sąd

drugiej instancji w ramach ustalonego stanu faktycznego stosuje z urzędu prawo

materialne (por. uzasadnienie uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia

31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55), co ze względu na

status powódki jako konsumenta w rozumieniu art. 221 k.c. i art. 117 § 21 k.c. ma

istotne znaczenie.

Z uzasadnienia skargi kasacyjnej wynika, że od 2018 r. toczy się pomiędzy

stronami niniejszego sporu, ale w odwrotnych rolach procesowych, postępowania

o zapłatę w związku z dokonanym w 2015 r. wypowiedzeniem spornej umowy

kredytu. Wprawdzie z uwagi na stwierdzoną nieważność tej umowy, jej

wypowiedzenie okazało się bezskuteczne, ale okoliczności związane z wytoczeniem

tamtego procesu oraz przedstawianymi w nim przez strony stanowiskami mogą mieć

znaczenie dla oceny rozpoczęcia biegu przedawnienia roszczenia restytucyjnego

pozwanego, ewentualnie jego przerwania, względnie zastosowania art. 1171 § 1 i 2

k.c., a także aktualności interesu prawnego pozwanego w podnoszeniu zarzutu

zatrzymania. W kwestii problematyki związanej z przedawnieniem roszczenia

restytucyjnego pozwanego zachodzi konieczność uwzględnienia wykładni prawa

unijnego dokonanej przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

w najnowszych wyrokach z 16 kwietnia 2026 r., C - 753/24 i C - 901/24.

Jakkolwiek powódka oparła skargę kasacyjną wyłącznie na zarzutach

naruszenia prawa materialnego, zaś stosownie do art. 398¹³ § 2 k.p.c., Sąd

Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę

zaskarżonego orzeczenia, to należy zauważyć, że o prawidłowym zastosowaniu

prawa materialnego można mówić dopiero wówczas, gdy ustalenia stanowiące

II CSKP 909/24

15

podstawę wydania zaskarżonego wyroku pozwalają na ocenę tego zastosowania

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2013 r., III CSK 147/12, nie publ.

oraz przywołane tam orzecznictwo).

Sąd odwoławczy nie poczynił ustaleń faktycznych, które pozwalałyby na

ocenę prawidłowości zastosowania prawa materialnego w kwestii interesu prawnego

pozwanego w podnoszeniu zarzutu zatrzymania oraz w przedmiocie przedawnienia

roszczenia restytucyjnego pozwanego o zwrot kwoty wypłaconego powódce kredytu,

a ponadto nie dokonał w tej materii oceny prawnej.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.,

a o kosztach postępowania kasacyjnego zgodnie z art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391

§ 1 k.p.c. i art. 398²¹ k.p.c.

Uchylenie wyroku sądu odwoławczego w części i przekazanie w tym zakresie

sprawy do ponownego rozpoznania co do zasady pociąga za sobą również uchylenie

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania odwoławczego, nawet gdy rozstrzygnięcie

to (tak jak w tej sprawie) nie zostało objęte zakresem zaskarżenia skargą kasacyjną.

Jednak mając na względzie prokonsumencką wykładnię przepisów, także w zakresie

kosztów procesu (wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 27

listopada 2025 r., C-746/24) Sąd Najwyższy nie uchylił orzeczenia Sądu

Apelacyjnego o kosztach postępowania odwoławczego, gdyż jak wynika

z uzasadnienia zaskarżonego wyroku ze względu na zakres, w jakim uwzględniona

została apelacja na rzecz powódki zostały zasądzone te koszty w pełnej wysokości

za drugą instancję, zaś w odniesieniu do kosztów sądowych i kosztów procesu za

pierwszą instancję zostało przesądzone, że koszty te w całości ponosi pozwany.

Dlatego też z uwagi na wynik postępowania kasacyjnego uchylenie zaskarżonego

wyroku także i w odniesieniu do kosztów postępowania apelacyjnego i za pierwszą

instancję spowodowałoby odwleczenie ostatecznego rozstrzygnięcia o należnych

powódce kosztach postępowania apelacyjnego.

Ubocznie należy jeszcze wskazać, że eksponowane przez skarżącą

wadliwości dotyczące składu orzekającego w sprawie III CZP 6/21 zostały

wyjaśnione szczegółowo m.in. w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4

marca 2026 r., II CSKP 884/23.

II CSKP 909/24

16

Władysław Pawlak

Marta Romańska

Roman Trzaskowski

[PG]

[SOP]