Sąd Najwyższy wyłączył czterech sędziów z rozpoznania sprawy karnej przez wadliwą nominację

Obrońca zwrócił się o wyłączenie sędzi Anny Dziergawki od udziału w

rozpoznaniu sprawy (KRI 1631) wyłączenia sędziego M.Siwka od rozpoznania

sprawy (KRI 1463) wyłączenia sędziego S.Stankiewicza od rozpoznania sprawy

(KRI 1451) wyłączenia sędziego Z.Kapińskiego od rozpoznania sprawy sygn. akt II

KK 41/25 z uwagi na uzasadnione wątpliwości co do jej bezstronności, a które to

II KK 41/25

2

wątpliwości łączą się z ryzykiem uznania w przyszłości, że w sprawie wystąpiło

uchybienie w postaci bezwzględnej przyczyny odwoławczej w postaci nienależytej

obsady sądu. Wnioskodawca, wskazując na wadliwy tryb powołania sędzi Anny

Dziergawki do orzekania w Sądzie Najwyższym, powołał się na dotychczasowe

orzecznictwo tegoż Sądu jak również Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Należy stwierdzić, że spełnione są przesłanki wyłączenia sędzi Anny

Dziergawki od rozpoznania sprawy.

W uchwale trzech połączonych Izb Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia

2020 r. (BSA I-4110-1/2020) wskazano wyraźnie, że „nienależyta obsada sądu w

rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. zachodzi także wtedy, gdy w składzie sądu

bierze udział osoba powołana na urząd sędziego Sądu Najwyższego na wniosek

Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy

z 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych

ustaw.” Sąd Najwyższy argumentował w tym orzeczeniu, że „powołanie do Sądu

Najwyższego jest zawsze pierwszym powołaniem na urząd w tym Sądzie, wymaga

więc spełnienia szczególnych warunków i dochowania procedur, w których

rzeczywiście można zweryfikować kompetencje kandydata, także z punktu

widzenia jego cech istotnych dla zachowania niezawisłości i bezstronności. Brak

takiej weryfikacji i brak transparentności procesu powołania, którą charakteryzowały

się przeprowadzone konkursy, tworzą stan niepewności i rodzą podejrzenia o

polityczne motywacje decyzji nominacyjnych. Wyklucza to spełnienie obiektywnych

warunków postrzegania tak nominowanych osób jako bezstronnych i niezawisłych.

Tym bardziej, że chodzi o powołania do sądu ostatniej instancji, mającego

kompetencję do uchylania prawomocnych orzeczeń sądowych i dokonywania

wiążącej wykładni prawa, którego orzeczenia nie podlegają już efektywnej kontroli,

pozwalającej na weryfikację, czy spełnione zostały warunki bezstronności i

niezawisłości sądu, w składzie którego biorą udział osoby powołane na urząd

sędziego Sądu Najwyższego w wadliwej procedurze. Z tego powodu dochowanie

najwyższych standardów w procesie powoływania na urząd jest decydujące dla

II KK 41/25

3

oceny czy osoba, która to postępowanie przeszła, daje gwarancje niezawisłości i

bezstronności Sądu Najwyższego, gdy orzeka ona w danym składzie tego Sądu.”

Zatem w stosunku do osób powołanych na stanowiska sędziów Sądu Najwyższego

nie ma potrzeby przeprowadzania tzw. testu niezawisłości, o którym mowa w

cytowanej wyżej uchwale.

Zgodnie z art. 41 § 1 k.p.k. sędzia ulega wyłączeniu, jeżeli istnieje

okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać wątpliwość co do jego

bezstronności w danej sprawie. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszy

wniosek o wyłącznie, w pełni podziela wykładnię tego przepisu przyjętą przez Sąd

Najwyższy w postanowieniu z dnia 13 października 2021 r. (sygn. akt II KO 30/21).

Sąd Najwyższy wskazał w tym postanowieniu, iż sama okoliczność wzięcia przez

konkretna osobę udziału w procedurze nominacyjnej prowadzonej przed Krajową

Radą Sądownictwa w wadliwym konstytucyjnie składzie ukształtowanym na

podstawie ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie

Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw, nie stanowi automatycznego powodu

do stwierdzenia, że zachodzi uzasadniona wątpliwość co do obiektywnej i

subiektywnej bezstronności takiej osoby w rozpoznawaniu spraw. Okoliczność ta

musi być jednak uwzględniana w szerszym zakresie, w szczególności

uwzględniając szczególną funkcję jaką pełni art. 41 § 1 k.p.k. stanowiąc podstawę

do ochrony prawa strony do niezależnego i bezstronnego sądu. Sąd Najwyższy

podkreślił, że „(w)ykładni art. 41 § 1 k.p.k. należy dokonywać w taki sposób, aby

zapewnić skuteczną ochronę prawa strony do rozpoznania konkretnej sprawy

przez niezależny i bezstronny sąd. Oznacza to, że wykładnia ta powinna

umożliwiać także kontrolę tego, czy w konkretnej sprawie nie dochodzi do

naruszenia standardu niezależności i bezstronności gwarantowanego przez art. 45

ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii

Europejskiej oraz art. 6 ust. 1 EKPC (por. postanowienie SN z dnia 10 lutego 2021

r., I NWW 3/21) (…) Rzeczą Sądu Najwyższego rozpoznającego wniosek na

podstawie art. 41 § 1 k.p.k. jest wyłączenie sędziego nie tylko wtedy, gdy zostanie

wykazana okoliczność, która mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego

bezstronności, ale także wtedy, gdy orzekanie w tej sprawie przez tego sędziego

mogłoby realnie prowadzić do znacznie poważniejszego uchybienia, tj. naruszenia

II KK 41/25

4

standardu z art. 6 ust. 1 EKPC i uznania, że taki skład orzekający w ogóle nie

stanowi niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą, co przecież

mogłoby skutkować nie tylko odpowiedzialnością odszkodowawczą państwa (por.

sprawa Reczkowicz), ale również mogłoby prowadzić do złożenia wniosku o

wznowienie tego etapu postępowania (art. 540 § 3 k.p.k.).”

Zgodnie z wyrokiem ETPC z dnia 22 lipca 2021 r. w sprawie Reczkowicz

przeciwko Polsce (skarga nr 43447/19), interpretującym standard „niezależnego i

bezstronnego sądu ustanowionego ustawą” w rozumieniu art. 6 ust. 1 EKPC, udział

w procesie powoływania w Polsce sędziów takiego organu, jakim jest Krajowa

Rada Sądownictwa, w składzie ukształtowanym nowelą z 2017 r. (w efekcie czego

organ ten nie jest niezależny od władzy wykonawczej i ustawodawczej) powoduje,

że skład orzekający, w który wchodzi osoba tak powołana na urząd sędziego, nie

stanowi w konkretnej sprawie niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego

ustawą w rozumieniu art. 6 ust. 1 EKPC (pkt 284 – szerzej w tym zakresie por.

postanowienie SN z dnia 16 września 2021 r., I KZ 29/21). Mając na względzie

wskazane stanowisko Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, Sąd Najwyższy,

badając w trybie art. 41 § 1 k.p.k. wniosek o wyłączenie sędziego, musi uwzględnić

fakt, że ew. orzeczenie wydane przez skład sądu z udziałem osób powołanych na

stanowisko sędziego w procedurze nominacyjnej prowadzonej przed Krajową Radą

Sądownictwa w wadliwie ukształtowanej na podstawie ustawy z dnia 8 grudnia

2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych

ustaw, będzie obciążone wadą traktowaną przez ETPCz jako naruszenie art. 6 ust.

1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, zaś na gruncie prawa polskiego, jako

bezwzględna przyczyna odwoławcza w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. Dotyczy

to sędzi Anny Dziergawki, która w takim właśnie trybie została powołanna do

orzekania w Sądzie Najwyższym. Należy przy tym podkreślić, że standard prawa

do sądu wynikający z art. 45 ust. 1 Konstytucji oraz art. 6 ust. 1 EKPCz ma w pełni

zastosowanie do postępowania kasacyjnego, o ile takie postępowanie zostało

przewidziane w określonej kategorii spraw (por. postanowienie SN z dnia 16

września 2021 r., sygn. akt I KZ 29/21 i zawarta tam argumentacja oraz M. A.

Nowicki, Wokół Konwencji Europejskiej. Komentarz do Europejskiej Konwencji o

ochronie praw człowieka, wyd. 7, s. 502 i cytowane wyroki ETPC, P. Hofmański, A.

II KK 41/25

5

Wróbel w: L. Garlicki [red.] Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych

Wolności. Tom I. Komentarz do artykułów 1-8, Warszawa 2010, s. 253).

Należy mieć przy tym na uwadze fakt, że Konstytucja RP zastrzegła

kompetencje do sprawowania wymiaru sprawiedliwości sądom, przewidzianym w

tejże Konstytucji. Jednym z tych sądów jest Sąd Najwyższy. Konstytucji RP

przewiduje, że sędzią w rozumieniu Konstytucyjnym jest wyłącznie osoba,

powołana na stanowisko sędziego przez Prezydenta Rzeczpospolitej na wniosek

Krajowej Rady Sądownictwa. Brak spełnienia jednego z tych warunków powoduje,

że dana osoba, nie ma statusu sędziego w rozumieniu Konstytucji RP, nie może

więc sprawować wymiaru sprawiedliwości jako sąd, w tym Sąd Najwyższy, nawet

jeżeli ustawa zwykła dopuszcza procedurę, na podstawie której uzyskuje się

nominację na stanowisko sędziego, mimo braku spełnienia wyżej wymienionych

warunków konstytucyjnych. Można stwierdzić, że osoba taka ma status sędziego

wyłącznie w rozumieniu ustawowym, co nie upoważnia jej do wykonywania

kompetencji określonych w Konstytucji RP jako sprawowanie wymiaru

sprawiedliwości. Nie obejmują jej także konstytucyjne gwarancje przewidziane dla

osoby powołanej na urząd sędziego zgodnie z art. 179 Konstytucji RP. Sąd w

rozumieniu Konstytucji RP mogą tworzyć wyłącznie niezawiśli sędziowie, o których

mowa w art. 178-180 Konstytucji RP. Do takiego sądu ma prawo obywatel w każdej

sprawie (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), tylko taki sąd wydając wyrok może uchylić

domniemanie niewinności (art. 42 ust. 3 Konstytucji RP), czy też orzekać

przepadek (art. 46 Konstytucji RP).

Pani sędzia Anna Dziergawka otrzymała co prawda nominację na

stanowisko sędziego Sądu Najwyższego od Prezydenta RP, jednak nie na wniosek

Krajowej Rady Sądownictwa, o której mowa w Konstytucji RP, ale na wniosek

organu, którego skład utworzono na podstawie ustawy niezgodnie z Konstytucją.

Fakt, że organ ten posługiwał się taką sama nazwą – „Krajowa Rada

Sądownictwa”, nie zmienia postaci rzeczy, że z uwagi na jego ukształtowanie w

trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o

Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw, stracił on charakter

organu konstytucyjnego. W tym stanie rzeczy nie został spełniony drugi warunek

wskazany w art. 179 Konstytucji RP, co oznacza, że Pani sędzia Anna Dziergawka,

II KK 41/25

6

nie uzyskała statusu sędziego Sądu Najwyższego w rozumieniu Konstytucji RP, ze

wszystkimi tego konsekwencjami, także w zakresie możliwości sprawowania

wymiaru sprawiedliwości jako niezależny, bezstronny i niezwisły sąd w rozumieniu

art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Konstytucyjne kompetencje Sądu Najwyższego w

postaci sprawowania nadzoru nad działalnością sądów powszechnych i

wojskowych w zakresie orzekania, a wyrażające się w możliwości uchylenia

prawomocnego orzeczenia sądu, a niekiedy uniewinnienia czy umorzeniu

postępowania, mogą być realizowane wyłącznie przez sędziów, którzy spełniają

oba warunki określone w art. 179 Konstytucji RP.

Wyżej wskazane okoliczności czynią koniecznym uznać za zasadne

wyłączenie sędzi Anny Dziergawki od udziału w rozpoznaniu sprawy (KRI 1631)

wyłączenia sędziego M.Siwka od rozpoznania sprawy (KRI 1463) wyłączenia

sędziego S.Stankiewicza od rozpoznania sprawy (KRI 1451) wyłączenia sędziego

Z.Kapińskiego od rozpoznania sprawy Sądu Najwyższego sygn. akt II KK 41/25 z

uwagi na to, że sąd, w którego składzie by uczestniczyła, nie spełniałby kryteriów

określonych w art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, zaś

postępowanie prowadzone przez taki sąd byłoby obciążone wadą traktowaną na

gruncie wykładni przyjętej w uchwale trzech połączonych Izb Sądu Najwyższego z

dnia 23 stycznia 2020 r. jako bezwzględna przyczyna odwoławcza z art. 439 § 1 pkt

2 k.p.k. (co do przyczyn związania każdego składu Sądu Najwyższego wspomnianą

uchwałą mająca moc zasady prawnej – zob. postanowienie SN z dnia 16 września

2021 r. I KZ 29/21).

[J.J.]

[a.ł]