Wniosek RPO o wyłączenie sędziego SN z powodu wyroku TSUE oddalony

Pismem z 8 października 2025 r. Rzecznik Praw Obywatelskich

(dalej także: „Rzecznik” lub „RPO” lub „wnioskodawca”) na podstawie art. 49 § 1

i art. 50 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego

(Dz.U. 2024, poz. 1568 ze zm., dalej: „k.p.c.”) w związku z art. 95 pkt 1 ustawy

z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. 2024, poz. 622) i art. 39821

oraz art. 391 § 1 k.p.c. wniósł o wyłączenie sędziego Sądu Najwyższego Tomasza

Demendeckiego od orzekania w sprawie o sygn. akt II NSNc 114/24.

W uzasadnieniu Rzecznik wskazał, że „niniejszy wniosek o wyłączenie

sędziego jest związany w wyrokiem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

II NSNc 114/24

2

(dalej: „TSUE”) z dnia 4 września 2025 r., C-225/22, „R" S.A. przeciwko

AW „T” sp. z o.o.”. Powołując się na zasadę pierwszeństwa prawa UE, Rzecznik

dodatkowo zauważył, że jest on zobowiązany do korzystania ze swoich

kompetencji w taki sposób, aby doszło do wykonania przedmiotowego wyroku.

Ja zaznaczył, z tej przyczyny – wnosząc środek zaskarżenia do Sądu

Najwyższego – ma obowiązek podejmowania wszelkich czynności procesowych,

które mogą doprowadzić do tego, że orzekający w sprawie skład Sądu

Najwyższego będzie ukształtowany w sposób zgodny ze standardami europejskimi.

Za tego typu czynność procesową uznał wniosek o wyłączenie sędziego.

Rzecznik podniósł także, że wyrok z 4 września 2025 r. wprowadził istotną

nowość w orzecznictwie w zakresie odnoszącym się do skutków prawnych

orzeczeń wydanych z udziałem niektórych sędziów Sądu Najwyższego powołanych

po zmianach, jakie w polskim porządku prawnym przyniosła ustawa z dnia

8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz

niektórych innych ustaw. Jak przy tym zauważył, z sentencji wyroku TSUE z dnia

4 września 2025 r. wynika, że orzeczenia Sądu Najwyższego wydane z udziałem

sędziego Sądu Najwyższego powołanego w szczególnych okolicznościach, które

były tłem sprawy zakończonej wyrokiem TSUE z dnia 21 grudnia 2023 r., C-718/12,

Krajowa Rada Sądownictwa (zob. pkt 55 wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r.),

powinny zostać uznane za niebyłe (nieistniejące). Więcej – wynika z niej też,

że wyrok odnosi się do orzeczeń Sądu Najwyższego wydanych w składach

obejmujących sędziów powołanych w 2018 r. na podstawie uchwały Krajowej Rady

Sądownictwa, której wykonanie zostało wstrzymane postanowieniem Naczelnego

Sądu Administracyjnego, wydanym na podstawie art. 388 § 1 k.p.c. w związku

z ówczesnym brzmieniem art. 44 ust. 3 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej

Radzie Sądownictwa (tekst jedn. Dz.U. 2018, poz. 389), a która następnie została

uchylona przez Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Rzecznik zaznaczył również, że sędzia, którego dotyczy wniosek, został

powołany w dniu 10 października 2018 r. na podstawie uchwały KRS z dnia

28 sierpnia 2018 r. nr 331/2018. Jak podkreślił, wykonanie tej uchwały wstrzymano

postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 września 2018 r.,

sygn. akt II GW 28/18. W konsekwencji w chwili powołania przez Prezydenta RP

II NSNc 114/24

3

wykonanie uchwały Krajowej Rady Sądownictwa w sprawie wniosku o powołanie

na urząd sędziego Sądu Najwyższego było wstrzymane mocą postanowienia

Naczelnego Sądu Administracyjnego. W jego ocenie istnieje wysokie ryzyko,

że orzeczenie wydane z udziałem tego sędziego zostanie w przyszłości –

na podstawie wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r. – uznane za niebyłe.

Stąd uznał, że jego obowiązkiem jest podjęcie wszelkich czynności procesowych,

które służą minimalizacji owego ryzyka. Jak wskazał, pewność prawa wymaga,

aby osoba, która zwróciła się do RPO z wnioskiem o skierowanie do Sądu

Najwyższego nadzwyczajnego środka zaskarżenia, mogła działać w zaufaniu,

że orzeczenie Sądu Najwyższego wydane w jej sprawie odniesie skutek prawny

i będzie respektowane przez sądy niższych instancji oraz inne organy państwa.

Tymczasem udział wskazanego w niniejszym wniosku sędziego w orzekaniu

w niniejszej sprawie może doprowadzić do tego, że wyrok Sądu Najwyższego

będzie uznany za niebyły na podstawie wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r.

Sędzia Sądu Najwyższego Tomasz Demendecki nie złożył w sprawie

oświadczenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 48 § 1 k.p.c, Sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy:

1) w sprawach, w których jest stroną lub pozostaje z jedną ze stron w takim

stosunku prawnym, że wynik sprawy oddziaływa na jego prawa lub obowiązki;

2) w sprawach swego małżonka, krewnych lub powinowatych w linii prostej,

krewnych bocznych do czwartego stopnia i powinowatych bocznych do drugiego

stopnia; 3) w sprawach osób związanych z nim z tytułu przysposobienia, opieki

lub kurateli; 4) w sprawach, w których był lub jest jeszcze pełnomocnikiem albo

był radcą prawnym jednej ze stron; 5) w sprawach, w których w instancji niższej

brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jako też w sprawach o ważność

aktu prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznanego

oraz w sprawach, w których występował jako prokurator; 6) w sprawach

o odszkodowanie z tytułu szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego

orzeczenia niezgodnego z prawem, jeżeli brał udział w wydaniu tego orzeczenia.

II NSNc 114/24

4

W art. 48 § 2 k.p.c. wskazano, że powody wyłączenia trwają także po ustaniu

uzasadniającego je małżeństwa, przysposobienia, opieki lub kurateli.

Natomiast w art. 48 § 3 k.p.c. przewidziano, że sędzia, który brał udział w wydaniu

orzeczenia objętego skargą o wznowienie lub skargą nadzwyczajną, nie może

orzekać co do tej skargi.

Stosownie do art. 49 § 1 k.p.c., niezależnie od przyczyn wymienionych

w art. 48, sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli

istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość

co do bezstronności sędziego w danej sprawie.

Artykuł 50 § 1 k.p.c. stanowi, że wniosek o wyłączenie sędziego strona

zgłasza na piśmie lub ustnie do protokołu w sądzie, w którym sprawa się toczy,

uprawdopodabniając przyczyny wyłączenia.

Jak wskazuje się w orzecznictwie Sądu Najwyższego (m.in. w sprawie

Sądu Najwyższego o sygn. II CSKP 989/22), przepisy art. 49 k.p.c. i art. 48 § 1

k.p.c. służą nie tylko zabezpieczeniu neutralnego osądu w konkretnej sprawie,

lecz mają także na celu zapewnienie, aby osąd ten prezentował się jako bezstronny

w ocenie opinii publicznej (por. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z: 13 grudnia

2005 r., SK 53/04, OTK-A 2005, Nr 11, poz. 134 i z 24 lipca 2008 r., P 8/07,

OTK A 2008, nr 5, poz. 84).

Ocena, czy konkretna okoliczność może budzić uzasadnioną wątpliwość

co do bezstronności sędziego, powinna mieć charakter obiektywny; decydujące

znaczenie w tej mierze ma możliwość powstania uzasadnionej wątpliwości

co do bezstronności sędziego w sprawie, nie zaś to, czy sędziemu można postawić

zasadny zarzut braku obiektywizmu (por. postanowienia Sądu Najwyższego

z: 19 listopada 1981 r., IV PZ 63/81; 17 grudnia 2014 r., I UO 3/14, niepubl.).

Nie bez znaczenia mogą być w tym zakresie także pozory lub przypuszczenia,

jeśli są obiektywnie uzasadnione (por. postanowienia Sądu Najwyższego

z: 18 marca 1970 r., II CO 18/69, niepubl.; 30 kwietnia 1975 r., II CZ 60/75,

niepubl.). Standard tej oceny powinien być wysoki, chodzi bowiem nie tylko

o zapewnienie rzeczywiście neutralnego rozstrzygnięcia sprawy, lecz także dbałość

o wizerunek sądu jako bezstronnego, która służy budowaniu zaufania

społeczeństwa do wymiaru sprawiedliwości.

II NSNc 114/24

5

W odróżnieniu od art. 48 k.p.c. wymieniającego expressis verbis przypadki,

w których dochodzi do wyłączenia sędziego, art. 49 § 1 k.p.c. określa dwie

przesłanki umożliwiające uwzględnienie wniosku o wyłączenie sędziego.

Po pierwsze, może to nastąpić, gdy w okolicznościach konkretnej sprawy

występuje obiektywna, a więc weryfikowalna, wątpliwość co do jego

bezstronności. Po drugie, gdy wątpliwość ta ma charakter uzasadniony

(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 16 stycznia 2025 r., I Zo 188/24).

Bezstronność jest synonimem obiektywizmu, braku uprzedzeń i neutralności

wobec stron, a także niekierowania się przy rozstrzyganiu sprawy względami,

które miałyby charakter inny niż merytoryczny.

Dla oceny czy sędzia zachowuje obiektywizm, nie jest wystarczające

subiektywne przekonanie wnioskodawcy o braku bezstronności sędziego.

Z uwagi na przyjętą przez ustawodawcę konstrukcję tej instytucji niezbędne staje

się tutaj uwzględnienie obiektywnych, racjonalnych i dających się zweryfikować

okoliczności konkretnej sprawy, przemawiających za wyłączeniem sędziego

od jej rozpoznania.

W orzecznictwie podkreśla się, że instytucja wyłączenia nie tylko wzmacnia

zasadę bezstronności i niezawisłości, ale również pozbawia sędziego prawa

rozpoznania przydzielonej mu sprawy (por. postanowienie Sądu Najwyższego

z 21 kwietnia 2004 r., III CO 2/04). Z tego względu wnoszący o wyłączenie

sędziego powinien uprawdopodobnić wystąpienie takich okoliczności, które

obiektywnie mogą rzutować na bezstronność i niezawisłość sędziowską

(por. np. postanowienia Sądu Najwyższego z: 10 stycznia 2017 r., III UO 3/16;

13 września 2017 r., IV CO 124/17; 29 listopada 2018 r., IV CO 222/18; 10 maja

2023 r., II NSNc 133/23; 16 stycznia 2025 r., I Zo 188/24).

Jednocześnie w piśmiennictwie zauważa się, że wobec aktualnego

brzmienia art. 49 § 1 k.p.c. potencjalnie każda okoliczność może stanowić

o wyłączeniu sędziego, o ile rzecz jasna będzie ona budzić uzasadnioną

wątpliwość co do bezstronności sędziego i będzie mieć charakter obiektywny. „(…)

gwarancje bezstronności sędziowskiej nie mogą być ograniczone jedynie

do istnienia możliwości wyłączenia sędziego ze względu na istnienie

jego bezpośrednich relacji ze stroną o charakterze osobistym, lecz muszą

II NSNc 114/24

6

być pojmowane szerzej; sędzia powinien być wyłączony także wtedy, gdy z

powodów innych niż osobiste (interpersonalne) zachodzą uzasadnione wątpliwości

co tego, że wydane orzeczenie będzie efektem w pełni neutralnego rozpoznania

i rozstrzygnięcia” (J. Gudowski, Komentarz do art. 49 k.p.c., [w:] Ereciński T. (red.),

Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Postępowanie rozpoznawcze.

Artykuły 1-124, wyd. VI).

W realiach rozpoznawanej sprawy Rzecznik oparł wniosek o wyłączenie

wskazanego sędziego Sądu Najwyższego na art. 49 § 1 k.p.c., uzasadniając

go wyrokiem TSUE z 4 września 2025 r. dotyczącym de facto zasiadania

w składach sędziów powołanych w 2018 r. na podstawie uchwały Krajowej Rady

Sądownictwa, której wykonanie zostało wstrzymane postanowieniem Naczelnego

Sądu Administracyjnego, wydanym na podstawie art. 388 § 1 k.p.c. w związku

z ówczesnym brzmieniem art. 44 ust. 3 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej

Radzie Sądownictwa (tekst jedn. Dz.U. 2018, poz. 389), a która następnie została

uchylona przez Naczelny Sąd Administracyjny. Wskazał przy tym wyraźnie,

że sędzia objęty przedmiotowym wnioskiem został powołany na podstawie

ww. uchwały.

W uznaniu Sądu Najwyższego tak ukształtowany wniosek nie zasługuje

na uwzględnienie. Ocena ta bierze się stąd, że wnioskodawca nie przedstawił

okoliczności, które budzą uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności

tego sędziego i mają charakter obiektywny. Tym samym nie spełnił on wymogów

określonych w art. 49 § 1 k.p.c.

Do powyższej konkluzji prowadzi analiza uzasadnienia przedmiotowego

wniosku. Z tej bowiem wynika, że Rzecznik, wyjaśniając swoje stanowisko,

nie odniósł się w żaden sposób ani do przedmiotu sprawy, ani do występujących

w niej podmiotów, podał natomiast wyłącznie sygnaturę, strony i nazwisko sędziego

wyznaczonego do jej rozpoznania. W takiej sytuacji trudno uznać, że wskazane

przezeń okoliczności mają związek z ww. sprawą i w konsekwencji –

przy uwzględnieniu użytej argumentacji – mogą być potraktowane jako racjonalne

i obiektywne okoliczności przemawiające za wyłączeniem sędziego.

Na tej podstawie nie można więc przyjąć, że zachodzi uzasadniona, rzeczywista

potrzeba wyłączenia ww. sędziego.

II NSNc 114/24

7

Niezależnie od wysuniętej wyżej argumentacji Sąd Najwyższy wskazuje,

że orzeczenie TSUE, które zostało przytoczone przez Rzecznika i które tenże uznał

za okoliczność uzasadniającą wyłączenie, z uwagi na fakt, że w istocie rzeczy

ogranicza się do okoliczności powołania ww. sędziego na urząd sędziego Sądu

Najwyższego na wniosek KRS ukształtowanej przepisami ustawy z dnia 8 grudnia

2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych

ustaw, nie może stanowić podstawy wniosku składanego w trybie art. 49 § 1 k.p.c.

Konieczność takiego kierunku interpretacji obowiązujących przepisów narzucają

wydane w przeszłości orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 23 lutego 2022 r.,

P 10/19 oraz z 2 czerwca 2020 r., P 13/19.

Zajmując takie stanowisko, Sąd Najwyższy przypomina, że zgodnie

z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc

powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Oznacza to, że wszystkie podmioty

występujące w postępowaniu, w tym wnioskodawca oraz organy stosujące prawo –

także Sąd Najwyższy – pozostają nimi związane.

Mając na uwadze powyższe rozważania Sąd Najwyższy orzekł jak

w sentencji postanowienia.

[D.Z.]

[a.ł]