Wniosek o wyłączenie sędziego SN powołanego w 2018 r. oddalony po wyroku TSUE

Pismem z 29 marca 2024 r. Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł skargę

nadzwyczajną od nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym Sądu Okręgowego

w Gdańsku z 21 stycznia 2011 r., sygn. akt: I Nc 571/10, domagając się jego

uchylenia w całości i przekazania sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Pismem z 21 listopada 2025 r. Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł

o wyłączenie sędziego Sądu Najwyższego Oktawiana Nawrota od orzekania w

sprawie o sygn. akt II NSNc 12/25. W uzasadnieniu Rzecznik wskazał na wyrok

II NSNc 12/25

2

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 4 września 2025 r., C-225/22,

„R" S.A. przeciwko AW „T" sp. z o.o., zaznaczając, że sędzia SN Oktawian Nawrot

został powołany na podstawie uchwały Krajowej Rady Sądownictwa z dnia 28

sierpnia 2018 r. nr 331/2018 w przedmiocie przedstawienia wniosku o powołanie do

pełnienia urzędu na dwadzieścia stanowisk sędziego Sądu Najwyższego w Izbie

Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych (Monitor Polski z 2018 r„ poz. 633).

Wykonanie tej uchwały zostało wstrzymane postanowieniem NSA z dnia 27

września 2018 r., sygn. akt II GW 28/18. W konsekwencji w chwili powołania przez

Prezydenta RP wykonanie uchwały KRS w sprawie wniosku o powołanie na urząd

sędziego SN było wstrzymane mocą postanowienia NSA. W rezultacie istnieje

wysokie ryzyko, że orzeczenie wydane z udziałem tego sędziego zostanie w

przyszłości - na podstawie wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r. - uznane za

niebyłe. Obowiązkiem Rzecznika Praw Obywatelskich jest podjęcie wszelkich

czynności procesowych, które służą minimalizacji powyższego ryzyka. Pewność

prawa wymaga, aby osoba, która zwróciła się do RPO z wnioskiem o skierowanie

do SN nadzwyczajnego środka zaskarżenia, mogła działać w zaufaniu, że

orzeczenie SN wydane w jej sprawie odniesie skutek prawny i będzie

respektowane przez sądy niższych instancji oraz inne organy państwa. Tymczasem

udział wskazanego we wniosku sędziego w orzekaniu może doprowadzić do tego,

że wyrok SN będzie uznany za niebyły na podstawie wyroku TSUE z dnia 4

września 2025 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich podlegał oddaleniu.

Instytucja wyłączenia sędziego jest trwale ugruntowana w polskich

procedurach. Stanowi podstawowy atrybut władzy sądowniczej i fundament

sprawiedliwości. Cechy takie jak niezawisłość i bezstronność charakteryzują co do

zasady samych sędziów, stanowiąc podstawę ich subiektywnej bezstronności. Ta

jednak może zostać obalona wówczas, gdy pojawią się dowody przeciwne, zaś

sędzia winien być wyłączony od rozpatrywania sprawy wyłącznie w razie

uzasadnionej wątpliwości w tym zakresie. Przepisy dotyczące wyłączenia sędziego

II NSNc 12/25

3

mają na celu zabezpieczenie bezstronności przez usunięcie od rozpoznania sprawy

sędziego, który z tej lub innej przyczyny mógłby być zainteresowany wynikiem

sprawy lub z góry na rzecz tej lub innej strony uprzedzony, a ponadto dążą do

uniknięcia konfliktów, jakie mogłyby zachodzić w sumieniu sędziego, gdyby jego

własny interes lub interes osób mu bliskich przeciwstawiał się interesowi wymiaru

sprawiedliwości. Regulacja wyłączenia sędziego, co podkreśla Sąd Najwyższy,

mimo zamieszczenia w ustawie procesowej, ma w istocie rzeczy charakter

ustrojowy, służy budowie społecznego zaufania do wymiaru sprawiedliwości, a jej

celem jest zapewnienie sprawowania wymiaru sprawiedliwości w warunkach

optymalnych, wyłączających ewentualne wątpliwości co do bezstronności sędziego

(A. Łazarska, w: T. Szanciło (red.), Kodeks postępowania cywilnego, Tom I,

Komentarz, Warszawa 2019, s. 168 – 169; uchwała Sądu Najwyższego z 6 marca

1998 r., III CZP 70/97, OSNC 1998, Nr 9, poz. 132; postanowienie Sądu

Najwyższego z 3 sierpnia1973 r., II CZ 135/73, BSN 1973, Nr 9, poz. 172).

Bezstronność jest uznawana za jedną z podstawowych wartości

charakteryzujących sądowe rozstrzyganie sporów, zapewniających legitymizację i

akceptację podejmowanych rozstrzygnięć. Wyraża się ona w obiektywnym,

neutralnym stosunku sądu do stron i uczestników procesu (A. Łazarska, op. cit.,

s. 168-169).

Polskie rozwiązania procesowe respektują charakterystyczne dla wszystkich

współczesnych procedur sądowych założenie o potrzebie zespolenia ochrony

bezstronności sędziów z przepisami o wyłączeniu sędziego. Należy także

odnotować zapatrywanie Trybunału Konstytucyjnego, że instytucja wyłączenia

sędziego jako instytucja mająca chronić poszanowanie powagi i dobrego imienia

sądu, jak też mająca chronić prawa innych uczestników postępowania, powinna być

tak uregulowana, by nie powodować drastycznego ograniczenia inicjatywy do

składania wniosków w tym przedmiocie. Reguły wyłączenia sędziego służą

budowie społecznego zaufania do wymiaru sprawiedliwości, zaś instytucja

wyłączenia sędziego zapewnia bezstronność sądu i umacnia jego autorytet.

Jednocześnie warto już na początku rozważań wskazać, że praktyka

orzecznicza Sądu Najwyższego, który po nowelizacji Kodeksu postępowania

cywilnego z dnia 4 lipca 2019 r. rozpoznaje wnioski o wyłączenie sędziego w

II NSNc 12/25

4

składzie jednego sędziego, zgodnie z regułą ogólną z art. 47 § 1 k.p.c., która

dotyczy rozpoznania przez sąd w pierwszej instancji spraw w składzie jednego

sędziego świadczy o traktowaniu tych postępowań jako odrębnych spraw. W

postanowieniu Sądu Najwyższego z 10 sierpnia 2020 r., IV CO 143/20,

w którym Sąd Najwyższy wprost stwierdził, że po zmianie treści art. 52 § 2 k.p.c.,

który przewidywał, że postanowienie w przedmiocie wyłączenia sędziego sąd

wydawał w składzie trzech sędziów zawodowych, a obecnie nie reguluje w sposób

szczególny składu sądu, zastosowanie w tym zakresie ma reguła ogólna (art. 47

§ 1 k.p.c.), że sąd orzeka w składzie jednego sędziego (opinia BSiASN dotycząca

spraw II CSKP 216/22 oraz III CZ 182/22, z 28 października 2022 r.,

BSA I.400.14.2022).

Nawiązując do treści konstytucyjnych Sąd Najwyższy podkreślił, że

statuujące instytucję wyłączenia sędziego przepisy Kodeksu postępowania

cywilnego muszą być wykładane z należytym poszanowaniem przepisów

ustrojowych rozdziału VIII Konstytucji RP. Powinny być wykładane w duchu

ich gwarancyjnego charakteru, ściśle i w sposób wolny od jakichkolwiek uproszczeń

(patrz: postanowienie Sądu Najwyższego z 30 kwietnia 2021 r., I NWW 1/21). W

sprawie I NWW 123/21 Sąd Najwyższy wyszedł zaś z założenia, iż pomimo że

regulacja z art. 49 § 1 k.p.c. nie zawiera katalogu spraw, w których dopuszczalne

jest składanie przez strony wniosków o wyłączenie sędziego, oczywistym jest, że

na gruncie wskazanego przepisu odnosić należy to do głównego przedmiotu

postępowania sądowego. Stąd nie ulega wątpliwości, że omawiana regulacja

procesowa z art. 49 k.p.c. daje gwarancje, że strona może wnioskować o

wyłączenie sędziego wyznaczonego do rozpoznania danej sprawy co do meritum.

Kodeks postępowania cywilnego przewiduje wyłączenie sędziego zarówno z

mocy ustawy, jak i na żądanie sędziego oraz na wniosek strony. Wyłączenie

sędziego może mieć zatem dwie postaci, tj. bezwzględne wyłączenie sędziego z

mocy ustawy w razie zaistnienia którejś z przesłanek przewidzianych w

enumeratywnym katalogu zawartym w art. 48 k.p.c. (iudex inhabilis) oraz względne

wyłączenie sędziego na wniosek strony lub samego sędziego z art. 49 k.p.c. w

razie wystąpienia innych okoliczności (niż przewidziane w art. 48 k.p.c.), które

kreując stosunek osobisty pomiędzy sędzią a którymś z podmiotów wywołujący

II NSNc 12/25

5

wątpliwości co do bezstronności orzekającego, uzasadniają jego wyłączenie z

rozpoznawania danej sprawy (iudex suspectus) (por: P. Feliga, w: T. Szanciło (red.),

Kodeks postępowania cywilnego, Tom I, Komentarz, Warszawa 2019, s. 11).

Z kolei w wyroku z 2 czerwca 2010 r., SK 38/09, Trybunał Konstytucyjny

podkreślił, że nie może budzić zasadniczych zastrzeżeń dążenie ustawodawcy do

takiego ukształtowania procedury rozpoznawania wniosków o wyłączenie sędziego,

które respektując podstawowy cel tej instytucji zapewni jednocześnie

poszanowanie powagi i dobrego imienia sądu (wymiaru sprawiedliwości), jak

również ochronę praw innych uczestników postępowania. Z tego choćby względu

uznać należy za uzasadnione i pożądane obowiązywanie takich rozwiązań

prawnych (procesowych), których celem jest zapobieżenie nadużywaniu tej

instytucji. W powołanym judykacie Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że znaczenie

i rola instytucji wyłączenia sędziego wymaga stworzenia procedur pozwalających z

jednej strony na jej realne stosowanie, ale z drugiej zapobiegających jej

nadużywaniu.

Sąd Najwyższy w tym składzie zwraca uwagę na racjonalność,

w konsekwencji której ograniczenie zgłaszania przez stronę wniosku o wyłączenie

sędziego w postępowaniu ze skargi nadzwyczajnej, można poczytywać jako

służące dobru wymiaru sprawiedliwości w tym znaczeniu, że prowadzi do

zdecydowanego przyspieszenia toku postępowania, a tym samym realizuje istotny

z punktu widzenia zasad państwa prawa postulat tworzenia rozwiązań

sprzyjających efektywności postępowania sądowego.

Powielanie przez strony wniosków o wyłączenie sędziego obniża

skuteczność i efektywność wymiaru sprawiedliwości. Strona, której zależy na

maksymalnym opóźnieniu rozpoznania sprawy, może takimi wnioskami

o wyłączenie sędziego doprowadzić do paraliżu postępowania. Bez wątpienia

tego rodzaju nadużycie praw procesowych nie służy określonemu w Konstytucji RP

oraz prawie Unii Europejskiej celowi, jakim jest gwarancja bezstronności

czy szerzej rzetelności procesu. Nie służy również budowie społecznego zaufania

do wymiaru sprawiedliwości. Wręcz przeciwnie, tego rodzaju praktyka prowadzi

niejednokrotnie do wypaczenia sensu tej ochrony, przewlekłości postępowania

II NSNc 12/25

6

lub naruszenia w inny sposób praw innych stron postępowania (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z 30 kwietnia 2021 r., I NWW 1/21).

Wniosek o wyłączenie sędziego ma swój samodzielny byt procesowy, a

sprawę jego rozpoznania należy uznać za postępowanie incydentalne, prowadzone

na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Składający wniosek

powinien przedstawić okoliczności i/lub zdarzenia, które mogą stanowić faktyczne

źródło jego żądań. Ponadto, wniosek powinien być zasadny, tj. powinien zawierać

opis okoliczności uprawdopodobniający podstawy wyłączenia sędziego w tej

konkretnej sprawie dotyczącej wyłączenia sędziego. Nie chodzi zatem o opis

jakichkolwiek okoliczności, ale o okoliczności uzasadnione (por. E. Stefańska, [w:]

Kodeks postępowania cywilnego, M. Manowska (red.) Warszawa 2021, s. 212).

Składający wniosek jest także zobowiązany do poszanowania art. 3 k.p.c., tj.

zasady dokonywania czynności procesowych zgodnie z prawdą materialną i

dobrymi obyczajami.

Jednocześnie, Sąd Najwyższy wyraża obawy wynikające z rozumienia tego

pojęcia w sposób szeroki, a przede wszystkim ma na uwadze konsekwencje

orzecznicze skutkujące negatywnie dla efektywności postępowania cywilnego,

mogące wywołać stan przewlekłości sprawy, wskutek niezasadnego składania

wniosków o wyłączenie sędziego w sprawach ze skargi nadzwyczajnej. Jednak za

nadrzędne Sąd Najwyższy uznaje prawo strony postępowania głównego

do wyjaśnienia wszelkich wątpliwości co do składu sędziowskiego rozpoznającego

sprawę ze skargi nadzwyczajnej.

Mając na uwadze art. 77 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP Sąd

Najwyższy w niniejszej sprawie stwierdził dopuszczalność wniosku Rzecznika Praw

Obywatelskich. Jako nadrzędne Sąd Najwyższy uznaje te względy, które służyć

mają wyjaśnieniu wszelkich wątpliwości zawartych we wniosku o wyłączenie

sędziego Sądu Najwyższego. W konsekwencji przedmiotem staje się badanie

podstaw wyłączenia sędziego, co z kolei nie może być w żaden sposób

ograniczone zakazem dopuszczalności drogi sądowej.

Dopuszczalność oznacza dozwolenie, danie przystępu, uzyskanie

możliwości i może być rozpatrywana w kontekście dokonywania określonych

czynności na tle poszczególnych instytucji procesowych, w tym także w zakresie

II NSNc 12/25

7

złożenia wniosku o wyłączenie sędziego lub żądania sędziego wyłączenia go od

udziału w sprawie. W prawie procesowym dopuszczalność bywa rozumiana jako

cecha czynności procesowej, bez której czynność ta nie może wywołać właściwych

skutków prawnych. Dopuszczalność wiąże się zatem z możliwością zbadania

zasadności określonego żądania, a niedopuszczalność należy rozumieć jako

niemożność przystąpienia do jego merytorycznej oceny (T. Zembrzuski,

Dopuszczalność środków zaskarżenia w postępowaniu cywilnym, Polski Proces

Cywilny 2022, nr 3, s. 437 i nast., S. Hanausek, Orzeczenie sądu rewizyjnego w

procesie cywilnym, Warszawa 1967, s. 193; Opinia dotycząca spraw

II CSKP 216/22 oraz III CZ 182/22, z 28 października 2022 r., BSA I.400.14.2022).

Rozważania te prowadzą do konkluzji, że jako wniosek procesowy

w rozumieniu Kodeksu postępowania cywilnego, jest rozpoznawany merytorycznie,

a jego dopuszczalność nie jest ograniczana w świetle art. 77 ust. 2 Konstytucji RP

ze względu na przedmiot postępowania czy też incydentalny charakter. Ponadto,

zakaz zamykania drogi sądowej ma umocowanie konstytucyjne, co oznacza, że ani

ustawą, ani aktem podustawowym nie można zakazu uchylić żadnemu z

podmiotów, któremu ono przysługuje na mocy art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (por.

Komentarz do Konstytucji RP, Tom I, M. Safjan, L. Bosek (red.), Warszawa 2016, s.

1779). Prawo to ma charakter formalny jako instrument ochrony wolności i praw.

Choć ograniczenia tego prawa istnieją w każdym systemie prawnym, to wniosek o

wyłączenie sędziego też im podlega ze względu na konieczność zastosowania

analogicznych procedur co do wszczęcia postępowania, terminów procesowych i

materialnych czy zasad postępowania dowodowego, jakie mają zastosowanie do

wniosków na podstawie Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd Najwyższy

podkreśla, że tylko w tym znaczeniu przedmiotowy wniosek może podlegać

ograniczeniom prawa do sądu.

Należy też mieć na uwadze ograniczenia prawa do sądu wynikające z wielu

płaszczyzn aksjologii procesowej, w tym z potrzeby zapewnienia bezpieczeństwa

prawnego, czy też z zasady legalizmu. Zatem wniosek o wyłączenie sędziego w

sprawie ze skargi nadzwyczajnej należy poddać formalnym rygorom proceduralnym,

które są wyznaczone ramami przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, bowiem

II NSNc 12/25

8

wyłącznie w tych granicach procesowych może mieć miejsce realizacja prawa do

sądu.

Biorąc pod uwagę fakt, że rozważany wniosek jest tzw. postępowaniem

incydentalnym, zawisłym i rozpoznawanym wobec tzw. sprawy głównej ze skargi

nadzwyczajnej, trzeba też mieć na względzie skutki braku poszanowania standardu

konstytucyjnego. Sąd Najwyższy w tym składzie uważa, że pełne zachowanie

wszelkich standardów konstytucyjnych, wynikających z art. 45 Konstytucji RP w

postępowaniu incydentalnym jest niezbędne do tego, aby sprawa główna uwolniona

była od zarzutu wad procesowych. W przeciwnym razie bowiem, postępowanie

główne może być narażone na nieważność.

W odniesieniu do wniosku o wyłączenie sędziego treścią żądania jest

wyłączenie sędziego orzekającego w sprawie, zaś podstawą faktyczną owego

żądania, opis okoliczności, które poddają w wątpliwość bezstronność

lub niezawisłość takiego sędziego. W ten sposób określone roszczenie procesowe

strony postępowania głównego formułują we wniosku, którego treść określa rodzaj

sprawy. Zawarta we wniosku podstawa faktyczna żądania czyli opis okoliczności,

wskazujących na brak bezstronności lub niezawisłości podlega ocenie jako odrębna

sprawa przez sędziego wyznaczonego lub wylosowanego do rozpoznania takiego

wniosku. Wniosek o wyłączenie sędziego zgłoszony w sprawie ze skargi

nadzwyczajnej, dotyczyć może zarówno spraw cywilnych w znaczeniu formalnym

jak i materialnym, gdzie decydujący jest rodzaj stosunku prawnego łączącego

strony postępowania, oparty na równorzędności, dobrowolności czy swobodzie

określenia jego treści lub na podziale z perspektywy prawa publicznego i

prywatnego. Chodzi w tym wypadku o procesową ochronę, której przedmiotem jest

zapewnienie niezależności, bezstronności i niezawisłości sędziego orzekającego w

sprawie głównej ze skargi nadzwyczajnej. Warto też zauważyć, że Kodeks

postępowania cywilnego nie wprowadza rozróżnienia na sprawę w postępowaniu

głównym czy też sprawę incydentalną. Te są określeniami stosowanymi w doktrynie.

Rzetelne załatwienie sprawy cywilnej jest poddane pewnemu formalizmowi,

co oznacza, że jej załatwienie musi nastąpić według i na podstawie ustanowionych

dla tych spraw regulacji prawa procesowego. Wniosek o wyłączenie sędziego

należy postrzegać jako jedną z form tej regulacji, która ma służyć w/w

II NSNc 12/25

9

nadrzędnemu celowi, jakim jest właśnie doprowadzenie do wydania orzeczenia

przez sędziego niezawisłego i bezstronnego w sprawie głównej ze skargi

nadzwyczajnej, jak i w zakresie innych rozpatrywanych przez Sąd Najwyższy

środków zaskarżenia. Przy czym w przedmiotowej sprawie Sąd Najwyższy

podkreśla, że dokonuje oceny dopuszczalności niniejszego wniosku wyłącznie

z perspektywy prawa cywilnego procesowego, bowiem sprawa główna ze skargi

nadzwyczajnej jest sprawą cywilną i na podstawie tej procedury wniosek został

złożony. Czym innym jest badanie dopuszczalności wniosku o wyłączenie sędziego,

a czym innym zdjęcie z urzędu z perspektywy ustrojowej.

Sąd Najwyższy, badając treść wniosku o wyłączenie sędziego w sprawie ze

skargi nadzwyczajnej, dokonał oceny, że spełnia on kryteria dopuszczalności

i może być poddany ocenie merytorycznej.

Dotychczasowa praktyka Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych w

sprawach o wyłączenie sędziego oraz analiza treści wniosków w tych sprawach,

wskazują na powtarzającą się w nich okoliczność powołania sędziego w drodze

uchwały Krajowej Rady Sądownictwa, ukształtowanej w trybie określonym

przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie

Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r., poz. 3 ze zm.).

Zgodnie z art. 29 § 4 u.SN okoliczności towarzyszące powołaniu sędziego Sądu

Najwyższego nie mogą stanowić wyłącznej podstawy do podważenia orzeczenia

wydanego z udziałem tego sędziego lub kwestionowania jego niezawisłości

i bezstronności.

Przechodząc do oceny merytorycznej wniosku, Sąd Najwyższy stwierdza,

że jest on bezzasadny.

Nie można zgodzić się z twierdzeniem Rzecznika Praw Obywatelskich,

jakoby wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 4 września 2025 r.

wprowadził nowość, a tym bardziej mającą charakter nowości istotnej, w

orzecznictwie dotyczącym sprawy z rozpoznawanej skargi nadzwyczajnej II NSNc

12/25. Z jej akt bowiem nie wynika, aby kiedykolwiek formułowano lub kierowano

jakiekolwiek pytanie do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, bądź też, aby

z jakiegoś innego powodu została zawieszona ze względu na potrzebę wyjaśnienia

wątpliwości wynikłych na tle zastosowanej podstawy prawnej, w oparciu o którą

II NSNc 12/25

10

orzekał sąd krajowy. Co więcej, polskie sądy powszechne, które wydały orzeczenie

podlegające kontroli w drodze skargi nadzwyczajnej, o którą wniósł Rzecznik Praw

Obywatelskich, też nie wyrażały wątpliwości, na tle stosowanego prawa krajowego

ani też strony nie wnosiły o wyjaśnienie żadnych wątpliwości co do podstaw

orzekania, zarówno w odniesieniu do prawa krajowego jak też do prawa Unii

Europejskiej. To ostatnie w ogóle taką podstawą orzekania w postępowaniu

instancyjnym poprzedzającym wniesienie skargi nadzwyczajnej nie było. Stąd Sąd

Najwyższy orzekając w przedmiocie niniejszego wniosku o wyłączenie sędziów

Sądu Najwyższego wyraża zdziwienie przedstawionym przez Rzecznika Praw

Obywatelskich rozumowaniem, jakoby „orzecznicza nowość” mogła stanowić

podstawę ich wyłączenia od orzekania w sprawie z rozpoznawanej skargi

nadzwyczajnej.

Jeżeli Rzecznik Praw Obywatelskich we wniosku o wyłączenie sędziów Sądu

Najwyższego twierdzi, że „zgodnie z zasadą pierwszeństwa prawa unii Europejskiej,

znajdującą swe źródło również w art. 9 i 91 Konstytucji RP, organy państwa

polskiego, w tym Rzecznik Praw Obywatelskich, są zobowiązane do korzystania ze

swych kompetencji w taki sposób, aby powyższy wyrok Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej był wykonany”, to Sąd Najwyższy w tym składzie zwraca uwagę

Rzecznikowi Praw Obywatelskich, że właściwym trybem wykonania takiego wyroku

jest lub są działania władzy ustawodawczej i/lub wykonawczej. Tego typu

czynnością procesową nie jest wniosek o wyłączenie sędziego. Wyrok Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej nie jest i nie może być w świetle k.p.c. podstawą

takiego wyłączenia. Wniesiony przez Rzecznika Praw Obywatelskich wniosek jest

zatem bezpodstawny, a podjęta czynność procesowa przyczyniła się do opóźnienia

rozpoznania środka zaskarżenia, jakim jest skarga nadzwyczajna.

Obawa Rzecznika Praw Obywatelskich, jeżeli takową wyraża, o spełnianie

przez niektórych sędziów Sądu Najwyższego standardów europejskich jest

całkowicie bezpodstawna. W procedurze powoływania i rekomendowania sędziów

Sądu Najwyższego uczestniczą Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej i Krajowa

Rada Sądownictwa, które dokonują oceny spełniania przez kandydatów kryteriów

ustawowych do zajmowania tego najwyższego stanowiska sędziowskiego w

Rzeczypospolitej Polskiej. Oceny takiej nie dokonuje Sąd Najwyższy rozpoznając

II NSNc 12/25

11

wniesiony przez Rzecznika Praw Obywatelskich wniosek o wyłączenie sędziego od

orzekania w sprawie ze skargi nadzwyczajnej na podstawie art. 49 § 1 i 50 § 1 k.p.c.

Ponadto Sąd Najwyższy w tym składzie podkreśla, że zgadza się

z Rzecznikiem Praw Obywatelskich, który cytuje pkt 2 sentencji wyroku Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 4 września 2025 r., dotyczący sposobu

interpretacji Artykułu 19 ust. 1 akapit drugi Traktatu o Unii Europejskiej w związku z

art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej, tyle że, w sprawie, której

orzeczenie zaskarżono skargą nadzwyczajną, prawo Unii Europejskiej nie miało

zastosowania. Wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich nie zawiera argumentów

na rzecz wyłączenia konkretnych sędziów od rozpoznawania ww. sprawy, ani też

nie wskazuje związku pomiędzy podstawą prawną orzekania w sprawie ze skargi

nadzwyczajnej a prawem Unii Europejskiej, które pozostawałoby w kolizji z tą

podstawą prawną orzekania zawartą w polskim prawie krajowym, która znalazła

zastosowanie do sprawy rozpoznawanej w postępowaniu przed sądem

powszechnym, a które to orzeczenie Rzecznik Praw Obywatelskich zaskarżył

środkiem nadzwyczajnym.

Sąd Najwyższy nie może też zaakceptować stanowiska Rzecznika Praw

Obywatelskich, który przywołując p. 55 wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej twierdzi, że „z sentencji wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r.

wynika, że w pewnych okolicznościach orzeczenie Sądu Najwyższego powinno być

uznane za niebyłe (nieistniejące)”. Rzecznik Praw Obywatelskich zastrzegł,

że „nie chodzi o każde orzeczenie Sądu Najwyższego wydane z udziałem każdego

sędziego Sądu Najwyższego powołanego po zmianie zasad kształtowania składu

Krajowej Rady Sądownictwa, dokonanej ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r.” bowiem

„skutek w postaci uznania orzeczenia za niebyłe powstaje tylko wówczas, gdy w

składzie orzekającym zasiada choćby jeden sędzia powołany w szczególnych

okolicznościach, które były tłem sprawy zakończonej wyrokiem TSUE z dnia 21

grudnia 2023 r., C-718.12”.

Odnosząc się do tego zarzutu Sąd Najwyższy stwierdza po pierwsze, że

Rzecznik Praw Obywatelskich ponownie nie wykazał związku pomiędzy ww.

wyrokiem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej a rozpoznawaną ze skargi

nadzwyczajnej sprawą, w której złożył wniosek o wyłączenie sędziów Sądu

II NSNc 12/25

12

Najwyższego. A po drugie, na dzień orzekania nie ma podstaw do uznania

orzeczenia z rozpoznawanej skargi nadzwyczajnej za niebyłe lub nieistniejące

choćby dlatego, że ono jeszcze w ogóle nie zapadło. Tryb stwierdzenia, że

orzeczenie jest niebyłe lub nieistniejące nie może mieć charakteru abstrakcyjnego.

W konsekwencji obawy Rzecznika Praw Obywatelskich w tym zakresie Sąd

Najwyższy uznaje zarówno za bezpodstawne jak i przedwczesne.

Co do zarzutu, dotyczącego orzeczeń Sądu Najwyższego wydanych w

składach, w których zasiadał sędzia powołany w 2018 r. na podstawie uchwały

Krajowej Rady Sądownictwa, której wykonanie zostało wstrzymane

postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, wydanym na podstawie

art. 388 § 1 k.p.c. w związku z ówczesnym brzmieniem art. 44 ust. 3 ustawy z dnia

12 maja 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r.

poz. 389), a która następnie została uchylona przez Naczelny Sąd Administracyjny,

Sąd Najwyższy przypomina to, na co zwracał już uwagę w innych orzeczeniach

dotyczących wniosków o wyłączenie sędziów na podstawie okoliczności

związanych z ich powołaniem, że jest to prerogatywa Prezydenta Rzeczypospolitej

Polskiej, mającą podstawę bezpośrednio w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

W konsekwencji wniosek o wyłączenie sędziego Sądu Najwyższego od orzekania

w sprawie ze skargi nadzwyczajnej, formułowany na podstawie art. 49 § 1 i 50

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 uSN i w zw. z art. 39821 oraz 391 § 1 k.p.c. nie może

być podstawą oceny powołania sędziego Sądu Najwyższego, którego to aktu

Prezydent RP dokonał mimo podjęcia przez Naczelny Sąd Administracyjny ww.

uchwały. W tym kontekście tj. oceniając treść wniosku Rzecznika Praw

Obywatelskich należałoby przyjąć, że jest to wniosek nie o wyłączenie sędziów

Sądu Najwyższego w danej sprawie, ale wniosek o złożenie z urzędu. Rzecznik

Praw Obywatelskich wybrał więc niewłaściwe postępowanie dla zrealizowania

swojego postulatu, zapominając chyba o art. 180 ust. 1 Konstytucji RP.

Sąd Najwyższy rozpoznając wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich, na

dzień orzekania w niniejszej sprawie, związany jest decyzją Prezydenta RP a nie

postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego. Ponadto Sąd Najwyższy, w

postępowaniu z wniosku o wyłączenie sędziego, nie ma żadnych podstaw

prawnych do dokonywania oceny treści orzeczenia Naczelnego Sądu

II NSNc 12/25

13

Administracyjnego i jego wpływu na powołania sędziów Sądu Najwyższego. Ww.

postanowienie podlega kontroli w zupełnie innym trybie, a Sąd Najwyższy nie

sprawuje w tym zakresie jurysdykcji. Powołania sędziów Sądu Najwyższego są

zatem faktem wynikającym z aktu urzędowego Prezydenta Rzeczypospolitej

Polskiej i dopóki ten akt pozostaje w mocy, to Sąd Najwyższy jest nim związany.

Sąd Najwyższy odnosząc się do zawartego we wniosku Rzecznika Praw

Obywatelskich stwierdzenia Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z pkt. 51

wyroku z dnia 21 grudnia 2023 r. iż powołania dokonane w okolicznościach

związanych z podjęciem uchwały, wskazywały na całkowite lekceważenie przez

władzę wykonawczą autorytetu, niezależności i roli sądownictwa oraz miały na celu

zakłócenie toku sprawowania wymiaru sprawiedliwości, stoi na stanowisku, że

ocena ta jest odnoszona do decyzji władzy wykonawczej, zaś władza sądownicza

musi pozostać związana obowiązującym stanem prawnym. Rolą Sądu

Najwyższego w postępowaniu z wniosku o wyłączenie sędziego nie jest orzekanie

na podstawie oceny politycznej, która nie ma podstaw prawnych.

Na dzień orzekania w sprawie z wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich

Sąd Najwyższy związany jest dokonanym przez Prezydenta RP aktem urzędowym

powołania sędziów Sądu Najwyższego, bowiem akty te nie zostały uchylone, a

zatem uwzględnienie wniosku byłoby pozbawione podstaw prawnych. Sąd

Najwyższy z całą stanowczością podkreśla, że wniosek o wyłączenie sędziego w

danej sprawie cywilnej, wniesiony na podstawie art. 49 § 1 i 50 § 1 k.p.c.

zawierający opis okoliczności pochodzący z treści wyroku Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej, nie jest instytucją mającą służyć weryfikacji aktu

urzędowego Prezydenta RP. W konsekwencji zarzut Rzecznika Praw

Obywatelskich, iż „fakt dokonania w trybie pilnym i bez odczekania by zapoznać się

z uzasadnieniem postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego (…)

poważnie naruszył zasadę podziału władz charakteryzującą funkcjonowanie

państwa prawnego” należy uznać za całkowicie chybiony.

Sąd Najwyższy nie może zatem przychylić się do wniosku Rzecznika Praw

Obywatelskich, aby wyłączyć wymienionych w nim sędziów Sądu Najwyższego na

podstawie tego, że „istnieje wysokie ryzyko, że orzeczenie wydane z udziałem tych

sędziów zostanie w przyszłości – na podstawie wyroku Trybunału Sprawiedliwości

II NSNc 12/25

14

Unii Europejskiej z dnia 4 września 2025 r. – uznane za niebyłe”. Takie

rozumowanie jest przedwczesne i nieuprawnione. W tym miejscu Sąd Najwyższy

chce raz jeszcze przypomnieć, że rozpoznawana sprawa ze skargi nadzwyczajnej

nie jest i nie była zawisłą przed Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej,

dlatego też nie ma żadnych podstaw prawnych, aby orzeczenie z tej skargi w

przyszłości uznawać za niebyłe lub nieistniejące na podstawie wyroku Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 4 września 2025 r. Adresatem jego treści są

bowiem organy władzy wykonawczej, a nie Sąd Najwyższy lub sądy powszechne

orzekające w przyszłości tj. po rozpoznaniu przez Sąd Najwyższy nadzwyczajnego

środka zaskarżenia.

Ze zdziwieniem Sąd Najwyższy przyjmuje troskę Rzecznika Praw

Obywatelskich o podjęcie wszelkich czynności procesowych, które służą

minimalizacji ryzyka uznania orzeczenia w sprawie ze skargi nadzwyczajnej za

niebyłe. Rzecznik Praw Obywatelskich powinien stać na straży obowiązującego

porządku prawnego, bo tylko taka postawa buduje pewność prawa i

bezpieczeństwo obrotu prawnego. Tymczasem Rzecznik Praw Obywatelskich

sformułował wniosek a nawet zarzut, w oparciu o zdarzenie, jego zdaniem

prawdopodobne, choć przyszłe i niepewne, zaś w ocenie Sądu Najwyższego,

pozbawione podstaw prawnych. Taki wniosek o wyłączenie sędziego w świetle

k.p.c. jest procesowym nadużyciem i opóźnia rozpoznawanie skargi nadzwyczajnej.

Sąd Najwyższy nie może też przyjąć za argument na rzecz wyłączenia

sędziów Sądu Najwyższego orzekających w sprawie ze skargi nadzwyczajnej faktu,

że „w orzecznictwie krajowym (w szczególności Trybunału Konstytucyjnego) istnieją

orzeczenia, których celem było zakwestionowanie dopuszczalności wypowiadania

się przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej o zmianach w polskim

sądownictwie, zapoczątkowanych ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r., a także

wykluczenie możliwości wyłączenia sędziego z powodów związanych z

przebiegiem procedury powołania”. Przedstawione rozumowanie byłoby w

rezultacie tożsame z przyjęciem przez Sąd Najwyższy wyroku Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej jako podstawy orzekania. Tego Sądowi

Najwyższemu uczynić nie wolno dopóty, dopóki polski ustawodawca wyroków

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej nie uczyni podstawą orzekania

II NSNc 12/25

15

w świetle krajowego porządku prawnego. Sąd Najwyższy stanowczo przypomina,

że wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, podobnie jak orzeczenia

innych sądów międzynarodowych, nie może zastąpić ustawy, jako podstawy

orzekania przez polskie sądy krajowe, w tym przez Sąd Najwyższy, bowiem

sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają

tylko Konstytucji oraz ustawom (art. 178 ust. 1 Konstytucji RP).

Sąd Najwyższy chce też podkreślić, że zgodnie z obowiązującym stanem

prawnym na dzień orzekania w sprawie z wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich

o wyłączenie sędziów Sądu Najwyższego, wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej nie stanowią i nie mogą stanowić podstawy prawnej orzekania w tym

postępowaniu. W konsekwencji nie ma też powodu do wyrażania obawy co do

uznania przyszłego wyroku Sądu Najwyższego w sprawie ze skargi nadzwyczajnej

z udziałem sędziów wylosowanych do jej składu za niebyłe przez sąd powszechny.

Zawarte we wniosku stanowisko, co do obowiązujących w polskim

prawodawstwie przepisów zakazujących ustalania zgodności powołania

sędziowskiego z prawem, Sąd Najwyższy uznaje za opinię Rzecznika jako organu

państwa, która może być adresowana jedynie do władzy ustawodawczej lub

wykonawczej, które jako jedyne w demokratycznym państwie prawa, mogą wyżej

opisany stan prawny zmienić. Sąd Najwyższy nie jest adresatem tych opinii,

podobnie jak nie może orzekać na ich podstawie.

Odnosząc się zaś do cytowanego przez Rzecznika Praw Obywatelskich pkt.

1 sentencji wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r. interpretacji Artykułu 19 ust. 1

akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej

oraz zasadą pierwszeństwa prawa Unii, Sąd Najwyższy stwierdza, że adresatem

tych opinii są organy władzy ustawodawczej i/lub wykonawczej. W ocenie Sądu

Najwyższego tylko i wyłącznie w drodze zmian legislacyjnych można te postulaty

zrealizować. Sąd Najwyższy takich kompetencji nie posiada, podobnie zresztą jak

inne polskie sądy, sprawujące wymiar sprawiedliwości w Rzeczypospolitej Polskiej

(art. 175 ust. 1 Konstytucji RP), które pozostają władzą odrębną i niezależną od

innych władz (art. 173 Konstytucji RP), zaś uwzględnienie wniosku o wyłączenie

sędziego w danej sprawie cywilnej nie może opierać się na interpretacji wyroku

II NSNc 12/25

16

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, gdyż byłoby pozbawione podstawy

prawnej.

Sąd Najwyższy zgadza się z zawartym we wniosku Rzecznika Praw

Obywatelskich twierdzeniem, że jego rolą nie jest wypowiadanie się na temat

zasadności wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 4 września

2025 r. czy zakresu kompetencji europejskich trybunałów do oceny krajowych

regulacji prawnych stanowiących podstawę mandatu sędziowskiego, w tym

procedury powołania. Jednak Sąd Najwyższy nie zgadza się z opinią, że wyrok

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej stał się elementem obrotu prawnego,

stanowiącym nowe zdarzenie prawne, skutkujące utratą aktualności argumentacji

leżącej u podstaw uchwały III CZP 44/23, a tym bardziej Sąd Najwyższy nie zgadza

się na to, aby wyrok tego Trybunału był podstawą orzekania w postępowaniu

incydentalnym w sprawie ze skargi nadzwyczajnej o wyłączenie od orzekania w niej

sędziów Sądu Najwyższego.

Treść wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich skłoniła Sąd Najwyższy

do uporządkowania pewnych kwestii merytorycznych. Istotą orzeczeń trybunałów

międzynarodowych jest kierowanie ich do państw-stron traktatów lub konwencji

międzynarodowych, na mocy których takie trybunały zostały ustanowione. Zawarte

w wyrokach tych organów stanowiska mogą być zrealizowane co do zasady przez

organy władzy wykonawczej, a gdy ich wykonanie wymaga zmian legislacyjnych, to

treść orzeczeń winna być wskazówką dla władzy ustawodawczej do podjęcia i

przeprowadzenia inicjatywy w tym zakresie.

Powoływana przez Rzecznika Praw Obywatelskich zasada pierwszeństwa

prawa Unii Europejskiej mogłaby mieć zastosowanie wyłącznie wtedy, gdy kolizja

między normą prawa krajowego a normą prawa Unii Europejskiej w danej sprawie

występuje. W rozpoznawanej sprawie ze skargi nadzwyczajnej kolizji ww. norm po

prostu nie ma, gdyż orzeczono w oparciu o jednoznaczny i nie budzący wątpliwości

stan prawny wynikający z polskiego prawa krajowego. A jeśli nawet sąd krajowy

orzeka na podstawie prawa Unii Europejskiej, lecz jego stosowanie w porządku

krajowym państwa członkowskiego w danej sprawie nie budzi wątpliwości, to także

nie mamy do czynienia z kolizją, która wymagałaby odwołania się do zasady

pierwszeństwa. Może zdarzyć się i tak, że sąd krajowy orzeka na podstawie prawa

II NSNc 12/25

17

krajowego, którego treść jest wynikiem implementacji prawa Unii Europejskiej w

krajowym porządku prawnym i wówczas tym bardziej nie występuje kolizja prawa

krajowego z unijnym, która nakazywałaby odwoływać się do zasady pierwszeństwa

prawa Unii Europejskiej, bowiem ustawodawca już to uczynił poprzez proces

legislacyjny, a rolą sędziego krajowego jest jedynie zastosowanie prawa krajowego,

którego treść jest zgodna z prawem Unii Europejskiej. Nie wolno zapominać o

fundamentalnych instytucjach ustrojowych oraz o ich systemowych zależnościach.

Treść wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich świadczy o niezrozumieniu miejsca

prawa Unii Europejskiej w porządku krajowym państw członkowskich tej organizacji

międzynarodowej.

Za zagrożenie dla zasady pewności prawa Sąd Najwyższy uznaje,

sugerowane w treści uzasadnienia wniosku założenie, iż polskie sądy, stosując się

do wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, będą odmawiały

respektowania orzeczeń Sądu Najwyższego wydanych w określonych składach,

uznając te orzeczenia za niebyłe. To właśnie ta sugestia może prowadzić

do naruszenia zasady pewności prawa lub zaufania obywateli do instytucji wymiaru

sprawiedliwości czy też prawa do sądu i rzetelnego procesu. Takich działań w

państwie prawa podejmować nie wolno, gdyż skutkują naruszeniem art. 7

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Podsumowując ocenę merytoryczną wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich

Sąd Najwyższy stwierdza, że zawiera on błędne uzasadnienie, tj. oparte na błędnej

podstawie prawnej, bowiem z jednej strony jest to art. 49 § 1 i art. 50 § 1 k.p.c.,

z drugiej zaś argumenty w nim zawarte w żaden sposób nie odnoszą

się do okoliczności sprawy ze skargi nadzwyczajnej, czego jednoznacznie wymaga

przytoczona przez Rzecznika podstawa prawna. Argumenty zawarte

w uzasadnieniu pochodzą z abstrakcyjnego wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej odnoszącego się do zupełnie innej sprawy, w którym znalazły się

opinie dotyczące obowiązującego w demokratycznym państwie prawnym

ustawodawstwa, adresowane do władzy ustawodawczej i wykonawczej. Jeśli

Rzecznik Praw Obywatelskich podziela zawartą w wyroku Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej argumentację, to winien wybrać inny tryb

postępowania, bowiem wniosek o wyłączenie sędziego Sądu Najwyższego

II NSNc 12/25

18

orzekającego w sprawie ze skargi nadzwyczajnej nie jest właściwym

trybem/postępowaniem do realizacji postulatów legislacyjnych. Wobec powyższego

nie ma żadnych podstaw zakładać, iż polskie sądy, wykonując przyszły wyrok lub

postanowienie Sądu Najwyższego ze skargi nadzwyczajnej, będą miały argumenty

do uznania ww. orzeczenia za niebyłe. Podobnie jak nie ma też ryzyka opisanych w

uzasadnieniu wniosku następstw, bowiem Sąd Najwyższy stwierdził, że Rzecznik

Praw Obywatelskich nie uprawdopodobnił przyczyn wyłączenia wymienionych

sędziów i dlatego oddalił wniosek jako bezzasadny.

Mając zatem na uwadze dopuszczalność wniosku o wyłączenie sędziego

w sprawie ze skargi nadzwyczajnej, jego merytoryczne rozpoznanie i jednocześnie

praktykę w tym względzie, Sąd Najwyższy pragnie zwrócić uwagę na art. 41 k.p.c.

zgodnie z którym, z uprawnienia przewidzianego w przepisach postępowania

stronom i uczestnikom tego postępowania nie wolno czynić użytku niezgodnego z

celem, dla którego je ustanowiono, gdyż kwalifikowane jest to jako nadużycie prawa

procesowego.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego ukształtował się pogląd, w świetle

którego wielokrotne składanie przez stronę wniosków o wyłączenie sędziego,

opartych na tych samych ogólnikowych zarzutach, niedających się zweryfikować i w

sposób oczywisty godzących w powagę sądu, jest nadużyciem praw procesowych

(postanowienie Sądu Najwyższego z 16 czerwca 2016 r., V CSK 649/15, Legalis, P.

Feliga, op. cit., s. 29). Wobec powyższego, zdaniem Sądu Najwyższego, wniosek o

wyłączenie sędziego w niniejszej sprawie ze skargi nadzwyczajnej, który nie

zawiera uprawdopodobnionych okoliczności tego rodzaju, że mogłyby wywołać

uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie, a

zawierający jedynie przesłankę powołania do pełnienia urzędu na stanowisku

sędziego w drodze uchwały Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie

określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o

Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw, może stanowić

nadużycie prawa procesowego w rozumieniu art. 41 k.p.c.

Sąd Najwyższy ma na względzie potrzebę zapobiegania nadużywaniu

instytucji wyłączenia sędziego jako narzędzia obstrukcji postępowania cywilnego.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przy okazji analizy ponownego wniosku o

II NSNc 12/25

19

wyłączenie sędziego podniesiono problem, że składanie kolejnych wniosków o

wyłączenie sędziego stanowiło w praktyce niejednokrotnie środek służący

przewlekaniu postępowania, albowiem każdy wniosek podlegał rozpoznaniu, nawet

jeżeli był oparty na tych samych przyczynach (uchwała Sądu Najwyższego z

21 sierpnia 2003 r., III CZP 42/03, OSNC 2004 r., Nr 7-8, poz. 107, Szanciło,

op. cit., s. 193).

Sąd Najwyższy zwraca też uwagę na fakt, że zakaz nadużywania prawa

procesowego jest elementem omówionej wyżej zasady rzetelnego postępowania

sądowego wyrażonej w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP oraz w ratyfikowanych przez

Polskę umowach międzynarodowych: art. 6 Europejskiej Konwencji Praw

Człowieka, art. 14 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich

i Politycznych i art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Rekonstrukcja

tego zakazu jest istotna również na płaszczyźnie zasady demokratycznego

państwa prawnego urzeczywistniającego zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2

Konstytucji RP). U podstaw tego zakazu legło założenie, zgodnie z którym nikt nie

może uzyskać korzystniejszej sytuacji prawnej przez postępowanie niezgodne z

prawem lub moralnością. Z zasady rzetelnego postępowania wywodzi się bowiem

obowiązek dokonywania przez sąd oraz strony i innych uczestników postępowania

wszelkich czynności zgodnie z prawem i nienadużywanie przyznanych im przez

prawo uprawnień procesowych (P. Feliga, op. cit., s. 27-28).

Sąd Najwyższy, po dokonaniu analizy składanych przez RPO wniosków o

wyłączenie sędziego w sprawach ze skargi nadzwyczajnej stwierdza, że mogą one

stanowić nadużycie prawa procesowego, polegające na korzystaniu przez stronę z

przepisów procedury cywilnej bez uzasadnienia, w sposób sprzeczny z

przeznaczeniem procesowym tych przepisów lub sprzeczny z ekonomią procesową.

Zatem wniosek o wyłączenie sędziego w sprawie ze skargi nadzwyczajnej, oparty

na przesłance dotyczącej okoliczności związanych z jego powołaniem, uzasadniony

wyrokiem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 4 września 2025 r., jest

nadużyciem prawa procesowego, rozumianym jako wykonywanie go poprzez

podejmowanie czynności procesowej przewidzianej przez ustawodawcę, formalnie

dopuszczalnej, dozwolonej, której dokonanie dopiero w okolicznościach

II NSNc 12/25

20

konkretnego przypadku będzie mogło zostać uznane jako nadużycie prawa

procesowego.

Sąd Najwyższy podkreśla, że jest to użycie prawa niezgodne z intencją

ustawodawcy, zmierzające do zakłócenia normalnego przebiegu procesu cywilnego.

Działanie takie nie jest skierowane wyłącznie przeciwko przeciwnikowi

procesowemu, ale godzi w sąd i stanowi poważne naruszenie zasady rzetelnego

procesu. Sąd Najwyższy ma obowiązek przeciwdziałać zastojowi procesu

cywilnego i dlatego uważa, że korzystanie ze wszystkich prawnie dopuszczalnych

środków lub któregoś z nich w złej wierze lub niezgodnie z przeznaczeniem

wniosku, może prowadzić do zaprzeczenia sprawiedliwości i w tej sytuacji takie

działanie można kwalifikować jako nadużycie prawa w ramach prawa cywilnego

procesowego.

Zdaniem Sądu Najwyższego, złożenie przez Rzecznika Praw Obywatelskich

wniosku o wyłączenie sędziego w tej sprawie lub też w każdej innej sprawie

cywilnej, który oparty jest na przesłance związanej z okolicznościami powołania

sędziego, wyrażonymi w wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z 4 września 2025 r., służy innym celom niż uzyskanie ochrony praw podmiotowych

i tym samym jest to korzystanie z uprawnienia procesowego w sposób obiektywnie

sprzeczny z treścią przepisów procesowych, z zasadami postępowania cywilnego,

zwłaszcza z zasadami równości i ekonomii procesowej, sprzecznie z wynikającym z

tych przepisów obowiązkiem zachowania uczciwości procesowej oraz innymi

zasadami współżycia społecznego (P. Feliga, op. cit., s. 28).

Sąd Najwyższy oceniając istotę wniosku o wyłączenie sędziego w niniejszej

sprawie jako nadużycie prawa procesowego, pragnie też odnieść się do celu

obowiązywania danej instytucji prawa procesowego cywilnego. Oceniając w/w

wniosek z punktu widzenia celu, który strona chce osiągnąć, Sąd Najwyższy

stwierdza, że nie jest on usprawiedliwiony w świetle procesowego przeznaczenia

instytucji wyłączenia sędziego, czyli cel działania strony in concreto jest niezgodny

z celem instytucji procesowej in abstracto.

W literaturze polskiego postępowania cywilnego wielokrotne wnoszenie

wniosku o wyłączenie sędziego kwalifikowane jest także jako naruszenie art. 3 k.p.c.

czyli jako postępowanie strony naruszające dobre obyczaje. Warto też pamiętać, że

II NSNc 12/25

21

ustawodawca podjął się próby zdefiniowania pojęcia nadużycia prawa

procesowego, wyodrębniając je z klauzuli dobrych obyczajów. U podstaw tego

zabiegu metodologicznego legło założenie logiczne, zgodnie z którym zakres

znaczeniowy pojęcia nadużycia prawa procesowego z art. 41 k.p.c. mieści się

w zakresie znaczeniowym klauzuli dobrych obyczajów, o której stanowi art. 3 k.p.c.

Wzajemne powiązanie tych pojęć prowadzi do wniosku, że pomiędzy ich zakresami

znaczeniowymi zachodzi stosunek nadrzędności zakresu nazwy dobre obyczaje

względem zakresu nazwy nadużycia prawa procesowego. Wyraża się on w relacji,

według której każdy przypadek nadużycia prawa procesowego przez stronę

lub uczestnika postępowania narusza dobre obyczaje, lecz nie każde postępowanie

strony lub uczestnika postępowania, które narusza dobre obyczaje, jest zarazem

nadużyciem prawa procesowego (P. Feliga, op. cit., s. 31).

Sąd Najwyższy stwierdza, że wniosek o wyłączenie sędziego w sprawie ze

skargi nadzwyczajnej, pozbawiony uprawdopodobnionych okoliczności tego rodzaju,

że mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w

danej sprawie, podobnie jak wniosek o wyłączenie sędziego oparty wyłącznie na

okolicznościach związanych z jego/jej powołaniem, stanowi naruszenie klauzuli

dobrych obyczajów z art. 3 k.p.c., co powoduje nadużycie prawa procesowego

przewidziane art. 41 k.p.c., gdyż w tym przypadku realizacja uprawnień

przewidzianych w Kodeksie postępowania cywilnego, następuje przez dokonanie

dopuszczalnych czynności procesowych, tj. zgodnych z prawem, lecz niezgodnie z

celem, dla którego uprawnienie procesowe przewidziano. Skorzystanie przez

stronę lub uczestnika postępowania cywilnego z wniosku o wyłączenie sędziego w

sprawie ze skargi nadzwyczajnej, który nie zawiera uprawdopodobnionych

okoliczności tego rodzaju, że mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do

bezstronności sędziego w danej sprawie lub wniosek oparty na przesłance

dotyczącej okoliczności związanych z powołaniem osoby do pełnienia urzędu na

stanowisku sędziego, nie prowadzi do osiągnięcia zamierzonego przez

ustawodawcę celu w ramach czynności procesowej realizującej uprawnienie.

Analizując wniosek o wyłączenie sędziego w przedmiotowej sprawie z

punktu widzenia art. 41 k.p.c. należy podkreślić, że przepis ten jest normą

generalną o charakterze abstrakcyjnym w formie klauzuli generalnej. Brak jest w

II NSNc 12/25

22

niej enumeratywnego wyliczenia przypadków nadużycia procesowego i skutków

procesowych naruszenia zakazu. Jest to świadome zamierzenie legislacyjne,

ponieważ nie można in abstracto przewidzieć wszystkich możliwych czynności

stron i uczestników postępowania, którzy – korzystając z uprawnień procesowych –

będą nadużywać praw procesowych i sankcji tych naruszeń. Istota skutków

procesowych naruszenia zakazu określonego w wymienionym przepisie powinna

polegać na tym, że czynność procesowa, która została dokonana niezgodnie z

celem uprawnienia, jakie ma zostać w następstwie tej czynności zrealizowane, nie

wywołuje skutków prawnych. Za nadużycie prawa procesowego de lege lata

uznano złożenie wniosku o wyłączenie sędziego opartego wyłącznie

na okolicznościach związanych z rozstrzygnięciem przez sąd o dowodach (art. 531

§ 1 pkt. 1 k.p.c.) albo złożenie po raz kolejny co do tego samego sędziego z

powołaniem tych samych okoliczności (art. 531 § 1 pkt. 2 k.p.c.); taki wniosek

pozostawia się w aktach sprawy bez żadnych dalszych czynności; to samo dotyczy

pism związanych z jego wniesieniem (art. 531 § 2 k.p.c.) (P. Feliga, op. cit., s. 32).

O tym, czy wniosek o wyłączenie sędziego w sprawie ze skargi

nadzwyczajnej stanowi nadużycie prawa procesowego, rozstrzyga sąd orzekający.

Badanie tej kwestii może nastąpić w konkretnym procesie, wyłącznie post factum,

na użytek danej sprawy i dotyczyć wyłącznie strony lub uczestnika postępowania

korzystającego z uprawnienia. Ocena sądu powinna być ostrożna oraz wyważona,

uwzględniać okoliczności, cel i skutki złożenia wniosku zanim sąd orzekający

zakwalifikuje go jako nadużycie prawa procesowego w oparciu o art. 41 k.p.c.

Ocena takiego wniosku może nastąpić niezwłocznie po jego złożeniu, kiedy to

pozostawia się go w aktach sprawy bez żadnych dalszych czynności albo w wyroku

- stosując sankcje, o których mowa w art. 2262 k.p.c. lub art. 103 § 1 k.p.c.

Mając to wszystko na uwadze, kierując się zasadą rzetelnego procesu,

Sąd Najwyższy rozważył kwestię dopuszczalności wniosku o wyłączenie sędziego

w sprawie ze skargi nadzwyczajnej, rozpoznał wniosek merytorycznie i stwierdzając,

że Rzecznik Praw Obywatelskich nie uprawdopodobnił przyczyn wyłączenia

sędziów Sądu Najwyższego, oddalił wniosek jako bezzasadny.

Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 47 § 1, art. 49 § 1,

art. 50 § 1 i art. 52 § 1 k.p.c. w zw. z art. 95 ust. 1 u.SN.

II NSNc 12/25

23

JW.

[r.g.]