Wniosek Rzecznika Finansowego o wyłączenie dwóch sędziów SN z powołaniem na wyrok TSUE oddalony

Pismem z 3 kwietnia 2024 r. Rzecznik Finansowy wniósł skargę

nadzwyczajną od prawomocnego nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym

z dnia 12 lutego 2020 r., wydanego przez Sąd Okręgowy we Wrocławiu w sprawie o

sygnaturze akt I Nc 19/20, domagając się jego uchylenia w całości wobec E. Ś. i

przekazania sprawy właściwemu sądowi do ponownego rozpoznania.

Pismem z 26 listopada 2025 r. Rzecznik Finansowy wniósł o wyłączenie

sędziów Sądu Najwyższego Mirosława Sadowskiego i Tomasza Demendeckiego

II NSNc 145/24

2

od orzekania w sprawie o sygn. akt II NSNc 145/24. W uzasadnieniu Rzecznik

wskazał, że u podstaw niniejszego wniosku o wyłączenie sędziów leży wyrok

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 4 września 2025 r., C-225/22,

„R” S.A. przeciwko AW „T” sp. z o.o., z treści którego wynika, że w określonych

okolicznościach orzeczenie Sądu Najwyższego powinno być uznane za niebyłe.

Rzecznik podkreślił przy tym, że okoliczności powołania wymienionych we wniosku

sędziów są tożsame z tymi, o których traktuje powołany wyrok, wobec czego

istnieje realne prawdopodobieństwo, że orzeczenie wydane z udziałem tych

sędziów zostanie w przyszłości uznane za niebyłe na podstawie wyroku TSUE

z dnia 4 września 2025 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wniosek Rzecznika Finansowego podlegał oddaleniu.

Instytucja wyłączenia sędziego jest trwale ugruntowana w polskich

procedurach. Stanowi podstawowy atrybut władzy sądowniczej i fundament

sprawiedliwości. Cechy takie jak niezawisłość i bezstronność charakteryzują

co do zasady samych sędziów, stanowiąc podstawę ich subiektywnej bezstronności.

Ta jednak może zostać obalona wówczas, gdy pojawią się dowody przeciwne, zaś

sędzia winien być wyłączony od rozpatrywania sprawy wyłącznie w razie

uzasadnionej wątpliwości w tym zakresie. Przepisy dotyczące wyłączenia sędziego

mają na celu zabezpieczenie bezstronności przez usunięcie od rozpoznania sprawy

sędziego, który z tej lub innej przyczyny mógłby być zainteresowany wynikiem

sprawy lub z góry na rzecz tej lub innej strony uprzedzony, a ponadto dążą

do uniknięcia konfliktów, jakie mogłyby zachodzić w sumieniu sędziego, gdyby jego

własny interes lub interes osób mu bliskich przeciwstawiał się interesowi wymiaru

sprawiedliwości. Regulacja wyłączenia sędziego, co podkreśla Sąd Najwyższy,

mimo zamieszczenia w ustawie procesowej, ma w istocie rzeczy charakter

ustrojowy, służy budowie społecznego zaufania do wymiaru sprawiedliwości, a jej

celem jest zapewnienie sprawowania wymiaru sprawiedliwości w warunkach

optymalnych, wyłączających ewentualne wątpliwości co do bezstronności sędziego

(A. Łazarska, w: T. Szanciło (red.), Kodeks postępowania cywilnego, Tom I,

II NSNc 145/24

3

Komentarz, Warszawa 2019, s. 168 – 169; uchwała Sądu Najwyższego z 6 marca

1998 r., III CZP 70/97, OSNC 1998, Nr 9, poz. 132; postanowienie Sądu

Najwyższego z 3 sierpnia1973 r., II CZ 135/73, BSN 1973, Nr 9, poz. 172).

Bezstronność jest uznawana za jedną z podstawowych wartości

charakteryzujących sądowe rozstrzyganie sporów, zapewniających legitymizację i

akceptację podejmowanych rozstrzygnięć. Wyraża się ona w obiektywnym,

neutralnym stosunku sądu do stron i uczestników procesu (A. Łazarska, op. cit.,

s. 168-169).

Polskie rozwiązania procesowe respektują charakterystyczne dla wszystkich

współczesnych procedur sądowych założenie o potrzebie zespolenia ochrony

bezstronności sędziów z przepisami o wyłączeniu sędziego. Należy także

odnotować zapatrywanie Trybunału Konstytucyjnego, że instytucja wyłączenia

sędziego jako instytucja mająca chronić poszanowanie powagi i dobrego imienia

sądu, jak też mająca chronić prawa innych uczestników postępowania, powinna być

tak uregulowana, by nie powodować drastycznego ograniczenia inicjatywy do

składania wniosków w tym przedmiocie. Reguły wyłączenia sędziego służą

budowie społecznego zaufania do wymiaru sprawiedliwości, zaś instytucja

wyłączenia sędziego zapewnia bezstronność sądu i umacnia jego autorytet.

Jednocześnie warto już na początku rozważań wskazać, że praktyka

orzecznicza Sądu Najwyższego, który po nowelizacji Kodeksu postępowania

cywilnego z dnia 4 lipca 2019 r. rozpoznaje wnioski o wyłączenie sędziego w

składzie jednego sędziego, zgodnie z regułą ogólną z art. 47 § 1 k.p.c., która

dotyczy rozpoznania przez sąd w pierwszej instancji spraw w składzie jednego

sędziego świadczy o traktowaniu tych postępowań jako odrębnych spraw. W

postanowieniu Sądu Najwyższego z 10 sierpnia 2020 r., IV CO 143/20, w którym

Sąd Najwyższy wprost stwierdził, że po zmianie treści art. 52 § 2 k.p.c., który

przewidywał, że postanowienie w przedmiocie wyłączenia sędziego sąd wydawał w

składzie trzech sędziów zawodowych, a obecnie nie reguluje w sposób szczególny

składu sądu, zastosowanie w tym zakresie ma reguła ogólna (art. 47 § 1 k.p.c.),

że sąd orzeka w składzie jednego sędziego (opinia BSiASN dotycząca spraw II

CSKP 216/22 oraz III CZ 182/22, z 28 października 2022 r., BSA I.400.14.2022).

II NSNc 145/24

4

Nawiązując do treści konstytucyjnych Sąd Najwyższy podkreślił, że

statuujące instytucję wyłączenia sędziego przepisy Kodeksu postępowania

cywilnego muszą być wykładane z należytym poszanowaniem przepisów

ustrojowych rozdziału VIII Konstytucji RP. Powinny być wykładane w duchu

ich gwarancyjnego charakteru, ściśle i w sposób wolny od jakichkolwiek uproszczeń

(patrz: postanowienie Sądu Najwyższego z 30 kwietnia 2021 r., I NWW 1/21). W

sprawie I NWW 123/21 Sąd Najwyższy wyszedł zaś z założenia, iż pomimo że

regulacja z art. 49 § 1 k.p.c. nie zawiera katalogu spraw, w których dopuszczalne

jest składanie przez strony wniosków o wyłączenie sędziego, oczywistym jest, że

na gruncie wskazanego przepisu odnosić należy to do głównego przedmiotu

postępowania sądowego. Stąd nie ulega wątpliwości, że omawiana regulacja

procesowa z art. 49 k.p.c. daje gwarancje, że strona może wnioskować o

wyłączenie sędziego wyznaczonego do rozpoznania danej sprawy co do meritum.

Kodeks postępowania cywilnego przewiduje wyłączenie sędziego zarówno z

mocy ustawy, jak i na żądanie sędziego oraz na wniosek strony. Wyłączenie

sędziego może mieć zatem dwie postaci, tj. bezwzględne wyłączenie sędziego z

mocy ustawy w razie zaistnienia którejś z przesłanek przewidzianych w

enumeratywnym katalogu zawartym w art. 48 k.p.c. (iudex inhabilis) oraz względne

wyłączenie sędziego na wniosek strony lub samego sędziego z art. 49 k.p.c. w

razie wystąpienia innych okoliczności (niż przewidziane w art. 48 k.p.c.), które

kreując stosunek osobisty pomiędzy sędzią a którymś z podmiotów wywołujący

wątpliwości co do bezstronności orzekającego, uzasadniają jego wyłączenie z

rozpoznawania danej sprawy (iudex suspectus) (por: P. Feliga, w: T. Szanciło (red.),

Kodeks postępowania cywilnego, Tom I, Komentarz, Warszawa 2019, s. 11).

Z kolei w wyroku z 2 czerwca 2010 r., SK 38/09, Trybunał Konstytucyjny

podkreślił, że nie może budzić zasadniczych zastrzeżeń dążenie ustawodawcy do

takiego ukształtowania procedury rozpoznawania wniosków o wyłączenie sędziego,

które respektując podstawowy cel tej instytucji zapewni jednocześnie

poszanowanie powagi i dobrego imienia sądu (wymiaru sprawiedliwości), jak

również ochronę praw innych uczestników postępowania. Z tego choćby względu

uznać należy za uzasadnione i pożądane obowiązywanie takich rozwiązań

prawnych (procesowych), których celem jest zapobieżenie nadużywaniu tej

II NSNc 145/24

5

instytucji. W powołanym judykacie Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że znaczenie i

rola instytucji wyłączenia sędziego wymaga stworzenia procedur pozwalających z

jednej strony na jej realne stosowanie, ale z drugiej zapobiegających jej

nadużywaniu.

Sąd Najwyższy w tym składzie zwraca uwagę na racjonalność,

w konsekwencji której ograniczenie zgłaszania przez stronę wniosku o wyłączenie

sędziego w postępowaniu ze skargi nadzwyczajnej, można poczytywać jako

służące dobru wymiaru sprawiedliwości w tym znaczeniu, że prowadzi do

zdecydowanego przyspieszenia toku postępowania, a tym samym realizuje istotny

z punktu widzenia zasad państwa prawa postulat tworzenia rozwiązań

sprzyjających efektywności postępowania sądowego.

Powielanie przez strony wniosków o wyłączenie sędziego obniża

skuteczność i efektywność wymiaru sprawiedliwości. Strona, której zależy na

maksymalnym opóźnieniu rozpoznania sprawy, może takimi wnioskami o

wyłączenie sędziego doprowadzić do paraliżu postępowania. Bez wątpienia

tego rodzaju nadużycie praw procesowych nie służy określonemu w Konstytucji RP

oraz prawie Unii Europejskiej celowi, jakim jest gwarancja bezstronności czy

szerzej rzetelności procesu. Nie służy również budowie społecznego zaufania do

wymiaru sprawiedliwości. Wręcz przeciwnie, tego rodzaju praktyka prowadzi

niejednokrotnie do wypaczenia sensu tej ochrony, przewlekłości postępowania

lub naruszenia w inny sposób praw innych stron postępowania (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z 30 kwietnia 2021 r., I NWW 1/21).

Wniosek o wyłączenie sędziego ma swój samodzielny byt procesowy, a

sprawę jego rozpoznania należy uznać za postępowanie incydentalne, prowadzone

na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Składający wniosek

powinien przedstawić okoliczności i/lub zdarzenia, które mogą stanowić faktyczne

źródło jego żądań. Ponadto, wniosek powinien być zasadny, tj. powinien zawierać

opis okoliczności uprawdopodobniający podstawy wyłączenia sędziego w tej

konkretnej sprawie dotyczącej wyłączenia sędziego. Nie chodzi zatem o opis

jakichkolwiek okoliczności, ale o okoliczności uzasadnione (por. E. Stefańska, [w:]

Kodeks postępowania cywilnego, M. Manowska (red.) Warszawa 2021, s. 212).

Składający wniosek jest także zobowiązany do poszanowania art. 3 k.p.c., tj.

II NSNc 145/24

6

zasady dokonywania czynności procesowych zgodnie z prawdą materialną i

dobrymi obyczajami.

Jednocześnie, Sąd Najwyższy wyraża obawy wynikające z rozumienia tego

pojęcia w sposób szeroki, a przede wszystkim ma na uwadze konsekwencje

orzecznicze skutkujące negatywnie dla efektywności postępowania cywilnego,

mogące wywołać stan przewlekłości sprawy, wskutek niezasadnego składania

wniosków o wyłączenie sędziego w sprawach ze skargi nadzwyczajnej.

Jednak za nadrzędne Sąd Najwyższy uznaje prawo strony postępowania głównego

do wyjaśnienia wszelkich wątpliwości co do składu sędziowskiego rozpoznającego

sprawę ze skargi nadzwyczajnej.

Mając na uwadze art. 77 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP

Sąd Najwyższy w niniejszej sprawie stwierdził dopuszczalność wniosku Rzecznika

Finansowego. Jako nadrzędne Sąd Najwyższy uznaje te względy, które służyć

mają wyjaśnieniu wszelkich wątpliwości zawartych we wniosku o wyłączenie

sędziego Sądu Najwyższego. W konsekwencji przedmiotem staje się badanie

podstaw wyłączenia sędziego, co z kolei nie może być w żaden sposób

ograniczone zakazem dopuszczalności drogi sądowej.

Dopuszczalność oznacza dozwolenie, danie przystępu, uzyskanie

możliwości i może być rozpatrywana w kontekście dokonywania określonych

czynności na tle poszczególnych instytucji procesowych, w tym także w zakresie

złożenia wniosku o wyłączenie sędziego lub żądania sędziego wyłączenia go od

udziału w sprawie. W prawie procesowym dopuszczalność bywa rozumiana jako

cecha czynności procesowej, bez której czynność ta nie może wywołać właściwych

skutków prawnych. Dopuszczalność wiąże się zatem z możliwością zbadania

zasadności określonego żądania, a niedopuszczalność należy rozumieć jako

niemożność przystąpienia do jego merytorycznej oceny (T. Zembrzuski,

Dopuszczalność środków zaskarżenia w postępowaniu cywilnym, Polski Proces

Cywilny 2022, nr 3, s. 437 i nast., S. Hanausek, Orzeczenie sądu rewizyjnego w

procesie cywilnym, Warszawa 1967, s. 193; Opinia dotycząca spraw II CSKP

216/22 oraz III CZ 182/22, z 28 października 2022 r., BSA I.400.14.2022).

Rozważania te prowadzą do konkluzji, że jako wniosek procesowy

w rozumieniu Kodeksu postępowania cywilnego, jest rozpoznawany merytorycznie,

II NSNc 145/24

7

a jego dopuszczalność nie jest ograniczana w świetle art. 77 ust. 2 Konstytucji RP

ze względu na przedmiot postępowania czy też incydentalny charakter. Ponadto,

zakaz zamykania drogi sądowej ma umocowanie konstytucyjne, co oznacza, że ani

ustawą, ani aktem podustawowym nie można zakazu uchylić żadnemu z

podmiotów, któremu ono przysługuje na mocy art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (por.

Komentarz do Konstytucji RP, Tom I, M. Safjan, L. Bosek (red.), Warszawa 2016, s.

1779). Prawo to ma charakter formalny jako instrument ochrony wolności i praw.

Choć ograniczenia tego prawa istnieją w każdym systemie prawnym, to wniosek o

wyłączenie sędziego też im podlega ze względu na konieczność zastosowania

analogicznych procedur co do wszczęcia postępowania, terminów procesowych i

materialnych czy zasad postępowania dowodowego, jakie mają zastosowanie do

wniosków na podstawie Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd Najwyższy

podkreśla, że tylko w tym znaczeniu przedmiotowy wniosek może podlegać

ograniczeniom prawa do sądu.

Należy też mieć na uwadze ograniczenia prawa do sądu wynikające z wielu

płaszczyzn aksjologii procesowej, w tym z potrzeby zapewnienia bezpieczeństwa

prawnego, czy też z zasady legalizmu. Zatem wniosek o wyłączenie sędziego w

sprawie ze skargi nadzwyczajnej należy poddać formalnym rygorom proceduralnym,

które są wyznaczone ramami przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, bowiem

wyłącznie w tych granicach procesowych może mieć miejsce realizacja prawa do

sądu.

Biorąc pod uwagę fakt, że rozważany wniosek jest tzw. postępowaniem

incydentalnym, zawisłym i rozpoznawanym wobec tzw. sprawy głównej ze skargi

nadzwyczajnej, trzeba też mieć na względzie skutki braku poszanowania standardu

konstytucyjnego. Sąd Najwyższy w tym składzie uważa, że pełne zachowanie

wszelkich standardów konstytucyjnych, wynikających z art. 45 Konstytucji RP w

postępowaniu incydentalnym jest niezbędne do tego, aby sprawa główna uwolniona

była od zarzutu wad procesowych. W przeciwnym razie bowiem, postępowanie

główne może być narażone na nieważność.

W odniesieniu do wniosku o wyłączenie sędziego treścią żądania jest

wyłączenie sędziego orzekającego w sprawie, zaś podstawą faktyczną owego

żądania, opis okoliczności, które poddają w wątpliwość bezstronność

II NSNc 145/24

8

lub niezawisłość takiego sędziego. W ten sposób określone roszczenie procesowe

strony postępowania głównego formułują we wniosku, którego treść określa rodzaj

sprawy. Zawarta we wniosku podstawa faktyczna żądania czyli opis okoliczności,

wskazujących na brak bezstronności lub niezawisłości podlega ocenie jako odrębna

sprawa przez sędziego wyznaczonego lub wylosowanego do rozpoznania takiego

wniosku. Wniosek o wyłączenie sędziego zgłoszony w sprawie ze skargi

nadzwyczajnej, dotyczyć może zarówno spraw cywilnych w znaczeniu formalnym

jak i materialnym, gdzie decydujący jest rodzaj stosunku prawnego łączącego

strony postępowania, oparty na równorzędności, dobrowolności czy swobodzie

określenia jego treści lub na podziale z perspektywy prawa publicznego i

prywatnego. Chodzi w tym wypadku o procesową ochronę, której przedmiotem jest

zapewnienie niezależności, bezstronności i niezawisłości sędziego orzekającego w

sprawie głównej ze skargi nadzwyczajnej. Warto też zauważyć, że Kodeks

postępowania cywilnego nie wprowadza rozróżnienia na sprawę w postępowaniu

głównym czy też sprawę incydentalną. Te są określeniami stosowanymi w doktrynie.

Rzetelne załatwienie sprawy cywilnej jest poddane pewnemu formalizmowi,

co oznacza, że jej załatwienie musi nastąpić według i na podstawie ustanowionych

dla tych spraw regulacji prawa procesowego. Wniosek o wyłączenie sędziego

należy postrzegać jako jedną z form tej regulacji, która ma służyć

w/w nadrzędnemu celowi, jakim jest właśnie doprowadzenie do wydania orzeczenia

przez sędziego niezawisłego i bezstronnego w sprawie głównej ze skargi

nadzwyczajnej, jak i w zakresie innych rozpatrywanych przez Sąd Najwyższy

środków zaskarżenia. Przy czym w przedmiotowej sprawie Sąd Najwyższy

podkreśla, że dokonuje oceny dopuszczalności niniejszego wniosku wyłącznie z

perspektywy prawa cywilnego procesowego, bowiem sprawa główna ze skargi

nadzwyczajnej jest sprawą cywilną i na podstawie tej procedury wniosek został

złożony. Czym innym jest badanie dopuszczalności wniosku o wyłączenie sędziego,

a czym innym zdjęcie z urzędu z perspektywy ustrojowej.

Sąd Najwyższy, badając treść wniosku o wyłączenie sędziego w sprawie ze

skargi nadzwyczajnej, dokonał oceny, że spełnia on kryteria dopuszczalności

i może być poddany ocenie merytorycznej.

II NSNc 145/24

9

Dotychczasowa praktyka Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych

w sprawach o wyłączenie sędziego oraz analiza treści wniosków w tych sprawach,

wskazują na powtarzającą się w nich okoliczność powołania sędziego w drodze

uchwały Krajowej Rady Sądownictwa, ukształtowanej w trybie określonym

przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie

Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r., poz. 3 ze zm.).

Zgodnie z art. 29 § 4 u.SN okoliczności towarzyszące powołaniu sędziego Sądu

Najwyższego nie mogą stanowić wyłącznej podstawy do podważenia orzeczenia

wydanego z udziałem tego sędziego lub kwestionowania jego niezawisłości i

bezstronności.

Przechodząc do oceny merytorycznej wniosku, Sąd Najwyższy stwierdza,

że jest on bezzasadny.

Nie można zgodzić się z twierdzeniem Rzecznika Finansowego, jakoby

wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 4 września 2025 r. stanowił

nowe zdarzenie prawne, w orzecznictwie dotyczącym sprawy z rozpoznawanej

skargi nadzwyczajnej II NSNc 145/24. Z jej akt bowiem nie wynika, aby

kiedykolwiek formułowano lub kierowano jakiekolwiek pytanie do Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej, bądź też, aby z jakiegoś innego powodu została

zawieszona ze względu na potrzebę wyjaśnienia wątpliwości wynikłych na tle

zastosowanej podstawy prawnej, w oparciu o którą orzekał sąd krajowy. Co więcej,

polskie sądy powszechne, które wydały orzeczenie podlegające kontroli w drodze

skargi nadzwyczajnej, o którą wniósł Rzecznik Finansowy, też nie wyrażały

wątpliwości, na tle stosowanego prawa krajowego ani też strony nie wnosiły o

wyjaśnienie żadnych wątpliwości co do podstaw orzekania, zarówno w odniesieniu

do prawa krajowego jak też do prawa Unii Europejskiej. To ostatnie w ogóle taką

podstawą orzekania w postępowaniu instancyjnym poprzedzającym wniesienie

skargi nadzwyczajnej nie było. Stąd Sąd Najwyższy orzekając w przedmiocie

niniejszego wniosku o wyłączenie sędziów Sądu Najwyższego wyraża zdziwienie

przedstawionym przez Rzecznika Finansowego rozumowaniem, jakoby

„orzecznicza nowość” mogła stanowić podstawę ich wyłączenia od orzekania w

sprawie z rozpoznawanej skargi nadzwyczajnej.

II NSNc 145/24

10

Jeżeli Rzecznik Finansowy we wniosku o wyłączenie sędziów Sądu

Najwyższego twierdzi, że zgodnie z zasadą pierwszeństwa prawa unii Europejskiej,

znajdującą swe źródło również w art. 9 i 91 Konstytucji RP, organy państwa

polskiego, są zobowiązane do korzystania ze swych kompetencji w taki sposób, aby

powyższy wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej był wykonany, to Sąd

Najwyższy w tym składzie zwraca uwagę Rzecznikowi Finansowemu, że

właściwym trybem wykonania takiego wyroku jest lub są działania władzy

ustawodawczej i/lub wykonawczej. Tego typu czynnością procesową nie jest

wniosek o wyłączenie sędziego. Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej nie jest i nie może być w świetle k.p.c. podstawą takiego wyłączenia.

Wniesiony przez Rzecznika Finansowego wniosek jest zatem bezpodstawny, a

podjęta czynność procesowa przyczyniła się do opóźnienia rozpoznania środka

zaskarżenia, jakim jest skarga nadzwyczajna.

Obawa Rzecznika Finansowego czy też „mitygacja ryzyka”, jeżeli takową

wyraża, o spełnianie przez niektórych sędziów Sądu Najwyższego standardów

europejskich jest całkowicie bezpodstawna. W procedurze powoływania i

rekomendowania sędziów Sądu Najwyższego uczestniczą Prezydent

Rzeczypospolitej Polskiej i Krajowa Rada Sądownictwa, które dokonują oceny

spełniania przez kandydatów kryteriów ustawowych do zajmowania tego

najwyższego stanowiska sędziowskiego w Rzeczypospolitej Polskiej. Oceny takiej

nie dokonuje Sąd Najwyższy rozpoznając wniesiony przez Rzecznika Finansowego

wniosek o wyłączenie sędziego od orzekania w sprawie ze skargi nadzwyczajnej

na podstawie art. 49 § 1 i 50 § 1 k.p.c.

Ponadto Sąd Najwyższy w tym składzie podkreśla, że zgadza się z

twierdzeniem dotyczącym sposobu interpretacji Artykułu 19 ust. 1 akapit drugi

Traktatu o Unii Europejskiej w związku z art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii

Europejskiej, tyle że, w sprawie, której orzeczenie zaskarżono skargą

nadzwyczajną, prawo Unii Europejskiej nie miało zastosowania. Wniosek

Rzecznika Finansowego nie zawiera argumentów na rzecz wyłączenia konkretnych

sędziów od rozpoznawania ww. sprawy, ani też nie wskazuje związku pomiędzy

podstawą prawną orzekania w sprawie ze skargi nadzwyczajnej a prawem Unii

Europejskiej, które pozostawałoby w kolizji z tą podstawą prawną orzekania

II NSNc 145/24

11

zawartą w polskim prawie krajowym, która znalazła zastosowanie do sprawy

rozpoznawanej w postępowaniu przed sądem powszechnym, a które to orzeczenie

Rzecznik Finansowy zaskarżył środkiem nadzwyczajnym.

Sąd Najwyższy nie może też zaakceptować stanowiska, które przywołując

p. 55 wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej twierdzi, że z sentencji

wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r. wynika, że w pewnych okolicznościach

orzeczenie Sądu Najwyższego powinno być uznane za niebyłe (nieistniejące).

Rzecznik Finansowy zastrzegł, że nie chodzi o każde orzeczenie Sądu

Najwyższego wydane z udziałem każdego sędziego Sądu Najwyższego

powołanego po zmianie zasad kształtowania składu Krajowej Rady Sądownictwa,

dokonanej ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. bowiem skutek w postaci uznania

orzeczenia za niebyłe powstaje tylko wówczas, gdy w składzie orzekającym

zasiada choćby jeden sędzia powołany w szczególnych okolicznościach, które były

tłem sprawy zakończonej wyrokiem TSUE z dnia 21 grudnia 2023 r., C-718.12.

Odnosząc się do tego zarzutu Sąd Najwyższy stwierdza po pierwsze, że

Rzecznik Finansowy nie wykazał związku pomiędzy ww. wyrokiem Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej a rozpoznawaną ze skargi nadzwyczajnej sprawą,

w której złożył wniosek o wyłączenie sędziów Sądu Najwyższego. A po drugie,

na dzień orzekania nie ma podstaw do uznania orzeczenia z rozpoznawanej skargi

nadzwyczajnej za niebyłe lub nieistniejące choćby dlatego, że ono jeszcze w ogóle

nie zapadło. Tryb stwierdzenia, że orzeczenie jest niebyłe lub nieistniejące nie

może mieć charakteru abstrakcyjnego. W konsekwencji obawy Rzecznika

Finansowego w tym zakresie Sąd Najwyższy uznaje zarówno za bezpodstawne

jak i przedwczesne.

Co do zarzutu, dotyczącego orzeczeń Sądu Najwyższego wydanych w

składach, w których zasiadał sędzia powołany w 2018 r. na podstawie uchwały

Krajowej Rady Sądownictwa, której wykonanie zostało wstrzymane

postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, wydanym na podstawie

art. 388 § 1 k.p.c. w związku z ówczesnym brzmieniem art. 44 ust. 3 ustawy z dnia

12 maja 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r.

poz. 389), a która następnie została uchylona przez Naczelny Sąd Administracyjny,

Sąd Najwyższy przypomina to, na co zwracał już uwagę w innych orzeczeniach

II NSNc 145/24

12

dotyczących wniosków o wyłączenie sędziów na podstawie okoliczności

związanych z ich powołaniem, że jest to prerogatywa Prezydenta Rzeczypospolitej

Polskiej, mającą podstawę bezpośrednio w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

W konsekwencji wniosek o wyłączenie sędziego Sądu Najwyższego od orzekania

w sprawie ze skargi nadzwyczajnej, formułowany na podstawie art. 49 § 1 i 50 § 1

k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 uSN i w zw. z art. 39821 oraz 391 § 1 k.p.c.

nie może być podstawą oceny powołania sędziego Sądu Najwyższego,

którego to aktu Prezydent RP dokonał mimo podjęcia przez Naczelny Sąd

Administracyjny ww. uchwały. W tym kontekście tj. oceniając treść wniosku

Rzecznika Finansowego należałoby przyjąć, że jest to wniosek nie o wyłączenie

sędziów Sądu Najwyższego w danej sprawie, ale wniosek o złożenie z urzędu.

Rzecznik Finansowy wybrał więc niewłaściwe postępowanie dla zrealizowania

swojego postulatu, zapominając chyba o art. 180 ust. 1 Konstytucji RP.

Sąd Najwyższy rozpoznając wniosek Rzecznika Finansowego, na dzień

orzekania w niniejszej sprawie, związany jest decyzją Prezydenta RP

a nie postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego. Ponadto

Sąd Najwyższy, w postępowaniu z wniosku o wyłączenie sędziego, nie ma żadnych

podstaw prawnych do dokonywania oceny treści orzeczenia Naczelnego Sądu

Administracyjnego i jego wpływu na powołania sędziów Sądu Najwyższego. Ww.

postanowienie podlega kontroli w zupełnie innym trybie, a Sąd Najwyższy

nie sprawuje w tym zakresie jurysdykcji. Powołania sędziów Sądu Najwyższego są

zatem faktem wynikającym z aktu urzędowego Prezydenta Rzeczypospolitej

Polskiej i dopóki ten akt pozostaje w mocy, to Sąd Najwyższy jest nim związany.

Sąd Najwyższy odnosząc się do zawartego we wniosku Rzecznika

Finansowego stwierdzenia Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z pkt. 51

wyroku z dnia 21 grudnia 2023 r. dotyczącego powołania dokonanego w

okolicznościach związanych z podjęciem uchwały, stoi na stanowisku, że ocena ta

jest odnoszona do decyzji władzy wykonawczej, zaś władza sądownicza musi

pozostać związana obowiązującym stanem prawnym. Rolą Sądu Najwyższego

w postępowaniu z wniosku o wyłączenie sędziego nie jest orzekanie na podstawie

oceny politycznej, która nie ma podstaw prawnych.

II NSNc 145/24

13

Na dzień orzekania w sprawie z wniosku Rzecznika Finansowego

Sąd Najwyższy związany jest dokonanym przez Prezydenta RP aktem urzędowym

powołania sędziów Sądu Najwyższego, bowiem akty te nie zostały uchylone, a

zatem uwzględnienie wniosku byłoby pozbawione podstaw prawnych.

Sąd Najwyższy z całą stanowczością podkreśla, że wniosek o wyłączenie sędziego

w danej sprawie cywilnej, wniesiony na podstawie art. 49 § 1 i 50 § 1 k.p.c.

zawierający opis okoliczności pochodzący z treści wyroku Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej, nie jest instytucją mającą służyć weryfikacji aktu

urzędowego Prezydenta RP. W konsekwencji zarzut Rzecznika Finansowego

należy uznać za całkowicie chybiony.

Sąd Najwyższy nie może zatem przychylić się do wniosku Rzecznika

Finansowego, aby wyłączyć wymienionych w nim sędziów Sądu Najwyższego na

podstawie „mitygacji ryzyka”, że orzeczenie wydane z udziałem tych sędziów

zostanie w przyszłości – na podstawie wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z dnia 4 września 2025 r. – uznane za niebyłe. Takie rozumowanie jest

przedwczesne i nieuprawnione. W tym miejscu Sąd Najwyższy chce raz jeszcze

przypomnieć, że rozpoznawana sprawa ze skargi nadzwyczajnej nie jest i nie była

zawisłą przed Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej, dlatego też nie ma

żadnych podstaw prawnych, aby orzeczenie z tej skargi w przyszłości uznawać za

niebyłe lub nieistniejące na podstawie wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z 4 września 2025 r. Adresatem jego treści są bowiem organy władzy

wykonawczej, a nie Sąd Najwyższy lub sądy powszechne orzekające w przyszłości

tj. po rozpoznaniu przez Sąd Najwyższy nadzwyczajnego środka zaskarżenia.

Ze zdziwieniem Sąd Najwyższy przyjmuje troskę Rzecznika Finansowego

o podjęcie czynności procesowych, które służą wspomnianej już „mityzacji ryzyka”

uznania orzeczenia w sprawie ze skargi nadzwyczajnej za niebyłe. Rzecznik

Finansowy podobnie jak Rzecznik Praw Obywatelskich powinien stać na straży

obowiązującego porządku prawnego, bo tylko taka postawa buduje pewność prawa

i bezpieczeństwo obrotu prawnego. Tymczasem Rzecznik sformułował wniosek a

nawet zarzut, w oparciu o zdarzenie, jego zdaniem prawdopodobne, choć przyszłe i

niepewne, zaś w ocenie Sądu Najwyższego, pozbawione podstaw prawnych. Taki

II NSNc 145/24

14

wniosek o wyłączenie sędziego w świetle k.p.c. jest procesowym nadużyciem i

opóźnia rozpoznawanie skargi nadzwyczajnej.

Sąd Najwyższy nie może też przyjąć za argument na rzecz wyłączenia

sędziów Sądu Najwyższego orzekających w sprawie ze skargi nadzwyczajnej faktu,

że w orzecznictwie krajowym (w szczególności Trybunału Konstytucyjnego) istnieją

orzeczenia, których celem było zakwestionowanie dopuszczalności wypowiadania

się przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej o zmianach w polskim

sądownictwie, zapoczątkowanych ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r., a także

wykluczenie możliwości wyłączenia sędziego z powodów związanych z

przebiegiem procedury powołania. Przedstawione rozumowanie byłoby w rezultacie

tożsame z przyjęciem przez Sąd Najwyższy wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej jako podstawy orzekania. Tego Sądowi Najwyższemu uczynić nie

wolno dopóty, dopóki polski ustawodawca wyroków Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej nie uczyni podstawą orzekania w świetle krajowego porządku

prawnego. Sąd Najwyższy stanowczo przypomina, że wyrok Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej, podobnie jak orzeczenia innych sądów

międzynarodowych, nie może zastąpić ustawy, jako podstawy orzekania przez

polskie sądy krajowe, w tym przez Sąd Najwyższy, bowiem sędziowie w

sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz

ustawom (art. 178 ust. 1 Konstytucji RP).

Sąd Najwyższy chce też podkreślić, że zgodnie z obowiązującym stanem

prawnym na dzień orzekania w sprawie z wniosku Rzecznika Finansowego

o wyłączenie sędziów Sądu Najwyższego, wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej nie stanowią i nie mogą stanowić podstawy prawnej orzekania w tym

postępowaniu. W konsekwencji nie ma też powodu do wyrażania obawy co do

uznania przyszłego wyroku Sądu Najwyższego w sprawie ze skargi nadzwyczajnej

z udziałem sędziów wylosowanych do jej składu za niebyłe przez sąd powszechny.

Zawarte we wniosku stanowisko, co do obowiązujących w polskim

prawodawstwie przepisów zakazujących ustalania zgodności powołania

sędziowskiego z prawem, Sąd Najwyższy uznaje za opinię Rzecznika jako organu

państwa, która może być adresowana jedynie do władzy ustawodawczej lub

wykonawczej, które jako jedyne w demokratycznym państwie prawa, mogą wyżej

II NSNc 145/24

15

opisany stan prawny zmienić. Sąd Najwyższy nie jest adresatem tych opinii,

podobnie jak nie może orzekać na ich podstawie.

Odnosząc się zaś do pkt. 1 sentencji wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r.

interpretacji Artykułu 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty Praw

Podstawowych Unii Europejskiej oraz zasadą pierwszeństwa prawa Unii, Sąd

Najwyższy stwierdza, że adresatem tych opinii są organy władzy ustawodawczej

i/lub wykonawczej. W ocenie Sądu Najwyższego tylko i wyłącznie w drodze zmian

legislacyjnych można te postulaty zrealizować. Sąd Najwyższy takich kompetencji

nie posiada, podobnie zresztą jak inne polskie sądy, sprawujące wymiar

sprawiedliwości w Rzeczypospolitej Polskiej (art. 175 ust. 1 Konstytucji RP), które

pozostają władzą odrębną i niezależną od innych władz (art. 173 Konstytucji RP),

zaś uwzględnienie wniosku o wyłączenie sędziego w danej sprawie cywilnej nie

może opierać się na interpretacji wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej, gdyż byłoby pozbawione podstawy prawnej.

Sąd Najwyższy zgadza się z zawartym we wniosku Rzecznika Finansowego

twierdzeniem, że jego rolą nie jest wypowiadanie się na temat zasadności wyroku

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 4 września 2025 r. czy zakresu

kompetencji europejskich trybunałów do oceny krajowych regulacji prawnych

stanowiących podstawę mandatu sędziowskiego, w tym procedury powołania.

Jednak Sąd Najwyższy nie zgadza się z opinią, że wyrok Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej stał się elementem obrotu prawnego,

stanowiącym nowe zdarzenie prawne, skutkujące utratą aktualności argumentacji

leżącej u podstaw uchwały III CZP 44/23, a tym bardziej Sąd Najwyższy

nie zgadza się na to, aby wyrok tego Trybunału był podstawą orzekania w

postępowaniu incydentalnym w sprawie ze skargi nadzwyczajnej o wyłączenie

od orzekania w niej sędziów Sądu Najwyższego.

Treść wniosku Rzecznika Finansowego skłoniła Sąd Najwyższy do

uporządkowania pewnych kwestii merytorycznych. Istotą orzeczeń trybunałów

międzynarodowych jest kierowanie ich do państw-stron traktatów lub konwencji

międzynarodowych, na mocy których takie trybunały zostały ustanowione. Zawarte

w wyrokach tych organów stanowiska mogą być zrealizowane co do zasady przez

organy władzy wykonawczej, a gdy ich wykonanie wymaga zmian legislacyjnych, to

II NSNc 145/24

16

treść orzeczeń winna być wskazówką dla władzy ustawodawczej do podjęcia i

przeprowadzenia inicjatywy w tym zakresie.

Powoływana przez Rzecznika Finansowego zasada pierwszeństwa prawa

Unii Europejskiej mogłaby mieć zastosowanie wyłącznie wtedy, gdy kolizja między

normą prawa krajowego a normą prawa Unii Europejskiej w danej sprawie

występuje. W rozpoznawanej sprawie ze skargi nadzwyczajnej kolizji ww. norm po

prostu nie ma, gdyż orzeczono w oparciu o jednoznaczny i nie budzący wątpliwości

stan prawny wynikający z polskiego prawa krajowego. A jeśli nawet sąd krajowy

orzeka na podstawie prawa Unii Europejskiej, lecz jego stosowanie w porządku

krajowym państwa członkowskiego w danej sprawie nie budzi wątpliwości, to także

nie mamy do czynienia z kolizją, która wymagałaby odwołania się do zasady

pierwszeństwa. Może zdarzyć się i tak, że sąd krajowy orzeka na podstawie prawa

krajowego, którego treść jest wynikiem implementacji prawa Unii Europejskiej w

krajowym porządku prawnym i wówczas tym bardziej nie występuje kolizja prawa

krajowego z unijnym, która nakazywałaby odwoływać się do zasady pierwszeństwa

prawa Unii Europejskiej, bowiem ustawodawca już to uczynił poprzez proces

legislacyjny, a rolą sędziego krajowego jest jedynie zastosowanie prawa krajowego,

którego treść jest zgodna z prawem Unii Europejskiej. Nie wolno zapominać o

fundamentalnych instytucjach ustrojowych oraz o ich systemowych zależnościach.

Treść wniosku Rzecznika Finansowego świadczy o niezrozumieniu miejsca prawa

Unii Europejskiej w porządku krajowym państw członkowskich tej organizacji

międzynarodowej.

Za zagrożenie dla zasady pewności prawa Sąd Najwyższy uznaje,

sugerowane w treści uzasadnienia wniosku założenie, iż polskie sądy, stosując się

do wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, będą odmawiały

respektowania orzeczeń Sądu Najwyższego wydanych w określonych składach,

uznając te orzeczenia za niebyłe. To właśnie ta sugestia może prowadzić

do naruszenia zasady pewności prawa lub zaufania obywateli do instytucji wymiaru

sprawiedliwości czy też prawa do sądu i rzetelnego procesu. Takich działań w

państwie prawa podejmować nie wolno, gdyż skutkują naruszeniem art. 7

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

II NSNc 145/24

17

Podsumowując ocenę merytoryczną wniosku Rzecznika Finansowego

Sąd Najwyższy stwierdza, że zawiera on błędne uzasadnienie, tj. oparte na błędnej

podstawie prawnej, bowiem z jednej strony jest to art. 49 § 1 i art. 50 § 1 k.p.c., z

drugiej zaś argumenty w nim zawarte w żaden sposób nie odnoszą się do

okoliczności sprawy ze skargi nadzwyczajnej, czego jednoznacznie wymaga

przytoczona przez Rzecznika podstawa prawna. Argumenty zawarte

w uzasadnieniu pochodzą z abstrakcyjnego wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej odnoszącego się do zupełnie innej sprawy, w którym znalazły się

opinie dotyczące obowiązującego w demokratycznym państwie prawnym

ustawodawstwa, adresowane do władzy ustawodawczej i wykonawczej. Jeśli

Rzecznik Finansowy podziela zawartą w wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej argumentację, to winien wybrać inny tryb postępowania, bowiem

wniosek o wyłączenie sędziego Sądu Najwyższego orzekającego w sprawie ze

skargi nadzwyczajnej nie jest właściwym trybem/postępowaniem do realizacji

postulatów legislacyjnych. Wobec powyższego nie ma żadnych podstaw zakładać,

iż polskie sądy, wykonując przyszły wyrok lub postanowienie Sądu Najwyższego ze

skargi nadzwyczajnej, będą miały argumenty do uznania ww. orzeczenia za niebyłe.

Podobnie jak nie ma też ryzyka opisanych w uzasadnieniu wniosku następstw,

bowiem Sąd Najwyższy stwierdził, że Rzecznik Finansowy nie uprawdopodobnił

przyczyn wyłączenia wymienionych sędziów i dlatego oddalił wniosek jako

bezzasadny.

Mając zatem na uwadze dopuszczalność wniosku o wyłączenie sędziego

w sprawie ze skargi nadzwyczajnej, jego merytoryczne rozpoznanie i jednocześnie

praktykę w tym względzie, Sąd Najwyższy pragnie zwrócić uwagę na art. 41 k.p.c.

zgodnie z którym, z uprawnienia przewidzianego w przepisach postępowania

stronom i uczestnikom tego postępowania nie wolno czynić użytku niezgodnego z

celem, dla którego je ustanowiono, gdyż kwalifikowane jest to jako nadużycie prawa

procesowego.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego ukształtował się pogląd, w świetle

którego wielokrotne składanie przez stronę wniosków o wyłączenie sędziego,

opartych na tych samych ogólnikowych zarzutach, niedających się zweryfikować i w

sposób oczywisty godzących w powagę sądu, jest nadużyciem praw procesowych

II NSNc 145/24

18

(postanowienie Sądu Najwyższego z 16 czerwca 2016 r., V CSK 649/15, Legalis,

P. Feliga, op. cit., s. 29). Wobec powyższego, zdaniem Sądu Najwyższego,

wniosek o wyłączenie sędziego w niniejszej sprawie ze skargi nadzwyczajnej, który

nie zawiera uprawdopodobnionych okoliczności tego rodzaju, że mogłyby wywołać

uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie, a

zawierający jedynie przesłankę powołania do pełnienia urzędu na stanowisku

sędziego w drodze uchwały Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie

określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o

Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw, może stanowić

nadużycie prawa procesowego w rozumieniu art. 41 k.p.c.

Sąd Najwyższy ma na względzie potrzebę zapobiegania nadużywaniu

instytucji wyłączenia sędziego jako narzędzia obstrukcji postępowania cywilnego.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przy okazji analizy ponownego wniosku o

wyłączenie sędziego podniesiono problem, że składanie kolejnych wniosków o

wyłączenie sędziego stanowiło w praktyce niejednokrotnie środek służący

przewlekaniu postępowania, albowiem każdy wniosek podlegał rozpoznaniu, nawet

jeżeli był oparty na tych samych przyczynach (uchwała Sądu Najwyższego z 21

sierpnia 2003 r., III CZP 42/03, OSNC 2004 r., Nr 7-8, poz. 107, Szanciło, op. cit., s.

193).

Sąd Najwyższy zwraca też uwagę na fakt, że zakaz nadużywania prawa

procesowego jest elementem omówionej wyżej zasady rzetelnego postępowania

sądowego wyrażonej w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP oraz w ratyfikowanych przez

Polskę umowach międzynarodowych: art. 6 Europejskiej Konwencji Praw

Człowieka, art. 14 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i

Politycznych i art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Rekonstrukcja

tego zakazu jest istotna również na płaszczyźnie zasady demokratycznego

państwa prawnego urzeczywistniającego zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2

Konstytucji RP). U podstaw tego zakazu legło założenie, zgodnie z którym nikt nie

może uzyskać korzystniejszej sytuacji prawnej przez postępowanie niezgodne z

prawem lub moralnością. Z zasady rzetelnego postępowania wywodzi się bowiem

obowiązek dokonywania przez sąd oraz strony i innych uczestników postępowania

II NSNc 145/24

19

wszelkich czynności zgodnie z prawem i nienadużywanie przyznanych im przez

prawo uprawnień procesowych (P. Feliga, op. cit., s. 27-28).

Sąd Najwyższy, po dokonaniu analizy składanych przez Rzecznika

Finansowego wniosków o wyłączenie sędziego w sprawach ze skargi

nadzwyczajnej stwierdza, że mogą one stanowić nadużycie prawa procesowego,

polegające na korzystaniu przez stronę z przepisów procedury cywilnej bez

uzasadnienia, w sposób sprzeczny z przeznaczeniem procesowym tych przepisów

lub sprzeczny z ekonomią procesową. Zatem wniosek o wyłączenie sędziego w

sprawie ze skargi nadzwyczajnej, oparty na przesłance dotyczącej okoliczności

związanych z jego powołaniem, uzasadniony wyrokiem Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej z 4 września 2025 r., jest nadużyciem prawa procesowego,

rozumianym jako wykonywanie go poprzez podejmowanie czynności procesowej

przewidzianej przez ustawodawcę, formalnie dopuszczalnej, dozwolonej, której

dokonanie dopiero w okolicznościach konkretnego przypadku będzie mogło zostać

uznane jako nadużycie prawa procesowego.

Sąd Najwyższy podkreśla, że jest to użycie prawa niezgodne z intencją

ustawodawcy, zmierzające do zakłócenia normalnego przebiegu procesu cywilnego.

Działanie takie nie jest skierowane wyłącznie przeciwko przeciwnikowi

procesowemu, ale godzi w sąd i stanowi poważne naruszenie zasady rzetelnego

procesu. Sąd Najwyższy ma obowiązek przeciwdziałać zastojowi procesu

cywilnego i dlatego uważa, że korzystanie ze wszystkich prawnie dopuszczalnych

środków lub któregoś z nich w złej wierze lub niezgodnie z przeznaczeniem

wniosku, może prowadzić do zaprzeczenia sprawiedliwości i w tej sytuacji takie

działanie można kwalifikować jako nadużycie prawa w ramach prawa cywilnego

procesowego.

Zdaniem Sądu Najwyższego, złożenie przez Rzecznika Finansowego

wniosku o wyłączenie sędziego w tej sprawie lub też w każdej innej sprawie

cywilnej, który oparty jest na przesłance związanej z okolicznościami powołania

sędziego, wyrażonymi w wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z 4 września 2025 r., służy innym celom niż uzyskanie ochrony praw podmiotowych

i tym samym jest to korzystanie z uprawnienia procesowego w sposób obiektywnie

sprzeczny z treścią przepisów procesowych, z zasadami postępowania cywilnego,

II NSNc 145/24

20

zwłaszcza z zasadami równości i ekonomii procesowej, sprzecznie z wynikającym z

tych przepisów obowiązkiem zachowania uczciwości procesowej oraz innymi

zasadami współżycia społecznego (P. Feliga, op. cit., s. 28).

Sąd Najwyższy oceniając istotę wniosku o wyłączenie sędziego w niniejszej

sprawie jako nadużycie prawa procesowego, pragnie też odnieść się do celu

obowiązywania danej instytucji prawa procesowego cywilnego.

Oceniając w/w wniosek z punktu widzenia celu, który strona chce osiągnąć, Sąd

Najwyższy stwierdza, że nie jest on usprawiedliwiony w świetle procesowego

przeznaczenia instytucji wyłączenia sędziego, czyli cel działania strony in concreto

jest niezgodny z celem instytucji procesowej in abstracto.

W literaturze polskiego postępowania cywilnego wielokrotne wnoszenie

wniosku o wyłączenie sędziego kwalifikowane jest także jako naruszenie art. 3 k.p.c.

czyli jako postępowanie strony naruszające dobre obyczaje. Warto też pamiętać, że

ustawodawca podjął się próby zdefiniowania pojęcia nadużycia prawa

procesowego, wyodrębniając je z klauzuli dobrych obyczajów. U podstaw tego

zabiegu metodologicznego legło założenie logiczne, zgodnie z którym zakres

znaczeniowy pojęcia nadużycia prawa procesowego z art. 41 k.p.c. mieści się

w zakresie znaczeniowym klauzuli dobrych obyczajów, o której stanowi art. 3 k.p.c.

Wzajemne powiązanie tych pojęć prowadzi do wniosku, że pomiędzy ich zakresami

znaczeniowymi zachodzi stosunek nadrzędności zakresu nazwy dobre obyczaje

względem zakresu nazwy nadużycia prawa procesowego. Wyraża się on w relacji,

według której każdy przypadek nadużycia prawa procesowego przez stronę

lub uczestnika postępowania narusza dobre obyczaje, lecz nie każde postępowanie

strony lub uczestnika postępowania, które narusza dobre obyczaje, jest zarazem

nadużyciem prawa procesowego (P. Feliga, op. cit., s. 31).

Sąd Najwyższy stwierdza, że wniosek o wyłączenie sędziego w sprawie ze

skargi nadzwyczajnej, pozbawiony uprawdopodobnionych okoliczności tego rodzaju,

że mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w

danej sprawie, podobnie jak wniosek o wyłączenie sędziego oparty wyłącznie na

okolicznościach związanych z jego/jej powołaniem, stanowi naruszenie klauzuli

dobrych obyczajów z art. 3 k.p.c., co powoduje nadużycie prawa procesowego

przewidziane art. 41 k.p.c., gdyż w tym przypadku realizacja uprawnień

II NSNc 145/24

21

przewidzianych w Kodeksie postępowania cywilnego, następuje przez dokonanie

dopuszczalnych czynności procesowych, tj. zgodnych z prawem, lecz niezgodnie z

celem, dla którego uprawnienie procesowe przewidziano. Skorzystanie przez

stronę lub uczestnika postępowania cywilnego z wniosku o wyłączenie sędziego w

sprawie ze skargi nadzwyczajnej, który nie zawiera uprawdopodobnionych

okoliczności tego rodzaju, że mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do

bezstronności sędziego w danej sprawie lub wniosek oparty na przesłance

dotyczącej okoliczności związanych z powołaniem osoby do pełnienia urzędu na

stanowisku sędziego, nie prowadzi do osiągnięcia zamierzonego przez

ustawodawcę celu w ramach czynności procesowej realizującej uprawnienie.

Analizując wniosek o wyłączenie sędziego w przedmiotowej sprawie z

punktu widzenia art. 41 k.p.c. należy podkreślić, że przepis ten jest normą

generalną o charakterze abstrakcyjnym w formie klauzuli generalnej. Brak jest

w niej enumeratywnego wyliczenia przypadków nadużycia procesowego i skutków

procesowych naruszenia zakazu. Jest to świadome zamierzenie legislacyjne,

ponieważ nie można in abstracto przewidzieć wszystkich możliwych czynności

stron i uczestników postępowania, którzy – korzystając z uprawnień procesowych –

będą nadużywać praw procesowych i sankcji tych naruszeń. Istota skutków

procesowych naruszenia zakazu określonego w wymienionym przepisie powinna

polegać na tym, że czynność procesowa, która została dokonana niezgodnie z

celem uprawnienia, jakie ma zostać w następstwie tej czynności zrealizowane, nie

wywołuje skutków prawnych. Za nadużycie prawa procesowego de lege lata

uznano złożenie wniosku o wyłączenie sędziego opartego wyłącznie na

okolicznościach związanych z rozstrzygnięciem przez sąd o dowodach

(art. 531 § 1 pkt. 1 k.p.c.) albo złożenie po raz kolejny co do tego samego sędziego

z powołaniem tych samych okoliczności (art. 531 § 1 pkt. 2 k.p.c.); taki wniosek

pozostawia się w aktach sprawy bez żadnych dalszych czynności; to samo dotyczy

pism związanych z jego wniesieniem (art. 531 § 2 k.p.c.) (P. Feliga, op. cit., s. 32).

O tym, czy wniosek o wyłączenie sędziego w sprawie ze skargi

nadzwyczajnej stanowi nadużycie prawa procesowego, rozstrzyga sąd orzekający.

Badanie tej kwestii może nastąpić w konkretnym procesie, wyłącznie post factum,

na użytek danej sprawy i dotyczyć wyłącznie strony lub uczestnika postępowania

II NSNc 145/24

22

korzystającego z uprawnienia. Ocena sądu powinna być ostrożna oraz wyważona,

uwzględniać okoliczności, cel i skutki złożenia wniosku zanim sąd orzekający

zakwalifikuje go jako nadużycie prawa procesowego w oparciu o art. 41 k.p.c.

Ocena takiego wniosku może nastąpić niezwłocznie po jego złożeniu, kiedy to

pozostawia się go w aktach sprawy bez żadnych dalszych czynności albo w wyroku

– stosując sankcje, o których mowa w art. 2262 k.p.c. lub art. 103 § 1 k.p.c.

Mając to wszystko na uwadze, kierując się zasadą rzetelnego procesu,

Sąd Najwyższy rozważył kwestię dopuszczalności wniosku o wyłączenie sędziego

w sprawie ze skargi nadzwyczajnej, rozpoznał wniosek merytorycznie i stwierdzając,

że Rzecznik Finansowy nie uprawdopodobnił przyczyn wyłączenia sędziów

Sądu Najwyższego, oddalił wniosek jako bezzasadny.

Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 47 § 1, art. 49 § 1,

art. 50 § 1 i art. 52 § 1 k.p.c. w zw. z art. 95 ust. 1 uSN.

JW.

[r.g.]