Odsetki 9% dziennie od pożyczki 500 zł. SN uchylił nakaz zapłaty wobec konsumenta

II NSNc 192/24

2

Prokurator Generalny wniósł skargę nadzwyczajną od prawomocnego nakazu

zapłaty w postępowaniu upominawczym wydanego przez Sąd Rejonowy w Bytomiu

29 września 2006 r., VII Nc 4392/06, w sprawie z powództwa D. Sp. z o.o. z siedzibą

w B. (obecnie: D. Sp. z o.o. w C., dalej: powódka) przeciwko J.K. (dalej: pozwany,

pożyczkobiorca), zaskarżając go w całości.

Kontrolę orzeczenia Sądu Rejonowego skarżący zainicjował z uwagi

na konieczność zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa

prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej oraz zasadę

pochodną zaufania obywatela do państwa, z którą wiąże się bezpośrednio zasada

bezpieczeństwa prawnego, które winno być rozumiane nie tylko formalnie,

jako przewidywalność działań władzy publicznej, ale także jako skuteczne

zabezpieczanie dóbr życiowych człowieka i jego interesów i realizację prawa

do sądu, w tym szczególnie ochrony konsumentów, użytkowników i najemców przed

działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności i bezpieczeństwu, jako strony

słabszej strukturalnie w stosunkach prywatnoprawnych z przedsiębiorcą przed

nieuczciwymi praktykami rynkowymi.

Na podstawie art. 89 § 1 pkt 1 i 2 u.SN Prokurator Generalny zaskarżonemu

orzeczeniu zarzucił:

I. naruszenie określonego w art. 45 ust. 1 oraz art. 76 Konstytucji RP prawa

obywatela do sądu, wyrażającego się w prawie do odpowiednio ukształtowanej

procedury sądowej, zgodnie z wymogami sprawiedliwości i rzetelności procesu

oraz ochrony konsumenta jako strony słabszej strukturalnie w stosunkach

prywatnoprawnych z przedsiębiorcą przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi

poprzez:

- zaniechanie dokonania przez Sąd z urzędu oceny ważności postanowień

będącej podstawą roszczenia umowy pożyczki z dnia 10 stycznia 2006 r., zawartej

pomiędzy pozwanym a powodem, w której pożyczkobiorca zobowiązał

się do zapłaty, w przypadku gdy pożyczka w kwocie 500,00 zł nie zostanie spłacona

w terminie określonym w umowie, odsetek umownych w wysokości 9% dziennie

od dnia zawarcia umowy, a w konsekwencji przez wydanie nakazu zapłaty

zasądzającego w całości zgłoszone powództwo, podczas gdy postanowienia

II NSNc 192/24

3

ww. umowy w zakresie odsetek o charakterze lichwy, naruszały zasadę swobody

umów z art. 3531 k.c., były sprzeczne z zasadami współżycia społecznego,

a przez to nieważne na zasadzie art. 58 § 2 k.c. i wskazywały na bezzasadność

powództwa w tej części, uniemożliwiając tym samym wydanie nakazu zapłaty;

- nieuwzględnienie konsumenckiego charakteru rozpoznawanej sprawy

i niezbadanie przez Sąd z urzędu potencjalnie nieuczciwego charakteru zapisów

umowy, z której wynikało zobowiązanie, w sytuacji, gdy oprocentowanie pożyczki

zostało ustalone na poziomie zabronionym przez prawo i w sposób istotny naruszały

równowagę kontraktową na niekorzyść pozwanego i implikowało obowiązek

zbadania przez Sąd jej postanowień, skierowanie sprawy do rozpoznania

w postępowaniu zwyczajnym, zaś zaniechanie powyższego skutkowało

bezpodstawnym wzbogaceniem się strony powodowej, a także godziło w prawo

do odpowiednio ukształtowanej procedury sądowej, zgodnie z wymogami

określonymi przez art. 45 ust. 1 Konstytucji RP jako sprawiedliwości proceduralnej

mającej zapewnić pozwanemu rzetelność prawa do sądu i pozbawiło stronę pozwaną

skutecznej ochrony przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi wynikającymi z art. 7

ust. 1 Dyrektywy Rady nr 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. o nieuczciwych

warunkach w umowach konsumenckich (Dz.U.UE.L. 1993.95.29, dalej: Dyrektywa

93/13);

II. naruszenie w sposób rażący prawa materialnego – tj. art. 3531 k.c. w zw.

z art. 58 § 1 i § 3 k.c. oraz § 2 tegoż artykułu, poprzez ich niewłaściwe zastosowanie

i uznanie, że umowa pożyczki z 10 stycznia 2006 r., zawarta pomiędzy pozwanym

a powodową spółką, w której pożyczkobiorca zobowiązał się do zapłaty, w przypadku

gdy pożyczka w kwocie 500,00 zł nie zostanie zwrócona w terminie określonym

w umowie, odsetek umownych w wysokości 9% dziennie od dnia zawarcia umowy,

jest w całości ważna, jako zgodna z zasadą swobody umów, podczas gdy jej treść

i cel z uwagi na regulacje dotyczące zastrzeżenia wysokości odsetek mających

charakter lichwy są sprzeczne z celem i naturą umowy pożyczki, a także z zasadami

współżycia społecznego i w tym zakresie umowa jest nieważna na zasadzie art. 58

§ 1 k.c. w zw. z § 3 k.c., jako sprzeczna z ustawą.

III naruszenie w sposób rażący prawa procesowego - art. 499 pkt 1 i 2 k.p.c.

w brzmieniu obowiązującym na dzień orzekania w zw. z art. 498 § 2 k.p.c.

II NSNc 192/24

4

w brzmieniu obowiązującym na dzień orzekania, przez ich niewłaściwe

zastosowanie, co skutkowało wydaniem nakazu zapłaty w postępowaniu

upominawczym zasądzającego od pozwanego na rzecz powodowej spółki kwotę

500,00 zł wraz z odsetkami umownymi w wysokości 9% dziennie od dnia 10 stycznia

2006 r., tj. od dnia zawarcia umowy, podczas gdy z treści pozwu, a nadto dołączonej

do niego umowy pożyczki wynikało, że roszczenie skierowane wobec pozwanego

w zakresie żądania we wskazanej wysokości odsetek było oczywiście bezzasadne,

bowiem było nieważne na zasadzie art. 58 § 1 i § 3 k.c., jako sprzeczne

z bezwzględnie obowiązującym przepisem art. 3531 k.c., więc nakaz zapłaty

w postępowaniu upominawczym nie mógł być wydany.

Prokurator Generalny wniósł o uchylenie zaskarżonego nakazu zapłaty Sądu

Rejonowego w Bytomiu z 27 lipca 2012 r., I 2 Nc 3474/12 w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Bytomiu.

W odpowiedzi na skargę nadzwyczajną powódka wniosła o:

1. oddalenie skargi w całości,

2. zasądzenie od Prokuratora Generalnego na rzecz powódki kosztów

zastępstwa procesowego oraz uiszczonej opłaty skarbowej od pełnomocnictwa,

3. przeprowadzenie rozprawy także pod nieobecność powódki.

Dnia 27 września 2006 r. do Sądu Rejonowego w Bytomiu powódka wniosła

pozew przeciwko pozwanemu, żądając zapłaty 500 zł wraz z odsetkami, załączając

m.in. umowę pożyczki z 10 stycznia 2006 r.

Nakazem zapłaty w postępowaniu upominawczym, Sąd Rejonowy w Bytomiu,

29 września 2006 r. nakazał pozwanemu by zapłacił powodowi kwotę 500,00 zł

z umownymi odsetkami w wysokości 9,0% dziennie od dnia 10 stycznia 2006 r.

oraz kwotę 30,00 zł / tytułem kosztów procesu, w terminie dwóch tygodni

od doręczenia nakazu albo wniósł w tymże terminie sprzeciw.

Pozwany nie zaskarżył nakazu zapłaty.

Sąd Rejonowy w Bytomiu 16 listopada 2006 r. nadał klauzulę wykonalności

nakazowi zapłaty.

Pismem z 24 czerwca 2024 r. Sąd Rejonowy w Bytomiu poinformował

Sąd Najwyższy, iż z uwagi na przejście referenta sprawy w stan spoczynku

sporządzenie uzasadnienia nie jest możliwe (por. art. 92 u.SN).

II NSNc 192/24

5

W związku z uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego Izby Pracy

i Ubezpieczeń Społecznych z 24 września 2025 r., III PZP 1/25, której nadano moc

zasady prawnej, a która odmawiała skuteczności orzeczeniom zapadłym w Izbie

Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych na podstawie art. 91 § 1 u.SN,

w związku z prowadzoną kontrolą nadzwyczajną, Sąd Najwyższy w składzie

wyznaczonym do rozpoznania niniejszej skargi nadzwyczajnej, postanowieniem

z 15 października 2025 r., w trybie art. 88 § 3 u.SN przedstawił do rozstrzygnięcia

przez połączone izby Sądu Najwyższego: Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw

Publicznych oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zagadnienie prawne mające

prowadzić odstąpienia od wspomnianej zasady prawnej. Zagadnienie to zostało

zarejestrowane w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych pod sygnaturą

I NZP 7/25 a następnie rozstrzygnięte uchwałą połączonych izb Sądu Najwyższego

3 grudnia 2025 r., w której odstąpiono od zasady prawnej sformułowanej w uchwale

III PZP 1/25 przesądzając, że żaden sąd lub inny organ władzy publicznej nie jest

uprawniony do uznania orzeczenia Sądu Najwyższego za niebyłe i pominięcia jego

skutków, nawet jeśli miałoby to nastąpić z odwołaniem się do prawa Unii

Europejskiej. Uchwalona w ten sposób zasada prawna przesądza w szczególności

o pełnej skuteczności orzeczeń wydanych na podstawie art. 91 § 1 u.SN przez Sąd

Najwyższy w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych, co pozwala bez

przeszkód rozpoznać sprawę niniejszą.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga nadzwyczajna jest zasadna.

I. 1. Kontrola nadzwyczajna, wprowadzona do polskiego systemu prawnego

w art. 89-95, u.SN jest odpowiedzią na deficyty skargi konstytucyjnej,

która nie pozwalała adekwatnie chronić przed naruszeniami konstytucyjnych praw

przez wyroki sądów powszechnych lub wojskowych, które wprawdzie zapadały

z naruszeniem zasad konstytucyjnych, jednak w oparciu o przepisy,

którym nie można czynić zarzutu niekonstytucyjności (zob. sygnalizacja pełnego

składu TK dokonana 12 marca 2003 r., S 1/03). Skarga nadzwyczajna likwiduje ten

II NSNc 192/24

6

deficyt nadzwyczajnych środków zaskarżenia pozwalających na eliminację rażąco

wadliwych orzeczeń z poszanowaniem prawa do sądu (zob. wyrok pełnego składu

TK z 19 lutego 2003 r., P 11/02, pkt 5) afirmując w ten sposób zasadę

demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości

społecznej. Realizując te założenia, skarga nadzwyczajna nie stanowi instrumentu

ponownej kontroli instancyjnej, ale służy skonkretyzowanej kontroli konstytucyjności

aktów jurysdykcyjnych, zaś jej zgodność z międzynarodowymi standardami ochrony

praw człowieka była już wyjaśniana w orzecznictwie Sądu Najwyższego (wyroki Sądu

Najwyższego z: 28 października 2020 r., I NSNc 22/20, pkt 1-6; 25 listopada 2020 r.,

I NSNc 57/20, pkt 3).

2. Skarga nadzwyczajna może zostać wniesiona jedynie wówczas, gdy jest

to konieczne dla zapewniania zgodności prawomocnych orzeczeń sądów

powszechnych i wojskowych z zasadą demokratycznego państwa prawnego

urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (art. 89 § 1 u.SN

in principio) i tylko wówczas, gdy można ją oprzeć na przynajmniej jednej z trzech

podstaw, określonych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN. Połączenie ogólnej przesłanki

funkcjonalnej ze szczegółowymi podstawami skargi nadzwyczajnej sformułowaniem

„o ile”, jednoznacznie wskazuje na konieczność jednoczesnego zaistnienia

przesłanki funkcjonalnej i którejś (przynajmniej jednej) z jej szczegółowych podstaw

wymienionych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN (zob. postanowienie Sądu Najwyższego

z 25 czerwca 2020 r., I NSNc 48/19). Jednocześnie, relacja zachodząca między

przesłanką funkcjonalną i przesłankami szczegółowymi wymaga, aby w pierwszej

kolejności dokonać oceny zaistnienia podstaw szczegółowych, a następnie dopiero

dokonać oceny tego, czy uchylenie prawomocnego wyroku sądu powszechnego

lub wojskowego jest konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą

demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości

społecznej (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20,

pkt 2; z 25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20, pkt 10).

Chociaż więc skarga nadzwyczajna jest instrumentem szeroko pojętego

wymiaru sprawiedliwości, w znaczeniu o którym mowa w art. 175 ust. 1

Konstytucji RP, to przesłanka funkcjonalna skargi, nakazująca dokonanie oceny

tego, czy uchylenie lub zmiana zaskarżonego orzeczenia sądu powszechnego jest

II NSNc 192/24

7

konieczna dla zapewnienia poszanowania zasady ustrojowej wyrażonej w art. 2

Konstytucji RP, podobnie jak i możliwość sformułowania zarzutów przewidzianych

w art. 89 § 1 pkt 1 u.SN, czynią z tej skargi nade wszystko instrument kontroli

konstytucyjności orzeczeń sądowych. Z tego względu, w centrum kontroli

nadzwyczajnej stoi pytanie o poprawność zaskarżonego orzeczenia, nie zaś o to,

czy jego treść była optymalna lub wolna od jakiejkolwiek niedoskonałości.

3. Ścisłe określenie przesłanek przedmiotowych skargi nadzwyczajnej

związane jest z jej konstytucyjną funkcją ochronną wyrażającą się z jednej strony,

w dążeniu do zapewnienia prawidłowości działania organów władzy publicznej

(art. 7 w związku z art. 2 Konstytucji RP), a z drugiej strony, z konieczną ochroną

stabilności i prawomocności orzeczeń sądowych oraz kształtowanych przez

nie stosunków prawnych (art. 45 w związku z art. 2 Konstytucji RP;

zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20;

wyrok Sądu Najwyższego z 13 stycznia 2021 r., I NSNk 3/19).

Konstrukcja skargi nadzwyczajnej wymaga zatem takiego określenia

jej przesłanek, które służyć będzie eliminowaniu z obrotu orzeczeń sądowych

obarczonych wadami o podstawowym znaczeniu dla demokratycznego państwa

prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej.

W konsekwencji, stwierdzone naruszenia stanowiące przesłanki szczegółowe

kontroli nadzwyczajnej muszą być na tyle poważne, by wzgląd na całokształt zasady

wyrażonej w art. 2 Konstytucji RP nakazywał ingerencję w powagę rzeczy osądzonej

(zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 9 grudnia 2020 r., I NSNu 1/20 i z 13 stycznia

2021 r., I NSNk 3/19).

4. Specyfika przesłanki funkcjonalnej skargi nadzwyczajnej musi być jednak

uwzględniona przy odpowiednim stosowaniu art. 39813 § 1 k.p.c. w zw. z art. 95

pkt 1 u.SN, przewidującego związanie sądu podstawami skargi.

Oceniając konieczność zapewnienia zgodności prawomocnych orzeczeń z art. 2

Konstytucji RP, kluczowe jest ważenie konstytucyjnych wartości znajdujących wyraz

w art. 2 Konstytucji RP (zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 28 października 2020 r.,

I NSNc 22/20; 25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20; 21 kwietnia 2021 r.,

I NSNc 89/20). Przemawia za tym fakt, że art. 89 § 1 in principio u.SN nie mówi

o przestrzeganiu lub nienaruszeniu wskazanej w nim normy, ale o konieczności

II NSNc 192/24

8

zapewnienia zgodności z tą zasadą. Tym samym, zgodność z art. 2 Konstytucji RP

jest nie tyle kryterium poprawności, co swoistym celem kontroli nadzwyczajnej –

stanem, który powinien zostać urzeczywistniony w wyniku rozpoznania skargi.

Wynika to również stąd, że art. 2 Konstytucji RP ma charakter normy-zasady,

której zachowanie jest oceniane nie tyle w dychotomicznych kategoriach naruszenia

bądź nienaruszenia, ale przez ocenę stopnia jej realizacji w optymalizacyjnej

konfrontacji z innymi zasadami. Z samej natury normy będącej zasadą wynika

również konieczność dokonywania oceny jej realizacji w oparciu o zasadę

proporcjonalności (zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 25 listopada 2020 r., I NSNc

57/20; 21 kwietnia 2021 r., I NSNc 89/20). Właśnie ze względu na tę naturę zasady

ustrojowej wyrażonej w art. 2 Konstytucji RP, sam ten przepis nie może być podstawą

szczegółową skargi nadzwyczajnej w rozumieniu art. 89 § 1 pkt 1 u.SN, odgrywa

bowiem kluczową rolę przy końcowej ocenie dopuszczalności uchylenia

prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego lub wojskowego. Jej celem jest

wykazanie, że natura i rozmiar nieprawidłowości popełnionych przy wydawaniu

zaskarżonego orzeczenia usprawiedliwia odstąpienie od – wynikającej skądinąd

również z zasady państwa prawnego – ochrony powagi rzeczy osądzonej i zmianę

lub uchylenie zaskarżonego orzeczenia. Co do zasady bowiem, art. 2 Konstytucji RP

stoi na straży ostateczności i trwałości prawomocnych orzeczeń

sądów powszechnych, jednak natura i ciężar uchybień popełnionych przy wydawaniu

orzeczenia, które się uprawomocniło, może niekiedy nakazywać

danie pierwszeństwa względom wynikającym z konieczności ochrony innych praw i

wolności konstytucyjnych.

II. 5. Zarzut pierwszy skargi nadzwyczajnej dotyczy naruszenia zasady ochrony

konsumentów przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi wyrażonej w art. 76

Konstytucji RP, który stanowi, że władze publiczne chronią konsumentów,

użytkowników i najemców przed działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności

i bezpieczeństwu oraz przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Przepis

ten doprecyzowuje jednocześnie, że zakres tej ochrony określa ustawa. W praktyce

oznacza to, że zarzut naruszenia zasady wynikającej z art. 76 Konstytucji RP

II NSNc 192/24

9

powinien być powiązany z konkretnymi przepisami rangi ustawowej,

które wyznaczają zakres konstytucyjnie gwarantowanej ochrony konsumentów

(zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 28 czerwca 2023 r., II NSNc 208/23; 23 sierpnia

2023 r., II NSNc 102/23; 5 października 2023 r., II NSNc 140/23). Tym samym,

art. 76 Konstytucji RP zobowiązuje władze publiczne do zapewnienia tej ochrony

konsumenta poprzez właściwą legislację, nie wyznaczając jej zakresu samodzielnie.

Skarżący uwzględnił tę okoliczność powiązawszy gwarancje konstytucyjne

z art. 3851 k.c. oraz art. 58 § 2 k.c., które opatrzono jasnym wyjaśnieniem na czym

polegało ich naruszenie.

6. W ramach zarzutu pierwszego za zasadny należy również uznać zarzut

naruszenia prawa obywatela do sądu (prawa do odpowiednio ukształtowanej

procedury sądowej) (art. 45 Konstytucji RP).

Choć brak jest uzasadnienia zaskarżonego nakazu zapłaty, to sam fakt jego

wydania w ww. okolicznościach prowadzi do wniosku, że Sąd Rejonowy nie dokonał

badania stosunku podstawowego, łączącego wierzyciela z konsumentem.

Decydując się na wydanie nakazu zapłaty, Sąd Rejonowy musiał nie wziąć

pod uwagę konsumenckiego charakteru umowy, będącej podstawą stosunku

prawnego i roszczeń stron postępowania. Okoliczność ta miała zaś kluczowe

znaczenie dla zakresu, w jakim pozwany mógł realizować swoje prawo do sądu.

Nie był on bowiem zobowiązany do formułowania szczegółowego zarzutu

dotyczącego abuzywności konkretnych postanowień umownych, gdyż obowiązek

badania niedozwolonego charakteru klauzul umownych, wiążących się

z przedmiotem sporu określonym przez powoda, spoczywał na sądzie z urzędu.

Obowiązek ten wynika zarówno z prawa krajowego, jak i z prawa unijnego,

które nakładają na sądy obowiązek zapewnienia skutecznej ochrony praw

konsumentów przed skutkami posługiwania się przez przedsiębiorców

niedozwolonymi postanowieniami umownymi.

Sąd Rejonowy (sąd krajowy) jest zobowiązany z urzędu do zbadania

nieuczciwego charakteru warunku umownego, jeżeli dysponuje niezbędnymi w tym

celu informacjami co do okoliczności prawnych i faktycznych (choćby umową

pożyczki stanowiącą załącznik do pozwu). Cel Dyrektywy 93/13 nie mógłby zostać

osiągnięty, gdyby konsumenci mieli obowiązek samodzielnego powołania

II NSNc 192/24

10

się na nieuczciwy charakter takich warunków, a skuteczna ochrona konsumenta

może zostać osiągnięta jedynie wtedy, gdy sąd krajowy będzie miał kompetencję

do ocenienia tego rodzaju warunków z urzędu (zob. wyrok TSUE z 4 czerwca 2009 r.

w sprawie C-243/08, Pannon GSM Zrt. przeciwko Erzsébet Sustikné Győrfi).

Wprawdzie sąd nie jest zobowiązany badać całości umowy konsumenckiej,

a jedynie te jej elementy, które dotyczą, określonego przez strony, przedmiotu

rozstrzyganego sporu (zob. wyrok TSUE z 11 marca 2020 r., C-511/17, pkt 30),

jednak w niniejszej sprawie jest nim kwota zobowiązania, której wysokość wynika

pierwotnie z zastosowania mechanizmu określonego w umowie pożyczki.

Sąd Rejonowy był zatem zobowiązany do zbadania z urzędu postanowień

umownych, z których wynikało roszczenie powoda. Niedochowanie tego obowiązku

doprowadziło do nieudzielenia ochrony konsumentowi. W konsekwencji, zaniechanie

Sądu Rejonowego stanowiło naruszenie prawa do sądu, zagwarantowanego

w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, które obejmuje prawo do rzetelnego procesu oraz

do rozpoznania sprawy zgodnie z przepisami prawa. Nie sposób zaś w świetle

przywołanego orzecznictwa TSUE przyjąć, że uznanie przez sąd danej klauzuli

za niedozwolone postanowienie umowne może nastąpić jedynie na zarzut

pozwanego konsumenta wskazujący konkretne postanowienia umowne.

Sprawiedliwość proceduralna należy do istoty konstytucyjnego prawa do sądu,

albowiem prawo do sądu bez zachowania standardu rzetelności postępowania

byłoby prawem fasadowym (zob. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z: 16 stycznia

2006 r., SK 30/05; 26 lutego 2008 r., SK 89/06). Co więcej, Sąd Najwyższy nawet

w sprawach bez elementu konsumenckiego i bez obowiązku oceny z urzędu

dowodów, wskazał, że niekiedy powstanie sytuacja procesowa, w której

nieprzeprowadzenie przez sąd z urzędu dowodu stanowiącego element „zebranego

materiału” stanowiłoby pogwałcenie elementarnych zasad, którymi kieruje się sąd

przy wymierzaniu sprawiedliwości (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 4 stycznia

2007 r., V CSK 377/06).

7. W ramach drugiego zarzutu podniesiono rażące naruszenie przepisów

prawa materialnego. W odniesieniu do zarzutu rażącego naruszenia przepisów

prawa materialnego tj. art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i 3 oraz § 2 tego artykułu

poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że umowa pożyczki jest w całości

II NSNc 192/24

11

ważna, zarzut ten jest chybiony. Sąd Rejonowy w ogóle nie badał w tym świetle

kwestii ważności umowy. W sprawie nie doszło również do zaskarżenia przez

pozwanego nakazu zapłaty, zatem w ogóle nie podniesiono zarzutu naruszenia

art. 58 k.c.

Dlatego Sąd Najwyższy nie jest w stanie ocenić (nie)zastosowania przepisów

art. 58 k.c. przez Sąd Rejonowy. Konsekwentnie, nie może być w tym zakresie mowy

o rażącym naruszeniu przepisów prawa materialnego (poszczególnych paragrafów

w ramach art. 58 k.c.), skoro zakres, w jakim Sąd Rejonowy orzekał, nie obejmował

przedmiotowych przepisów.

Ponadto, ewentualne zastosowanie art. 58 k.c. uzależnione jest od oceny

zgodności z prawem klauzul umownych mających wpływ na kształt roszczenia

powoda, to zaś jest zadaniem sądu meriti. Przedmiotu zaskarżenia w postępowaniu

przed sądem powszechnym nie stanowił również art. 3531 k.c., a zatem również

w tym zakresie omawiany zarzut jest bezzasadny.

8. Prokurator Generalny zarzucił zaskarżonemu orzeczeniu także rażące

naruszenie przepisów prawa procesowego tj. art. 499 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 498

§ 2 k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym na moment wydania zaskarżonego nakazu

zapłaty), co okazało się zasadne.

Przepis art. 498 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym na moment wydania

zaskarżonego orzeczenia stanowił, że nakaz zapłaty wydaje się, jeżeli powód

dochodzi roszczenia pieniężnego, a w innych sprawach, jeżeli przepis szczególny

tak stanowi. W razie zaś braku podstaw do wydania nakazu zapłaty przewodniczący

wyznacza rozprawę, chyba że sprawa może być rozpoznana na posiedzeniu

niejawnym. Natomiast art. 499 pkt 1 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym w dacie

orzekania przez Sąd Rejonowy przewidywał, że nakaz zapłaty nie może być wydany,

jeżeli według pozwu roszczenie jest oczywiście bezzasadne.

W niniejszej sprawie nie było podstaw do uznania przez Sąd Rejonowy,

że dochodzone przez powoda roszczenie nadawało się do rozstrzygnięcia

w postępowaniu upominawczym – zachodziła bowiem przeszkoda w postaci

oczywistej bezzasadności roszczenia.

„Oczywista bezzasadność roszczenia” w rozumieniu art. 499 pkt 1 k.p.c.

ma miejsce wówczas, gdy z treści pozwu wynika wyraźnie, że powodowi

II NSNc 192/24

12

nie przysługuje prawo żądania od pozwanego określonego świadczenia

na podstawie przytoczonych okoliczności faktycznych, a decydują o tym przepisy

prawa materialnego (zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 14 kwietnia 2021 r.,

I NSNc 35/20; 16 kwietnia 2024 r., I NSNc 298/23).

Z treści pozwu wynika, że powód dochodził odsetek umownych w wysokości

9% dziennie, podczas gdy kwota pożyczki wynosiła 500 zł. Jeśli rzeczywiście

kwalifikować powyższe zastrzeżenie jako odsetki umowne, to wyniosły one w skali

roku 3285%, a jeśli jako karę umowną, to nie można jej było zastrzec

przy zobowiązaniu pieniężnym (zob. art. 483 k.c.). Konsekwentnie, którekolwiek

rozwiązanie przyjąć, było one sprzeczne z prawem, a nakaz zapłaty w postępowaniu

upominawczym nie mógł być wydany. Co więcej, w postępowaniu upominawczym

niedopuszczalne jest wydanie nakazu tylko co do części roszczenia dochodzonego

w pozwie. Wydanie przez Sąd Rejonowy spornego nakazu zapłaty w sytuacji,

gdy zachodziła oczywista bezzasadność roszczenia w rozumieniu art. 499

pkt 1 k.p.c., w związku z rażąco wysokimi odsetkami świadczy zarazem, że w sprawie

doszło do rażącego naruszenia powołanego przepisu. O rażącym naruszeniu prawa

można bowiem mówić wówczas, gdy treść orzeczenia pozostaje w wyraźnej

sprzeczności z zasadniczymi i niepodlegającymi odmiennej wykładni przepisami,

a z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie.

III. 9. Ustalenie zaistnienia przesłanek szczegółowych kontroli nadzwyczajnej,

pozwala przejść do rozstrzygnięcia tego czy spełniona została przesłanka ogólna.

Jak podkreślał Sąd Najwyższy, konieczność zapewnienia zgodności z art. 2

Konstytucji RP wymaga wzięcia pod uwagę sformułowanych w orzecznictwie

i doktrynie zasad konkretyzujących tę normę ustrojową, przy czym Sąd Najwyższy

nie może abstrahować od całokształtu zasady wyrażonej w tym przepisie Konstytucji

RP, nawet jeśli nie wyeksplikowano z należytą dokładnością, istotnych dla sprawy

aspektów zasady w nim wyrażonej (zob. wyroki Sądu Najwyższego:

z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; z 25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20;

postanowienia Sądu Najwyższego: z 6 października 2021 r., I NSNc 357/21;

II NSNc 192/24

13

z 3 sierpnia 2021 r., I NSNc 169/20; z 28 września 2021 r., I NSNc 107/21;

z 29 września 2021 r., I NSNc 228/21; z 27 października 2021 r., I NSNc 180/21).

Dlatego Sąd Najwyższy stwierdza, że nie uwzględniając w sposób należyty

konsumenckiego charakteru stosunku łączącego powoda z pozwanym, sąd – jako

organ władzy państwowej – nie wywiązał się z obowiązku wynikającego z art. 76

Konstytucji RP w związku z unormowaniami art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13. W świetle

art. 2 Konstytucji RP – sąd nie chronił zatem należycie zaufania, jakie konsument

ma prawo w nim pokładać. W ten sposób, sąd orzekający w imieniu Rzeczypospolitej

Polskiej, będącej w świetle art. 2 Konstytucji RP demokratycznym państwem

prawnym urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej, którego

obowiązkiem jest m.in. ochrona konsumentów, wsparł działania przedsiębiorcy

nakierowane na wykorzystanie słabszej pozycji konsumenta nie udzielając

konsumentowi dostatecznej ochrony. Akceptacja praktyki orzeczniczej, polegającej

na wydawaniu nakazu zapłaty przeciwko konsumentowi bez należytej kontroli treści

umowy w zakresie określonym przez powództwo, prowadzi do powstania

mechanizmu obejścia Dyrektywy 13/93 i zagraża w ten sposób zbiorowym interesom

konsumentów.

W świetle powyższego, Sąd Najwyższy stwierdził, że w niniejszej sprawie

zaistniała konieczność zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa

prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej ze względu

na naruszenie szeregu zasad chronionych przepisami Konstytucji RP.

Chodzi zwłaszcza o art. 76 Konstytucji RP, przy czym uchybiono przepisom

ustawowym (art. 3851 § 1 w zw. z art. 3851 § 3 k.c.), a w konsekwencji art. 2

Konstytucji RP. Dodatkowo, w związku z niezapewnieniem przez Sąd Rejonowy

należytej skuteczności unormowaniom Dyrektywy 13/93, doszło do naruszenia art. 9

Konstytucji RP, w którym Rzeczpospolita Polska zobowiązuje się do honorowania

zaciągniętych przez nią zobowiązań międzynarodowych.

Sąd Najwyższy w analizowanej sprawie nie miał wątpliwości, że zastrzeżenie

w umowie pożyczki rażąco wygórowanych odsetek, a następnie wydanie nakazu

zapłaty, nie tylko naruszyło równowagę kontraktową, lecz także prowadziło

do zaburzenia istniejących ówcześnie stosunków społecznych. Tym samym

wykreowało sytuację niesprawiedliwą, niezgodną z zasadami słuszności i uczciwości.

II NSNc 192/24

14

Wydanie nakazu zapłaty uwzględniającego rażąco wygórowane odsetki naruszało

także zasadę zaufania obywatela do państwa i podważało jego bezpieczeństwo

prawne (por. wyrok Sądu Najwyższego z 16 kwietnia 2024 r., I NSNc 298/23;

oraz wyroki Sądu Najwyższego z: 17 czerwca 2020 r., I NSNc 47/19; 22 czerwca

2022 r., I NSNc 592/21).

10. Jednocześnie, zdaniem Sądu Najwyższego, na przeszkodzie

uwzględnieniu skargi nadzwyczajnej nie stoi treść art. 115 § 2 u.SN. Zgodnie z tym

przepisem, jeżeli zachodzą przesłanki wskazane w art. 89 § 1 u.SN, a zaskarżone

orzeczenie wywołało nieodwracalne skutki prawne, w szczególności jeżeli od dnia

uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia upłynęło 5 lat, a także jeżeli

uchylenie orzeczenia naruszyłoby międzynarodowe zobowiązania Rzeczypospolitej

Polskiej, Sąd Najwyższy ogranicza się do stwierdzenia wydania zaskarżonego

orzeczenia z naruszeniem prawa oraz wskazania okoliczności, z powodu których

wydał takie rozstrzygnięcie, chyba że zasady lub wolności i prawa człowieka

i obywatela określone w Konstytucji przemawiają za wydaniem rozstrzygnięcia,

o którym mowa w art. 91 § 1 u.SN.

Jakkolwiek od wydania zaskarżonego nakazu upłynęło już 19 lat, co w świetle

art. 115 § 2 u.SN stanowi samodzielną podstawę uniemożliwiającą jego uchylenie

(jest to szczególna postać stanu nieodwracalnych skutków prawnych), to – według

Sądu Najwyższego – prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji RP

przemawiają za wydaniem orzeczenia, o jakim mowa w art. 91 § 1 u.SN.

Dalsze bowiem obowiązywanie zaskarżonego nakazu zapłaty skutkowałoby

utrzymaniem istnienia długu pozwanego w rozmiarze dotkliwie ingerującym w jego

prawa majątkowe.

11. Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 91

§ 1 u.SN, orzekł jak w punkcie I sentencji.

O wzajemnym zniesieniu kosztów postępowania wywołanego wniesioną

skargą nadzwyczajną Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39818 k.p.c.

w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN.

[K.O]

II NSNc 192/24

15

[a.ł]