Rzecznik powołał się na wyrok TSUE, by wyłączyć dwóch sędziów SN. Wniosek oddalony

Pismem z 26 września 2025 r. Rzecznik Praw Obywatelskich (dalej także:

„Rzecznik” lub „RPO” lub „wnioskodawca”) na podstawie art. 49 § 1 i art. 50 § 1

ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. 2024,

poz. 1568 ze zm., dalej: „k.p.c.”) w związku z art. 95 pkt 1 ustawy z dnia 8 grudnia

2017 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. 2024, poz. 622) i art. 39821 oraz art. 391 § 1

k.p.c. wniósł o wyłączenie sędziego Sądu Najwyższego Krzysztofa Wiaka i

sędziego Sądu Najwyższego Marka Dobrowolskiego od orzekania w sprawie o

sygn. akt II NSNc 204/24.

II NSNc 204/24

2

W uzasadnieniu Rzecznik wskazał, że „niniejszy wniosek o wyłączenie

sędziego jest związany w wyrokiem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

(dalej: „TSUE”) z dnia 4 września 2025 r., C-225/22, „R" S.A. przeciwko AW „T” sp.

z o.o.”. Powołując się na zasadę pierwszeństwa prawa UE, Rzecznik dodatkowo

zauważył, że jest on zobowiązany do korzystania ze swoich kompetencji w taki

sposób, aby doszło do wykonania przedmiotowego wyroku. Jak zaznaczył, z tej

przyczyny – wnosząc środek zaskarżenia do Sądu Najwyższego – ma obowiązek

podejmowania wszelkich czynności procesowych, które mogą doprowadzić do tego,

że orzekający w sprawie skład Sądu Najwyższego będzie ukształtowany w sposób

zgodny ze standardami europejskimi. Za tego typu czynność procesową uznał

wniosek o wyłączenie sędziego.

Rzecznik podniósł także, że wyrok z 4 września 2025 r. wprowadził istotną

nowość w orzecznictwie w zakresie odnoszącym się do skutków prawnych

orzeczeń wydanych z udziałem niektórych sędziów Sądu Najwyższego powołanych

po zmianach, jakie w polskim porządku prawnym przyniosła ustawa z dnia

8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych

innych ustaw. Jak przy tym zauważył, z sentencji wyroku TSUE z dnia 4 września

2025 r. wynika, że orzeczenia Sądu Najwyższego wydane z udziałem sędziego

Sądu Najwyższego powołanego w szczególnych okolicznościach, które były tłem

sprawy zakończonej wyrokiem TSUE z dnia 21 grudnia 2023 r., C-718/12, Krajowa

Rada Sądownictwa (zob. pkt 55 wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r.), powinny

zostać uznane za niebyłe (nieistniejące). Więcej – wynika z niej też, że wyrok

odnosi się do orzeczeń Sądu Najwyższego wydanych w składach obejmujących

sędziów powołanych w 2018 r. na podstawie uchwały Krajowej Rady Sądownictwa,

której wykonanie zostało wstrzymane postanowieniem Naczelnego Sądu

Administracyjnego, wydanym na podstawie art. 388 § 1 k.p.c. w związku

z ówczesnym brzmieniem art. 44 ust. 3 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej

Radzie Sądownictwa (tekst jedn. Dz.U. 2018, poz. 389), a która następnie została

uchylona przez Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Rzecznik zaznaczył również, że sędziowie, których dotyczy wniosek, zostali

powołani w dniu 10 października 2018 r. na podstawie uchwały KRS z dnia 28

sierpnia 2018 r. nr 331/2018. Jak podkreślił, wykonanie tej uchwały wstrzymano

II NSNc 204/24

3

postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 września 2018 r.,

sygn. akt II GW 28/18. W konsekwencji w chwili powołania przez Prezydenta RP

wykonanie uchwały Krajowej Rady Sądownictwa w sprawie wniosku o powołanie

na urząd sędziego Sądu Najwyższego było wstrzymane mocą postanowienia

Naczelnego Sądu Administracyjnego. W jego ocenie istnieje wysokie ryzyko, że

orzeczenie wydane z udziałem tych sędziów zostanie w przyszłości – na podstawie

wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r. – uznane za niebyłe. Stąd uznał, że jego

obowiązkiem jest podjęcie wszelkich czynności procesowych, które służą

minimalizacji owego ryzyka. Jak wskazał, pewność prawa wymaga, aby osoba,

która zwróciła się do RPO z wnioskiem o skierowanie do Sądu Najwyższego

nadzwyczajnego środka zaskarżenia, mogła działać w zaufaniu, że orzeczenie

Sądu Najwyższego wydane w jej sprawie odniesie skutek prawny i będzie

respektowane przez sądy niższych instancji oraz inne organy państwa. Tymczasem

udział wskazanych w niniejszym wniosku sędziów w orzekaniu w niniejszej sprawie

może doprowadzić do tego, że wyrok Sądu Najwyższego będzie uznany za niebyły

na podstawie wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r.

Sędzia Sądu Najwyższego Krzysztof Wiak wniósł o odrzucenie wniosku RPO

jako niespełniającego przesłanek ustawowych, a przez to niedopuszczalnego.

Alternatywnie, mając na uwadze względy ostrożności procesowej, w razie uznania

przez Sąd Najwyższy, że wniosek ten podlega rozpoznaniu, wniósł o jego

oddalenie jako bezzasadnego. Podał przy tym, że we wskazanej sprawie

nie zachodzi żadna z przyczyn, które uzasadniałaby jego wyłączenie z mocy prawa

(art. 48 § 1 k.p.c.), jak również nie wystąpiły okoliczności, które mogłyby wywołać

uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w tej sprawie (art. 49 § 1 k.p.c.).

Sędzia odniósł się też do wniosku RPO, przedstawiając swoje stanowisko

i szczegółowo je argumentując.

Sędzia Sądu Najwyższego Marek Dobrowolski oświadczył, że przedłożony

przez RPO wniosek nie znajduje podstaw prawnych i musi być potraktowany

jako niedopuszczalny i bezzasadny. Zauważył również, że nie zachodzą przesłanki

z art. 48 i 49 k.p.c. Sędzia oświadczył, że nie utrzymuje takich stosunków

zawodowych i prywatnych ze stronami i ich pełnomocnikami, które mogłyby

wzbudzić jakiekolwiek wątpliwości, zaznaczając zarazem, że nie zna ich i nie był

II NSNc 204/24

4

ich pełnomocnikiem w żadnej sprawie. Podkreślił wreszcie, że problemy wskazane

we wniosku zostały już rozstrzygnięte przez Trybunał Konstytucyjny w sprawach

K 12/18 i P 13/19.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 48 § 1 k.p.c, Sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy: 1) w

sprawach, w których jest stroną lub pozostaje z jedną ze stron w takim stosunku

prawnym, że wynik sprawy oddziaływa na jego prawa lub obowiązki; 2) w sprawach

swego małżonka, krewnych lub powinowatych w linii prostej, krewnych bocznych

do czwartego stopnia i powinowatych bocznych do drugiego stopnia; 3) w sprawach

osób związanych z nim z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli; 4) w sprawach,

w których był lub jest jeszcze pełnomocnikiem albo był radcą prawnym jednej

ze stron; 5) w sprawach, w których w instancji niższej brał udział w wydaniu

zaskarżonego orzeczenia, jako też w sprawach o ważność aktu prawnego z jego

udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznanego oraz w sprawach, w

których występował jako prokurator; 6) w sprawach o odszkodowanie z tytułu

szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego

z prawem, jeżeli brał udział w wydaniu tego orzeczenia.

W art. 48 § 2 k.p.c. wskazano, że powody wyłączenia trwają także po ustaniu

uzasadniającego je małżeństwa, przysposobienia, opieki lub kurateli.

Natomiast w art. 48 § 3 k.p.c. przewidziano, że sędzia, który brał udział w wydaniu

orzeczenia objętego skargą o wznowienie lub skargą nadzwyczajną, nie może

orzekać co do tej skargi.

Stosownie do art. 49 § 1 k.p.c., niezależnie od przyczyn wymienionych w art.

48, sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje

okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość

co do bezstronności sędziego w danej sprawie.

Artykuł 50 § 1 k.p.c. stanowi, że wniosek o wyłączenie sędziego strona

zgłasza na piśmie lub ustnie do protokołu w sądzie, w którym sprawa się toczy,

uprawdopodabniając przyczyny wyłączenia.

II NSNc 204/24

5

Jak wskazuje się w orzecznictwie Sądu Najwyższego (m.in. w sprawie Sądu

Najwyższego o sygn. II CSKP 989/22), przepisy art. 49 k.p.c. i art. 48 § 1 k.p.c.

służą nie tylko zabezpieczeniu neutralnego osądu w konkretnej sprawie, lecz mają

także na celu zapewnienie, aby osąd ten prezentował się jako bezstronny w ocenie

opinii publicznej (por. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z: 13 grudnia 2005 r., SK

53/04, OTK-A 2005, Nr 11, poz. 134 i z 24 lipca 2008 r., P 8/07, OTK-A 2008, nr 5,

poz. 84).

Ocena, czy konkretna okoliczność może budzić uzasadnioną wątpliwość co

do bezstronności sędziego, powinna mieć charakter obiektywny; decydujące

znaczenie w tej mierze ma możliwość powstania uzasadnionej wątpliwości

co do bezstronności sędziego w sprawie, nie zaś to, czy sędziemu da się postawić

zasadny zarzut braku obiektywizmu (por. postanowienia Sądu Najwyższego z: 19

listopada 1981 r., IV PZ 63/81; 17 grudnia 2014 r., I UO 3/14, niepubl.). Nie bez

znaczenia mogą być w tym zakresie także pozory lub przypuszczenia, jeśli są

obiektywnie uzasadnione (por. postanowienia Sądu Najwyższego z: 18 marca 1970

r., II CO 18/69, niepubl.; 30 kwietnia 1975 r., II CZ 60/75, niepubl.). Standard tej

oceny powinien być wysoki, chodzi bowiem nie tylko o zapewnienie rzeczywiście

neutralnego rozstrzygnięcia sprawy, lecz także dbałość o wizerunek sądu

jako bezstronnego, która służy budowaniu zaufania społeczeństwa do wymiaru

sprawiedliwości.

W odróżnieniu od art. 48 k.p.c. wymieniającego expressis verbis przypadki,

w których dochodzi do wyłączenia sędziego, art. 49 § 1 k.p.c. określa dwie

przesłanki umożliwiające uwzględnienie wniosku o wyłączenie sędziego. Po

pierwsze, może to nastąpić, gdy w okolicznościach konkretnej sprawy występuje

obiektywna, a więc weryfikowalna, wątpliwość co do jego bezstronności. Po drugie,

gdy wątpliwość ta ma charakter uzasadniony (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z 16 stycznia 2025 r., I Zo 188/24).

Bezstronność jest synonimem obiektywizmu, braku uprzedzeń i neutralności

wobec stron, a także niekierowania się przy rozstrzyganiu sprawy względami,

które miałyby charakter inny niż merytoryczny.

Dla oceny czy sędzia zachowuje obiektywizm, nie jest wystarczające

subiektywne przekonanie wnioskodawcy o braku bezstronności sędziego. Z uwagi

II NSNc 204/24

6

na przyjętą przez ustawodawcę konstrukcję tej instytucji niezbędne staje się tutaj

uwzględnienie obiektywnych, racjonalnych i dających się zweryfikować okoliczności

konkretnej sprawy, przemawiających za wyłączeniem sędziego od jej rozpoznania.

W orzecznictwie podkreśla się, że instytucja wyłączenia nie tylko wzmacnia

zasadę bezstronności i niezawisłości, ale również pozbawia sędziego prawa

rozpoznania przydzielonej mu sprawy (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 21

kwietnia 2004 r., III CO 2/04). Z tego względu wnoszący o wyłączenie sędziego

powinien uprawdopodobnić wystąpienie takich okoliczności, które obiektywnie

mogą rzutować na bezstronność i niezawisłość sędziowską (por. np. postanowienia

Sądu Najwyższego z: 10 stycznia 2017 r., III UO 3/16; 13 września 2017 r.,

IV CO 124/17; 29 listopada 2018 r., IV CO 222/18; 10 maja 2023 r., II NSNc 133/23;

16 stycznia 2025 r., I Zo 188/24).

Jednocześnie w piśmiennictwie zauważa się, że wobec aktualnego

brzmienia art. 49 § 1 k.p.c. potencjalnie każda okoliczność może stanowić o

wyłączeniu sędziego, o ile rzecz jasna będzie ona budzić uzasadnioną wątpliwość

co do bezstronności sędziego i będzie mieć charakter obiektywny. „(…) gwarancje

bezstronności sędziowskiej nie mogą być ograniczone jedynie do istnienia

możliwości wyłączenia sędziego ze względu na istnienie jego bezpośrednich relacji

ze stroną o charakterze osobistym, lecz muszą być pojmowane szerzej; sędzia

powinien być wyłączony także wtedy, gdy z powodów innych niż osobiste

(interpersonalne) zachodzą uzasadnione wątpliwości co tego, że wydane

orzeczenie będzie efektem w pełni neutralnego rozpoznania i rozstrzygnięcia” (J.

Gudowski, Komentarz do art. 49 k.p.c., [w:] Ereciński T. (red.), Kodeks

postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Postępowanie rozpoznawcze. Artykuły

1-124, wyd. VI).

W realiach rozpoznawanej sprawy Rzecznik oparł wniosek o wyłączenie

wskazanego sędziego Sądu Najwyższego na art. 49 § 1 k.p.c., uzasadniając go

wyrokiem TSUE z 4 września 2025 r. dotyczącym w istocie rzeczy zasiadania

w składach sędziów powołanych w 2018 r. na podstawie uchwały Krajowej Rady

Sądownictwa, której wykonanie zostało wstrzymane postanowieniem Naczelnego

Sądu Administracyjnego, wydanym na podstawie art. 388 § 1 k.p.c. w związku

z ówczesnym brzmieniem art. 44 ust. 3 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej

II NSNc 204/24

7

Radzie Sądownictwa (tekst jedn. Dz.U. 2018, poz. 389), a która następnie została

uchylona przez Naczelny Sąd Administracyjny. Wskazał przy tym wyraźnie, że

sędzia objęty przedmiotowym wnioskiem został powołany na podstawie

ww. uchwały.

W uznaniu Sądu Najwyższego tak ukształtowany wniosek nie zasługuje na

uwzględnienie. Ocena ta bierze się stąd, że wnioskodawca nie przedstawił

okoliczności, które budzą uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności

tego sędziego i mają charakter obiektywny. Tym samym nie spełnił on wymogów

określonych w art. 49 § 1 k.p.c.

Do powyższej konkluzji prowadzi analiza uzasadnienia przedmiotowego

wniosku. Z tej bowiem wynika, że Rzecznik, wyjaśniając swoje stanowisko,

nie odniósł się w żaden sposób ani do przedmiotu sprawy, ani do występujących

w niej podmiotów, podał natomiast wyłącznie sygnaturę, strony i nazwiska sędziów

wyznaczonych do jej rozpoznania. W takiej sytuacji trudno uznać, że wskazane

przezeń okoliczności mają związek z ww. sprawą i w konsekwencji –

przy uwzględnieniu użytej argumentacji – mogą być potraktowane jako racjonalne i

obiektywne okoliczności przemawiające za wyłączeniem sędziów objętych

wnioskiem.

Na powyższą ocenę dodatkowy wpływ mają także oświadczenia przedłożone

przez sędziów. Dokumenty te jasno bowiem pokazują, że ich autorów nie łączą

żadne stosunki ze stronami postępowania, ani w żaden inny sposób autorzy

ci nie są powiązani z przedmiotem sporu.

Niezależnie od wysuniętej wyżej argumentacji Sąd Najwyższy wskazuje,

że orzeczenie TSUE, które zostało przytoczone przez Rzecznika i które tenże uznał

za okoliczność uzasadniającą wyłączenie, z uwagi na fakt, że w istocie rzeczy

ogranicza się do okoliczności powołania ww. sędziego na urząd sędziego Sądu

Najwyższego na wniosek KRS ukształtowanej przepisami ustawy z dnia 8 grudnia

2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych

ustaw, nie może stanowić podstawy wniosku składanego w trybie art. 49 § 1 k.p.c.

Konieczność takiego kierunku interpretacji obowiązujących przepisów narzucają

wydane w przeszłości orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 23 lutego 2022 r.,

P 10/19 oraz z 2 czerwca 2020 r., P 13/19.

II NSNc 204/24

8

Zajmując takie stanowisko, Sąd Najwyższy przypomina, że zgodnie z art.

190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc

powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Oznacza to, że wszystkie podmioty

występujące w postępowaniu, w tym wnioskodawca oraz organy stosujące prawo –

także Sąd Najwyższy – pozostają nimi związane.

Mając na uwadze powyższe rozważania Sąd Najwyższy orzekł

jak w sentencji postanowienia.

[D.Z.]

[r.g.]