Pożyczka wypłacona za 3600 zł, weksel na 13 988 zł. SN uchylił nakaz wobec konsumentki

II NSNc 204/24

2

E.J. (dalej: „pozwana”, „pożyczkobiorca” lub „konsumentka”) 27 lipca 2012 r.

zawarła umowę pożyczki gotówkowej nr […] ze spółką P. sp. z o.o. (której następcą

prawnym jest P. S.A., dalej: „powód” lub „pożyczkodawca”). Umowa została zawarta

z wykorzystaniem standardowego wzorca umowy, który składał się z karty tytułowej,

gdzie w części „A” podane były dane stron, w części „B” - parametry finansowe

umowy, natomiast częścią „C” były właściwe warunki umowy. Częścią „D” był wzór

oświadczenia o odstąpieniu klienta, a częścią „E” - kalendarz spłat. Dodatkowo,

załącznikami stanowiącymi integralną część umowy były: wyciąg z umowy

ubezpieczenia, dyspozycja wypłaty, deklaracja wekslowa i weksel. W umowie

zastrzeżono, że pożyczkodawca udziela pożyczkobiorcy pożyczkę gotówkową

(dalej zwaną „Pożyczką Pierwotną") w wysokości 8.496 zł (całkowitą kwotę

pożyczki). Wskazano, że jest to suma środków pieniężnych, które pożyczkodawca

udostępnił pożyczkobiorcy na podstawie umowy. Pożyczkobiorca zobowiązany był

ponieść koszt opłaty przygotowawczej (330 zł) oraz koszt ubezpieczenia (4.566 zł).

Opłaty te miały zostać potrącone z całkowitej kwoty pożyczki (8.496 zł).

W rezultacie pożyczkodawca był zobowiązany do zapłaty na rachunek

pożyczkobiorcy kwoty 3.600 zł. Pożyczkobiorca zobowiązał się spłacić

pożyczkodawcy faktyczną całkowitą kwotę do zapłaty (12.000 zł), będącą sumą

całkowitej kwoty pożyczki (8.496 zł) oraz wynagrodzenia umownego (3.504 zł)

za udzielenie pożyczki pierwotnej w 48 ratach miesięcznych w wysokości 250 zł

każda, płatnych według kalendarza spłat zawartego w części „E” umowy.

Zgodnie z umową, pożyczkodawca w przypadku wypowiedzenia umowy miał prawo

na wekslu wpisać datę i miejsce zapłaty oraz kwotę nieprzekraczającą kwoty

należnej pożyczkodawcy do zapłaty z tytułu pozostałej niespłaconej części pożyczki,

wynagrodzenia umownego oraz naliczyć i wpisać m.in. kwotę w wysokości do 20%

z pozostałej do zapłaty faktycznej całkowitej kwoty pożyczki tytułem poniesionych

kosztów windykacji, nie więcej jednak niż faktycznie poniesione przez

pożyczkodawcę koszty tej windykacji. W umowie zastrzeżono również możliwość

naliczenia opłat za monit lub wezwanie do zapłaty albo SMS.

II NSNc 204/24

3

Po zawarciu umowy pozwana uiściła 6 rat miesięcznych w okresie

od września 2012 r. do marca 2013 r. na łączną kwotę 1.510 zł.

Ze względu na opóźnienie w płatności rat za dwa pełne okresy, pismem z 8 kwietnia

2013 r. powód skierował do pozwanej zawiadomienie o wymagalności wszystkich

zobowiązań, wypowiedzeniu umowy, wypełnieniu weksla i wezwaniu do zapłaty

w terminie 10 dni kwoty 14 238,37 zł.

Dnia 20 maja 2013 r. powód wniósł do Sądu Rejonowego w Bielsku-Białej

pozew o zapłatę w postępowaniu nakazowym kwoty 13.988,37 wraz z odsetkami

ustawowymi od 19 kwietnia 2013 r. oraz kosztami procesu.

Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej Wydział I Cywilny 10 czerwca 2013 r. wydał

nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym (I Nc 2213/13), którym zasądził

od pozwanej na rzecz powoda kwotę 13.988,37 zł wraz z odsetkami ustawowymi

od 19 kwietnia 2013 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 2.592 zł tytułem kosztów procesu.

W uzasadnieniu wskazanego orzeczenia Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej wyjaśnił,

że powód wnosząc o wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym

przedłożył wraz z pozwem weksel in blanco wystawiony przez pozwaną w dniu

27 lipca 2012 r., a następnie wypełniony przez powoda na kwotę 14.238,37 zł,

z datą płatności 18 kwietnia 2013 r. w Bielsku-Białej. Weksel został należycie

wypełniony, a jego treść i prawdziwość nie budziła wątpliwości sądu. Tym samym

nie stwierdzono braku podstaw do wydania nakazu zapłaty.

Pozwana złożyła wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej, który został

oddalony przez Sąd Rejonowy w G. Pozwana złożyła też pismo, które nie

odpowiadało wymaganiom zakreślonym przez sąd, w związku z czym jej zarzuty

wobec nakazu zapłaty zostały odrzucone postanowieniem z 27 marca 2015 r.

Pismem z 1 września 2023 r. Rzecznik Praw Obywatelskich (dalej: „skarżący”

lub „RPO”) wniósł skargę nadzwyczajną od powyższego nakazu zapłaty, zaskarżając

go w całości.

Na podstawie art. 89 § 1 pkt 1 i 2 u.SN skarżący zarzucił:

1. naruszenie zasady ochrony konsumenta ustanowionej w art. 76

Konstytucji RP, interpretowanej, na podstawie art. 9 Konstytucji RP,

II NSNc 204/24

4

z uwzględnieniem orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

dotyczącego przepisów Dyrektywy z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych

warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. L 95 z 21.4.1993, s. 29, dalej:

„Dyrektywa 93/13"), poprzez wydanie przeciwko pozwanej konsumentce nakazu

zapłaty w postępowaniu nakazowym na podstawie weksla, bez zbadania z urzędu

umowy pożyczki, której wykonanie ten weksel zabezpieczał, a przez

to niezapewnienie konsumentce właściwej ochrony sądowej przed nieuczciwymi

praktykami rynkowymi przedsiębiorcy, mimo że na podstawie dokumentów

załączonych do pozwu sąd z łatwością mógł ustalić, że stosunkiem podstawowym

jest umowa pożyczki zawarta przez przedsiębiorcę z konsumentką,

której postanowienia powinny być zbadane przez sąd z urzędu, pod kątem

ich potencjalnej abuzywności;

2. rażące naruszenie prawa procesowego, tj. art. 485 § 2 zd. 1 k.p.c.

w zw. z art. 486 § 1 k.p.c., w brzmieniu tych przepisów obowiązującym w dacie

wydania zaskarżonego nakazu zapłaty, przez ich niewłaściwe zastosowanie,

a także art. 248 § 1 k.p.c. i art. 232 zd. 2 k.p.c., przez zaniechanie ich zastosowania,

wszystkie wymienione w zw. z art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13, poprzez wydanie nakazu

zapłaty w postępowaniu nakazowym, mimo że treść weksla, odczytywana łącznie

z załączonym do pozwu wezwaniem do zapłaty, nasuwała wątpliwości

co do wymagalności i wysokości zobowiązania wekslowego konsumentki,

które to wątpliwości, sąd, w świetle art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13,

powinien był wyjaśnić przez dopuszczenie z urzędu jako dowodu treści umowy

pożyczki zawartej przez pozwaną z powodem, do której przedstawienia powinien

był zobowiązać powoda z urzędu, co jednocześnie oznaczało brak podstaw

do wydania nakazu zapłaty oraz konieczność skierowania sprawy do postępowania

zwykłego;

3. rażące naruszenie prawa procesowego, tj. art. 202 k.p.c. w brzmieniu

obowiązującym w dacie wydania zaskarżonego nakazu zapłaty w zw. z art. 371

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13, przez ich niewłaściwe zastosowanie,

poprzez rozpoznanie sprawy i wydanie nakazu zapłaty przez Sąd Rejonowy

w Bielsku-Białej, mimo że sąd ten, z uwagi na fakt, iż pozwana był konsumentką,

II NSNc 204/24

5

powinien był z urzędu stwierdzić bezskuteczność powołania się powoda

na właściwość miejscową wynikającą z art. 371 k.p.c., a w konsekwencji stwierdzić

swoją niewłaściwość miejscową i przekazać sprawę sądowi właściwemu ze względu

na miejsce zamieszkania pozwanej, to jest Sądowi Rejonowemu w S.;

4. rażące naruszenie prawa materialnego, tj. art. 3851 § 1 i § 3 w zw.

z art. 221 k.c. w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonego nakazu

zapłaty, poprzez ich niezastosowanie, polegające na zaniechaniu zbadania treści

umowy zawartej między przedsiębiorcą i konsumentką, a w konsekwencji braku

kontroli z urzędu abuzywności klauzul zawartych w umowie pożyczki,

co doprowadziło do odmowy przyznania ochrony uprawnionej konsumentce

oraz nierozpoznania istoty sprawy przez sąd.

W uzasadnieniu skargi RPO wskazał, powołując się na konieczność

zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego

urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, że pozwana jako

konsumentka, zawierając umowę pożyczki, mogła być przekonana, że jeżeli państwo

nie zabrania prowadzenia określonego rodzaju działalności, w postaci udzielania

pożyczek przez podmioty inne niż banki, jej interes jest należycie chroniony

przez państwo przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. które mogą

być stosowane przez przedsiębiorców. Sąd, działając jako organ państwowy,

nie uwzględnił tymczasem faktu, że pozwana jest konsumentką i że jako słabsza

strona umowy podlega ochronie, która w przypadku postępowania toczącego

się przed sądem powinna polegać na weryfikacji, czy dochodzone roszczenie

jest zasadne oraz czy nie doszło do naruszenia przepisów chroniących konsumenta.

Sąd rozstrzygnął sprawę w nieadekwatnym trybie postępowania nakazowego.

Nie uwzględniając zatem konsumenckiego charakteru stosunku podstawowego

oraz ograniczając się jedynie do formalnego sprawdzenia, czy weksel przedłożony

przez powoda został należycie wypełniony, sąd nie wywiązał się z obowiązku

wynikającego z art. 76 Konstytucji RP w związku z treścią art. 7 ust. 1 Dyrektywy

93/13.

W dalszej części uzasadnienia RPO przywołał szczegółowo zastrzeżenia

wobec postanowień umowy pożyczki, które powinny zostać uwzględnione przez sąd,

II NSNc 204/24

6

a niezbadanie ich doprowadziło do wydania rozstrzygnięcia krzywdzącego

dla pozwanej. Skarżący powołał się na brak jednoznacznego określenia głównych

świadczeń stron, nadmiernie wysokie koszty pożyczki oraz postanowienia dotyczące

niedozwolonej kary umownej. Według RPO wszystkie te wady prawne umowy

pożyczki w sposób jaskrawy dowodzą, że naruszała ona liczne przepisy prawa

i zasady współżycia społecznego. Powinna zostać ona skontrolowana przez sąd

i co najmniej w części uznana za nieważną, a przynajmniej niewiążącą wobec

konsumentki w zakresie rażąco niekorzystnych dla niej postanowień o charakterze

klauzul abuzywnych. Zdaniem RPO, w tym kontekście orzeczenie sądu nakazujące

pozwanej zapłatę na rzecz przedsiębiorcy świadczenia, jeżeli istnieją poważne

i uzasadnione wątpliwości co do tego, czy w świetle przepisów o ochronie

konsumentów w ogóle była do jego zapłaty zobowiązana, jest fundamentalnie

sprzeczne z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego

zasady sprawiedliwości społecznej.

Skarżący wniósł o uchylenie przez Sąd Najwyższy w całości nakazu zapłaty

wydanego 10 czerwca 2013 r. w postępowaniu nakazowym przez Sąd Rejonowy

w Bielsku-Białej o sygn. akt I Nc 2213/13 i przekazanie sprawy sądowi I instancji

do ponownego rozpoznania.

Odpowiedź na powyższą skargę nadzwyczajną złożył pełnomocnik powoda.

W piśmie z 12 października 2023 r. wniósł on o oddalenie skargi w całości

jako niezasadnej oraz o zasądzenie na rzecz strony powodowej zwrotu kosztów

postępowania według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 89 § 1 u.SN, jeżeli jest to konieczne dla zapewnienia

zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego

zasady sprawiedliwości społecznej, od prawomocnego orzeczenia sądu

powszechnego lub sądu wojskowego kończącego postępowanie w sprawie

może być wniesiona skarga nadzwyczajna, o ile:

II NSNc 204/24

7

1) orzeczenie narusza zasady lub wolności i prawa człowieka i obywatela

określone w Konstytucji, lub

2) orzeczenie w sposób rażący narusza prawo przez błędną jego wykładnię

lub niewłaściwe zastosowanie, lub

3) zachodzi oczywista sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego

w sprawie materiału dowodowego

- a orzeczenie nie może być uchylone lub zmienione w trybie innych

nadzwyczajnych środków zaskarżenia.

Skargę nadzwyczajną, co do zasady, wnosi się w terminie 5 lat od dnia

uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia, a jeżeli od orzeczenia została

wniesiona kasacja albo skarga kasacyjna w terminie roku od dnia rozpoznania

(art. 89 § 3 zd. 1 u.SN). Stosownie do art. 115 § 1 u.SN, jedynie przejściowo,

w okresie 6 lat od dnia wejścia w życie ustawy, skarga nadzwyczajna może być

wniesiona od prawomocnych orzeczeń kończących postępowanie w sprawach,

które uprawomocniły się po 17 października 1997 r. W takim przypadku,

zgodnie z art. 115 § 1a u.SN, skarga nadzwyczajna może być wniesiona

wyłącznie przez Prokuratora Generalnego lub Rzecznika Praw Obywatelskich.

Ponadto, od tego samego orzeczenia w interesie tej samej strony skarga

nadzwyczajna może być wniesiona tylko raz (art. 90 § 1 u.SN).

Skarga nadzwyczajna jest instrumentem szeroko rozumianego wymiaru

sprawiedliwości w znaczeniu określonym w art. 175 ust. 1 Konstytucji. Jej celem jest

wyeliminowanie z obrotu wadliwych, a jednocześnie naruszających zasady

sprawiedliwości społecznej, orzeczeń sądowych, które dotyczą konkretnych,

zindywidualizowanych podmiotów (zob. postanowienie Sądu Najwyższego

z 3 kwietnia 2019 r., I NSNk 2/19; wyroki Sądu Najwyższego: z 9 grudnia 2020 r.,

I NSNu 1/20; z 19 stycznia 2022 r., I NSNc 216/21; z 7 września 2022 r.,

I NSNc 530/21; z 21 września 2022 r., I NSNc 544/21; z 23 listopada 2022 r.,

I NSNc 707/21; z 15 marca 2023 r., II NSNc 212/23; z 15 maja 2024 r.,

II NSNc 385/23; z 15 kwietnia 2025 r., II NSNc 501/23; 8 października 2025 r.,

II NSNc 178/24). Rolą kontroli nadzwyczajnej nie jest jednak eliminowanie

wszystkich wadliwych orzeczeń. Wyjątkowość orzekania w ramach tej instytucji

powinna dotyczyć tylko tych z nich, które nie dadzą się pogodzić z podstawowymi

II NSNc 204/24

8

zasadami demokratycznego państwa prawnego, będąc prima facie orzeczeniami

w sposób elementarny niesprawiedliwymi.

Na podmiocie wnoszącym skargę nadzwyczajną spoczywa w pierwszej

kolejności powinność wykazania zaistnienia w danej sprawie przynajmniej jednej

z przesłanek szczegółowych – uchybień wymienionych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN.

Ponadto, skarga nadzwyczajna musi nawiązywać do przesłanki ogólnej

(funkcjonalnej), wskazanej w art. 89 § 1 in principio u.SN, która wymaga

równoczesnego wykazania, że uwzględnienie skargi nadzwyczajnej jest konieczne

dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego

urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej.

Ścisłe określenie przesłanek przedmiotowych skargi nadzwyczajnej

jest związane z jej funkcją ochronną w ujęciu Konstytucji, tj. z jednej strony,

z dążeniem do zapewnienia prawidłowości działania organów władzy publicznej

(art. 7 w zw. z art. 2 Konstytucji), a z drugiej strony, z konieczną ochroną stabilności

i prawomocności orzeczeń sądowych oraz kształtowanych przez nie stosunków

prawnych (art. 45 w zw. z art. 2 Konstytucji, zob. postanowienie Sądu Najwyższego

z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; wyroki Sądu Najwyższego: z 19 stycznia

2022 r., I NSNc 216/21; z 7 września 2022 r., I NSNc 530/21; z 21 września 2022 r.,

I NSNc 544/21; z 23 listopada 2022 r., I NSNc 707/21; z 15 marca 2023 r.,

II NSNc 212/23; z 15 maja 2024 r., II NSNc 385/23; z 15 kwietnia 2025 r.,

II NSNc 501/23; 8 października 2025 r., II NSNc 178/24). Ochrona powagi rzeczy

osądzonej (res iudicata), a przez to stabilności prawa, należy do fundamentów

demokratycznego państwa prawnego i znajduje głębokie uzasadnienie

aksjologiczne. Z tego względu – jak wskazuje się w orzecznictwie Europejskiego

Trybunału Praw Człowieka (dalej: „ETPC”) – nadzwyczajne środki zaskarżenia

muszą być uzasadnione okolicznościami o istotnym i niewątpliwym charakterze,

korygującym fundamentalne wady rozstrzygnięć jurysdykcyjnych, niweczące

podstawową funkcję wymiaru sprawiedliwości (wyrok ETPC z 24 lipca 2003 r.,

Riabykh przeciwko Rosji, skarga nr 52854/99). Nie mogą przy tym inicjować de facto

dodatkowej kontroli instancyjnej. Dopuszczalny na gruncie Europejskiej Konwencji

Praw Człowieka środek kontroli musi wobec tego sprawiedliwie wyważyć

między prywatnymi interesami a ochroną pewności prawa, w tym ochroną

II NSNc 204/24

9

powagi rzeczy osądzonej, od których zależy efektywność funkcjonowania

wymiaru sprawiedliwości.

Konstrukcyjnym założeniem skargi nadzwyczajnej jest więc takie

określenie jej przesłanek, by służyła ona eliminowaniu z obrotu orzeczeń

sądowych obarczonych wadami o fundamentalnym znaczeniu w świetle

zasady demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady

sprawiedliwości społecznej. W konsekwencji, stwierdzone naruszenia muszą być

na tyle poważne, by wzgląd na całokształt zasady wynikającej z art. 2

Konstytucji nakazywał ingerencję w powagę rzeczy osądzonej

(zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 9 grudnia 2020 r., I NSNu 1/20; z 19 stycznia

2022 r., I NSNc 216/21; z 7 września 2022 r., I NSNc 530/21; z 21 września 2022 r.,

I NSNc 544/21; z 23 listopada 2022 r., I NSNc 707/21; z 15 marca 2023 r.,

II NSNc 212/23; z 15 maja 2024 r., II NSNc 385/23; z 15 kwietnia 2025 r.,

II NSNc 501/23; 8 października 2025 r., II NSNc 178/24).

Dokonując wstępnej oceny skargi nadzwyczajnej, Sąd Najwyższy

nie stwierdził istnienia okoliczności, które mogłyby prowadzić do wniosku,

że w niniejszej sprawie jest ona niedopuszczalna, co skutkowałoby jej odrzuceniem

a limine, bez potrzeby merytorycznego zbadania podniesionych w niej zarzutów.

Została ona wniesiona przez Rzecznika Praw Obywatelskich, który jest podmiotem

uprawnionym do wnoszenia skarg nadzwyczajnych. Zaskarżony nakaz zapłaty

wydany przez Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej nie mógł zostać, na dzień wniesienia

skargi, uchylony ani zmieniony w trybie innych nadzwyczajnych środków

zaskarżenia. Należy zatem stwierdzić, że nie zachodziły przeszkody

do merytorycznego rozpoznania wniesionej przez RPO skargi nadzwyczajnej.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się już pogląd, że konstrukcja

skargi nadzwyczajnej wymaga, aby w pierwszej kolejności dokonać oceny

występowania przesłanek szczegółowych, a następnie weryfikacji czy wystąpiła

również przesłanka ogólna (funkcjonalna). W rozpoznawanej skardze nadzwyczajnej

skarżący sformułował przeciwko zaskarżonemu orzeczeniu zarzuty odwołujące

się do dwóch przesłanek szczegółowych określonych w art. 89 § 1 pkt 1 i 2 u.SN.

Odnosząc się do poszczególnych zarzutów, w pierwszej kolejności

należy stwierdzić zasadność naruszenia przepisów prawa procesowego

II NSNc 204/24

10

i materialnego związanych z przypisaniem pozwanej statusu konsumenta

oraz obowiązków sądu, wydającego nakaz zapłaty.

Po pierwsze, w niniejszej sprawie nie budzi zastrzeżeń,

że pozwanej przysługiwał status konsumenta w rozumieniu art. 221 k.c.

Zgodnie z tym przepisem, za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą

z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością

gospodarczą lub zawodową. Okoliczność ta wiąże się z koniecznością zachowania

szczególnej ostrożności w zakresie rozpoznawania spraw, w których jedna

ze stron jest konsumentem. Z tego też względu ustawodawca wprowadził regulacje

mające zapewnić ochronę interesów konsumenta nie tylko na etapie dokonywania

czynności prawnych, ale również podczas dochodzenia określonych roszczeń

na drodze postępowania sądowego. W niniejszej sprawie weryfikacja zarzutów

postawionych przez skarżącego sprowadza się zatem do ustalenia czy w związku

z wydaniem zaskarżonego nakazu zapłaty doszło do naruszenia prawa przez

Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej, zwłaszcza w kontekście konieczności

uwzględnienia konsumenckiego charakteru umowy oraz zawartych w niej klauzul.

Powyższe wynika przede wszystkim z treści przywołanego w zarzutach

skargi nadzwyczajnej przepisu art. 3851 § 1 zd. 1 k.c., zgodnie z którym

postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie

nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny

z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone

postanowienia umowne). Niedopełnienie procedur związanych z dochodzeniem

roszczeń od konsumenta – niezależnie od tego, czy de facto doszło do naruszenia

jego interesów, uznać należy za zachowania bezprawne.

Zasadność powyższego zarzutu prowadzi do jednoczesnego uznania

słuszności zarzutu naruszenia przepisów proceduralnych, dotyczących wydania

nakazu zapłaty, gdy jego podstawą jest umowa zawierana z konsumentem.

Zgodnie z art. 485 § 2 zd. 1 k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym w czasie wydania

zaskarżonego nakazu zapłaty), sąd wydaje nakaz zapłaty przeciwko

zobowiązanemu z weksla, czeku, warrantu lub rewersu należycie wypełnionego,

których prawdziwość i treść nie nasuwają wątpliwości. Co więcej, każdy obowiązany

jest przedstawić na zarządzenie sądu w oznaczonym terminie i miejscu dokument

II NSNc 204/24

11

znajdujący się w jego posiadaniu i stanowiący dowód faktu stosownego

dla rozstrzygnięcia sprawy, chyba że dokument zawiera informacje niejawne

(art. 248 § 1 k.p.c.). Sąd może też dopuścić dowód niewskazany przez stronę

(art. 232 zd. 2 k.p.c.). Wydając rozstrzygnięcie sąd ocenia zaś wiarygodność i moc

dowodów według własnego uznania, na podstawie wszechstronnego rozważenia

zebranego materiału (art. 233 § 1 k.p.c.). Okoliczności, że pozwana była

konsumentem, a nakaz zapłaty został wydany w oparciu o weksel in blanco, powinny

przemawiać zatem za obligatoryjnym żądaniem przez Sąd Rejonowy

w Bielsku-Białej przesłania treści umowy pożyczki z 27 lipca 2012 r. nr […]. W ten

sposób mógłby on zweryfikować, czy umowa ta nie zawiera klauzul abuzywnych,

naruszających interesy pozwanej. Pominięcie takiej kontroli mogło natomiast

prowadzić do zaakceptowania przez sąd działań rażąco naruszających prawa

konsumenta (wyrok Sądu Najwyższego z 28 marca 2023 r., II NSNc 85/23; por. także:

wyroki Sądu Najwyższego: z 8 lutego 2023 r., II NSNc 105/23; z 28 marca 2023 r.,

II NSNc 85/23). Z wyjątkowo lakonicznego uzasadnienia sporządzonego

do zaskarżonego orzeczenia wynika jedynie, że sąd uznał, że weksel był prawidłowo

wypełniony, a jego treść i prawdziwość nie budziły żadnych wątpliwości sądu.

Tym samym Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej jedynie powtórzył samą treść normy

ustawowej, potwierdzając, że nie dostrzegał potrzeby weryfikacji postanowień

umowy pożyczki.

Tymczasem kwestia ta była szczególnie istotna, biorąc pod uwagę wysokość

kosztów pozaodsetkowych, przewidzianych w umowie . Wynika z niej bowiem,

że kwota rzeczywiście udostępniona pozwanej (3.600,00 zł) była niższa

niż pozostałe opłaty, tj. kwota ubezpieczenia, wynagrodzenie i opłata

przygotowawcza (4.896,00 zł). W kontekście tym zgodzić należy się też

ze skarżącym, że w umowie nie określono w sposób jednoznaczny, co jest

świadczeniem głównym. Określona w umowie „całkowita kwota pożyczki” wynosiła

8.496 zł i była ponad dwa razy wyższa niż kwota, jaką pozwana otrzymała na swój

rachunek bankowy. Sama ta okoliczność, przy uwzględnieniu konsumenckiego

charakteru zawartej umowy, powinna zobowiązać sąd do zweryfikowania treści

umowy pod kątem potencjalnej abuzywności zawartych w niej postanowień.

Przyjmuje się bowiem, że ocena, czy dana klauzula umowna miała charakter

II NSNc 204/24

12

niedozwolony, musi opierać się na przesłankach określonych w art. 3581

§ 1 zd. 1 k.c., tj. powinna prowadzić do ustalenia czy prawa i obowiązki konsumenta

zostały ukształtowane w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając

jego interesy. Rażącym naruszeniem interesów będzie nieusprawiedliwiona

dysproporcja praw i obowiązków konsumenta – na jego niekorzyść.

Sprzeczność z dobrymi obyczajami sprowadza się natomiast do zmierzania

do naruszenia równorzędności stron stosunku prawnego i nierównego rozkładania

uprawnień i obowiązków pomiędzy partnerami umowy (postanowienie

Sądu Najwyższego z 11 września 2020 r., II CNP 1/20; podobnie: wyrok

Sądu Najwyższego z 13 sierpnia 2015 r., I CSK 611/14). Za niedozwoloną klauzulę

umowną uznać można zatem m.in. pobieranie przez kredytodawców kredytu

konsumenckiego opłat zbyt wysokich i niczym nieuzasadniających tej wysokości.

Za słuszny należy uznać pogląd, zgodnie z którym ocena abuzywności postanowień

umownych, które odnoszą się do pozaodsetkowych kosztów kredytu, powinna być

zatem dokonana pod kątem ich ekwiwalentności w stosunku do poniesionych przez

kredytodawcę kosztów. Kredytodawca powinien wykazać, że powyższe koszty

odpowiadają w rzeczywistości poniesionym przez niego kosztom (J. R. Antoniuk,

Dopuszczalność badania abuzywności postanowień umownych dotyczących

pozaodsetkowych kosztów kredytu konsumenckiego, Monitor Prawniczy 2021,

nr 5, Legalis). Jeżeli okaże się, że w wyniku ustalenia wysokości kosztów

pozaodsetkowych dojdzie do nieusprawiedliwionej dysproporcji praw i obowiązków

konsumenta (na jego niekorzyść), a wysokość dodatkowych opłat będzie de facto

stanowiła zawoalowane wynagrodzenie kredytodawcy, którego funkcję powinny

pełnić przewidziane w umowie odsetki, należałoby uznać wspomnianą klauzulę

za niedozwoloną (wyroki Sądu Najwyższego: z 28 marca 2023 r., II NSNc 85/23

i z 28 lipca 2021 r., I NSNc 180/20). W niniejszej sprawie, jak słusznie wskazał

skarżący, na pozwaną został nałożony obowiązek zapłaty kosztów i prowizji,

które stanowiły 333% wysokości pożyczonego jej kapitału.

Odnosząc się do powyższego, należy też zaznaczyć, że w orzecznictwie

zwraca się uwagę na tzw. test przyzwoitości, który ma ułatwić ocenę,

czy w danym przypadku zastosowana klauzula ma charakter abuzywny.

Polega on na „zbadaniu, czy postanowienie wzorca jest sprzeczne z ogólnym

II NSNc 204/24

13

wzorcem zachowań przedsiębiorców wobec konsumentów oraz jak wyglądałyby

prawa lub obowiązki konsumenta w sytuacji, w której postanowienie

to nie zostałoby zastrzeżone; jeżeli bez tego postanowienia znalazłby

się on – na podstawie ogólnych przepisów – w lepszej sytuacji, należy uznać

je za nieuczciwe” (wyrok Sądu Najwyższego z 27 listopada 2015 r., I CSK 945/14).

W niniejszej sprawie rację ma zatem skarżący, podnosząc, że przewidziane

w umowie koszty ubezpieczenia, wysokość wynagrodzenia umownego i opłata

przygotowawcza mogły de facto zostać potraktowane jako zmierzające

do obejścia prawa i uznane za nieważne na podstawie art. 58 § 1 k.c.

Należy dodać, że przy ocenie, czy zastosowana przez powoda

klauzula mogła mieć charakter abuzywny, trzeba wziąć pod uwagę

to, że „analiza rozkładu obowiązków umownych musi być dokonana w kontekście

całości okoliczności sprawy. Nie można poprzestać na literalnym brzmieniu klauzuli.

Trzeba jeszcze rozważyć jakie konsekwencje wywołuje ona na płaszczyźnie

danego stanu faktycznego. (…). Nieraz bowiem całkiem niepozorne postanowienie

umowy powoduje znaczne zwichnięcie całej struktury konkretnego stosunku

obligacyjnego” (zob. Ł. Węgrzynowski, Niedozwolone postanowienia umowne

jako środek ochrony słabszej strony umowy obligacyjnej, Warszawa 2006, s. 124).

Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 30 czerwca 2020 r., III CSK 343/17,

dla oceny abuzywności postanowień umownych istotne znaczenie będzie miała

nie tylko ich treść, ale również okoliczności zawarcia umowy i transparentność

tych postanowień, tj. ich jednoznaczność i zrozumiałość. Biorąc to wszystko

pod uwagę, konieczne jest przeanalizowanie postanowień umowy,

uwzględniając m.in. okoliczność, że pozwana nie była podmiotem profesjonalnym,

a przez to stanowiła słabszy podmiot stosunku obligacyjnego, a także czy została

odpowiednio poinformowana o wysokości wiążących ją opłat i sposobie

ich naliczania. Wszystkie te okoliczności powinny być ponownie przeanalizowane

przez Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej. Pominięcie zbadania treści umowy,

w oparciu o którą wystawiony został następnie weksel in blanco, stanowiło

przejaw naruszenia prawa, związany z zaniechaniem podjęcia koniecznych

w takich sytuacjach decyzji procesowych (wyrok Sądu Najwyższego z 28 marca

2023 r., II NSNc 85/23).

II NSNc 204/24

14

Należy przy tym zaznaczyć, że pomimo iż celem postępowań nakazowych

jest ułatwienie i przyspieszenie dochodzenia przez wierzycieli ich roszczeń,

nie może odbywać się to kosztem naruszenia praw stron będących konsumentami.

Z tego względu sąd rozpoznający sprawy o takim charakterze jest zobowiązany

do zachowania szczególnej ostrożności w zakresie podejmowanych

decyzji procesowych. Przepisy proceduralne mają bowiem służyć zapewnieniu

pewności prawa, a ich zastosowanie nie może prowadzić do dalszego osłabienia

lub faktycznego wyłączenia konstytucyjnie gwarantowanej ochrony konsumenta.

W postępowaniu nakazowym toczącym się na podstawie weksla własnego

wystawionego przez konsumenta in blanco i następnie uzupełnionego

przez wierzyciela, sytuacja pozwanego konsumenta jest tymczasem

zdecydowanie słabsza, ponieważ możliwość wniesienia zarzutów wiąże

się ze spełnieniem przesłanek, które są zbyt rygorystyczne, by zapewniały

równorzędną pozycję konsumenta względem wierzyciela dysponującego wekslem in

blanco (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 13 września

2018 r., C-176/17, Profi Credit Polska SA w Bielsku-Białej przeciwko M. W.; wyroki

Sądu Najwyższego: z 2 czerwca 2021 r., I NSNc 178/20; z 22 września 2021 r.,

I NSNc 371/21; z 22 września 2021 r., I NSNc 429/21; z 13 lipca 2022 r.,

I NSNc 452/21; z 28 marca 2023 r., II NSNc 85/23).

Niezależnie od powyższego, należy zaznaczyć, że również zgodnie

z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej: „TSUE”)

„art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13 wymagają, aby sąd (…) mógł

zażądać przedstawiania dokumentów służących za podstawę (…) powództwa”

(wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 7 listopada 2019 r.,

Profi Credit Polska, C-419/18 i C-483/18). Podkreślono przy tym,

że „powyższe rozważania nie naruszają zasady dyspozycyjności (…).

Okoliczność, że sąd krajowy wymaga od powoda przedstawiania treści

dokumentu lub dokumentów, na których opiera się jego żądanie, należy bowiem

po prostu do ram dowodowych postępowania, ponieważ to żądanie ma na celu

jedynie upewnienie się co do podstawy powództwa”. W tej sytuacji sąd mógł z urzędu

zażądać (na podstawie art. 248 § 1 k.p.c.) od przedsiębiorcy przedstawienia

pisemnego zapisu tych postanowień, tak aby móc zapewnić poszanowanie praw

II NSNc 204/24

15

konsumentów wynikających z Dyrektywy 93/13. Powyższe sprowadza

się do przyjęcia, że Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej, rozpoznając niniejszą sprawę,

był uprawiony i zobowiązany do przeprowadzenia z urzędu dowodu z dokumentu,

tj. umowy pożyczki z 27 lipca 2012 r. nr […] (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 27

września 2022 r., I NSNc 614/21).

Co więcej, w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że w sprawie

z powództwa przedsiębiorcy przeciwko konsumentowi zobowiązanemu z weksla,

sąd z urzędu uwzględnia nieskuteczność powołania się na podstawę właściwości

miejscowej z art. 371 § 1 k.p.c. (uchwała Sądu Najwyższego z 19 października

2017 r., III CZP 42/17). Powyższa teza koresponduje z treścią pkt 1 lit. q

załącznika do Dyrektywy 93/13, zgodnie z którym za niedozwolone uznaje

się postanowienie umowne, uprawniające przedsiębiorcę do wskazania sądu

do rozpoznania sprawy, położonego daleko od miejsca zamieszkania konsumenta

(wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 4 czerwca 2009 r.,

Pannon GSM Zrt., C-243/08, pkt 41). Jak przyjmuje się w orzecznictwie,

celem regulacji jest eliminowanie postanowień umownych umożliwiających

przedsiębiorcy dokonanie jednostronnego i arbitralnego wyboru sądu właściwego

do rozpoznania sprawy, którego położenie jest korzystne dla przedsiębiorcy,

natomiast konsumenta – jako strony słabszej sporu – pozbawia właściwej

ochrony prawnej (wyroki Sądu Najwyższego z 9 marca 2022 r., I NSNc 316/21;

z 28 marca 2023 r., II NSNc 85/23).

Biorąc pod uwagę, że powodowi przysługiwało wyłączne uprawnienie

do wypełnienia weksla według własnego uznania, Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej

był zobowiązany z urzędu dokonać oceny skuteczności powołania się przez

powoda na treść art. 371 § 1 k.p.c., uznając je za niedozwolone postanowienie.

Wskazany sąd, pozostając niewłaściwym miejscowo, powinien przekazać sprawę

sądowi właściwemu w trybie art. 200 § 1 w zw. z art. 27 § 1 k.p.c.

Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zasadne są wszystkie

zarzuty sformułowane przez skarżącego na podstawie art. 89 § 1 pkt 2 u.SN.

Nie uwzględniając konsumenckiego charakteru rozpoznawanej sprawy i odstępując

od zbadania zawartych w umowie klauzul Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej

dopuścił się w tym zakresie obrazy przepisów prawa materialnego i procesowego,

II NSNc 204/24

16

przy czym naruszenia te – ze względu na wagę naruszonych norm, stopień

ich naruszenia oraz ujemne skutki dla stron postępowania – miały charakter rażący

(zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 8 maja 2019 r., I NSNc 2/19; z 28 lipca 2021 r.

I NSNc 179/20; z 15 grudnia 2021 r., I NSNc 67/21; z 13 lipca 2022 r.,

I NSNc 452/21). Zgodnie z dotychczasowym orzecznictwem Sądu Najwyższego,

rażące naruszenie prawa zachodzi bowiem, gdy zaskarżone orzeczenie

można uznać za niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi

różnej wykładni przepisami, z ogólnie przyjętymi standardami rozstrzygnięć,

gdy było wynikiem rażąco błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z 13 stycznia 2021 r., I NSNc 51/20

i powołane tam orzecznictwo). W orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolity

pozostaje pogląd, zgodnie z którym rażące naruszenie prawa rozumieć należy

jako „bardzo duże”, „wyraźne”. Jest to naruszenie prawa na tyle wyraźne,

że do jego ustalenia nie jest konieczne prowadzenie złożonych procesów

intelektualnych (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego: z 20 stycznia 2021 r.,

I NSNc 1/21; z 3 grudnia 2020 r., I NSNc 34/20; z 17 czerwca 2020 r., I NSNc

44/19; postanowienie Sądu Najwyższego z 27 maja 2021 r., I NSNc 109/20).

Przyjmuje się ponadto, że naruszenie prawa jest rażące wówczas, gdy w jego

następstwie powstają skutki, które są niemożliwe do aprobaty w świetle wymagań

praworządności lub też takie, które powodują niemożność akceptacji zaskarżonego

orzeczenia jako aktu, który został wydany przez organ praworządnego państwa

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z 20 marca 1996 r., II PRN 4/96; por. także

wyrok Sądu Najwyższego z 5 maja 2021 r., I NSNc 159/20). Podobny pogląd

wypowiedział Sąd Najwyższy w wyroku z 8 czerwca 2021 r., I NSNc 25/19,

wskazując, że „[r]ażący charakter naruszenia prawa, o którym mowa w art. 89 § 1

pkt 2 ustawy z 2017 r. o Sądzie Najwyższym, winien uprawdopodabniać tezę

o konieczności uchylenia zaskarżonego orzeczenia celem urzeczywistnienia

zasady konstytucyjnej z art. 2 Konstytucji RP” (zob. także: wyrok Sądu

Najwyższego z 24 marca 2021 r., I NSNc 134/20).

Biorąc pod uwagę zasadność powyższych zarzutów, z tych samych względów

za uzasadniony uznać należy również zarzut naruszenia art. 76 Konstytucji RP.

Zgodnie z treścią tego przepisu, władze publiczne chronią konsumentów,

II NSNc 204/24

17

użytkowników i najemców przed działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności

i bezpieczeństwu oraz przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Norma zawarta

w art. 76 Konstytucji RP ma określoną treść normatywną i może być bezpośrednio

stosowana, a wynikający z niej obowiązek zapewnienia właściwej ochrony

konsumentów spoczywa na każdym organie i instytucji publicznej, której właściwość

obejmuje kwestie dotyczące konsumentów, w tym również na sądach.

Powyższe znalazło potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego,

zgodnie z którym art. 76 Konstytucji RP wyraża zasadę konstytucyjną zobowiązującą

władzę publiczną – w tym również sądy powszechne – do podejmowania działań

mających na celu ochronę konsumentów przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi.

Przepis ten powinien być uwzględniany zarówno przez ustawodawcę na etapie

stanowienia prawa, jak i przez sądy powszechne w procesie jego stosowania

i dokonywania jego wykładni (wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z 21 kwietnia

2004 r., K 33/03; z 13 września 2005 r., K 38/04; z 17 maja 2006 r., K 33/05;

z 13 września 2011 r., K 8/09). Konstytucyjna zasada ochrony konsumenta zakłada,

że ma on słabszą pozycję kontraktową niż przedsiębiorca, dlatego „wymaga ochrony,

a więc pewnych uprawnień, które doprowadziłyby do przynajmniej względnego

zrównania pozycji kontrahentów” (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 11 lipca

2011 r., P 1/10). Z tych względów Sąd Najwyższy uznawał art. 76 Konstytucji RP

za dopuszczalny wzorzec kontroli orzeczeń na podstawie art. 89 § 1 pkt 1 u.SN

(wyroki Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; z 25 listopada

2020 r., I NSNc 57/20; z 29 czerwca 2021 r., I NSNc 115/21; z 15 grudnia 2021 r.,

I NSNc 67/21; z 19 stycznia 2022 r., I NSNc 216/21; z 13 lipca 2022 r.,

I NSNc 452/21; z 28 marca 2023 r., II NSNc 85/23).

Rekonstrukcja ponadustawowych standardów ochrony konsumentów

w Rzeczpospolitej Polskiej wymaga uwzględnienia również przepisów Traktatu

o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana: Dz.U. UE C 202

z 7 czerwca 2016 r.). Potwierdza to orzecznictwo Sądu Najwyższego,

w którym przyjmuje się, że zakres ochrony konsumentów wynikający z art. 76

Konstytucji RP należy oceniać z uwzględnieniem zasad i wymagań prawa unijnego,

z uwagi na zakres implementowania regulacji unijnych dotyczących prawa

konsumenckiego do krajowego porządku prawnego (wyroki Sądu Najwyższego:

II NSNc 204/24

18

z 2 czerwca 2021 r., I NSNc 178/20; z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20;

z 28 lipca 2021 r., I NSNc 179/20; z 29 czerwca 2021 r., I NSNc 115/21; z 15 grudnia

2021 r., I NSNc 67/21). Podstawowe znaczenie dla wyznaczenia zakresu tej ochrony

ma Dyrektywa 93/13, która nakłada na państwa członkowskie obowiązek

zapewnienia skutecznych środków mających na celu zapobieganie stosowaniu

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich.

Zaniechanie przez Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej weryfikacji treści umowy

spowodowało istotne ograniczenie skutecznej ochrony sądowej przysługującej

pozwanej. Tymczasem w świetle nakreślonych powyżej standardów ochrona

konsumenta przed klauzulami niedozwolonymi w umowach następuje ex lege

i sąd może dokonać ustaleń w tym przedmiocie także z urzędu, podczas

rozpoznawania sprawy z udziałem konsumenta (zob. wyroki Sądu Najwyższego:

z 3 sierpnia 2021 r., I NSNc 232/21; z 15 grudnia 2021 r., I NSNc 67/21;

z 19 stycznia 2022 r., I NSNc 216/21). Co więcej, niedozwolone postanowienie

umowne w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. jest ex lege pozbawione mocy wiążącej

od samego początku i każdy organ orzekający w sprawie dotyczącej roszczenia

z umowy z udziałem konsumenta jest obowiązany z urzędu to uwzględnić,

chyba że konsument temu się sprzeciwi w sposób niewymuszony i jednoznaczny

(uchwała Sądu Najwyższego z 6 kwietnia 2018 r., III CZP 114/17).

Samo stwierdzenie zaistnienia przesłanek szczegółowych nie jest jeszcze

wystarczające dla wyeliminowania zaskarżonego orzeczenia z obrotu prawnego.

W dalszej kolejności należy bowiem ustalić czy uchylenie zaskarżonego nakazu

zapłaty jest „konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego

państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej”

(art. 89 § 1 in principio u.SN). Przesłanka ta powinna być interpretowana zgodnie

z zasadą ustrojową wyrażoną w art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Zasada demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady

sprawiedliwości społecznej ma charakter kompleksowy. Z zasady określonej w art. 2

Konstytucji RP wywodzona jest konieczność zapewnienia bezpieczeństwa prawnego

jednostki, pewności co do prawa, przewidywalności stanowionego prawa, lojalności

państwa względem obywateli, co powinno budować zaufanie jednostki do Państwa.

Bezpieczeństwo prawne obywateli winno być przy tym rozumiane nie tylko formalnie

II NSNc 204/24

19

jako przewidywalność działań władzy publicznej, ale także jako skuteczne

zabezpieczenie dóbr życiowych i interesów człowieka. Jej celem nie jest tylko

doprowadzenie do formalnej zgodności z prawem kwestionowanych orzeczeń,

ale także realizacja zasady sprawiedliwości społecznej. Z całą pewnością stoi ona

na przeszkodzie akceptacji praktyki orzeczniczej polegającej na wydawaniu nakazu

zapłaty przeciwko konsumentowi z uwagi na samą tylko treść weksla, bez kontroli

treści umowy, na podstawie której doszło do jego wystawienia – co jest szczególnie

istotne w przypadku, gdy istnieją uzasadnione przypuszczenia, że zawarte w umowie

klauzule mogą mieć charakter abuzywny (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 8 lutego

2023 r., II NSNc 105/23). Jak słusznie podkreślił skarżący, pozwana została

pozbawiona odpowiedniej ochrony, a sąd nie tylko nie zabezpieczył jej dóbr

życiowych ani interesów, ale dodatkowo naruszył równowagę w stosunkach

społecznych, rezygnując z weryfikacji, czy dochodzone roszczenie jest zasadne oraz

czy nie doszło do naruszenia przepisów chroniących konsumenta.

W kontekście tym nie bez znaczenia pozostaje również sam

status konsumenta, który będąc słabszą stroną umowy, wymaga szczególnej

ochrony ze strony Państwa. Dotyczy to zarówno wprowadzenia i przestrzegania

odpowiednich przepisów na etapie kształtowania stosunków prawnych

z konsumentami, jak i norm o charakterze procesowym – w przypadku

dochodzenia stosownych roszczeń. Rację ma zatem skarżący, że nieprawidłowe

zastosowanie wskazanych przepisów doprowadziło do pozbawienia pozwanej

– jako konsumenta – należytej ochrony prawnej (zob. wyrok Sądu Najwyższego

z 28 marca 2023 r., II NSNc 85/23).

Zaistnienie przesłanek szczegółowych oraz przesłanki funkcjonalnej

z art. 89 § 1 u.SN uzasadnia stwierdzenie, iż uchylenie zaskarżonego nakazu

zapłaty jest proporcjonalnym środkiem pozwalającym zapewnić zgodność z art. 2

Konstytucji RP.

W niniejszej sprawie na przeszkodzie uwzględnieniu skargi nadzwyczajnej

nie stoi treść art. 115 § 2 u.SN. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli zachodzą przesłanki

wskazane w art. 89 § 1 u.SN, a zaskarżone orzeczenie wywołało nieodwracalne

skutki prawne, w szczególności jeżeli od dnia uprawomocnienia się zaskarżonego

orzeczenia upłynęło 5 lat, a także jeżeli uchylenie orzeczenia naruszyłoby

II NSNc 204/24

20

międzynarodowe zobowiązania Rzeczypospolitej Polskiej, Sąd Najwyższy

ogranicza się do stwierdzenia wydania zaskarżonego orzeczenia z naruszeniem

prawa oraz wskazania okoliczności, z powodu których wydał takie rozstrzygnięcie,

chyba że zasady lub wolności i prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji

przemawiają za wydaniem rozstrzygnięcia, o którym mowa w art. 91 § 1 u.SN.

W niniejszej sprawie od wydania zaskarżonego nakazu zapłaty upłynęło

ponad 5 lat, co w świetle art. 115 § 2 u.SN stanowi samodzielną podstawę

uniemożliwiającą jego uchylenie. Jednakże – według Sądu Najwyższego –

konieczność ochrony praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji

przemawia za wydaniem orzeczenia, o jakim mowa w art. 91 § 1 u.SN.

Podkreślić bowiem należy, że wskutek wydania zaskarżonego nakazu zapłaty doszło

do zasądzenia kwoty 13.988, 37 zł. Biorąc pod uwagę wysokość kwoty rzeczywiście

przekazanej pozwanej, przewidzianej w zwartej przez nią umowie (3.600 zł),

trzeba stwierdzić, że egzekwowanie od niej sumy ponad trzy razy wyższej stanowi

drastyczną ingerencję w jej prawa majątkowe, a w szczególności w prawo własności

chronione przez art. 64 Konstytucji RP.

Na końcu należy dodać, że nie istnieją żadne ustawowe podstawy

do przyznania sądom powszechnym prawa do badania, czy sędzia zasiadający

w składzie Sądu Najwyższego spełnia wymogi niezawisłości i bezstronności.

Niejasne jest też to, w jakim trybie miałaby przebiegać taka weryfikacja.

Ustawodawca przewidział, co prawda, odpowiednie regulacje w Kodeksie

postępowania cywilnego, Kodeksie postępowania karnego oraz w ustawie z dnia

8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym. W żadnym ze wskazanych przypadków

rozstrzygnięcia w tym względzie nie może wydać jednak sąd powszechny.

Sąd Najwyższy w uchwale z 24 września 2025 r. przyznając takie uprawnienie

sądom powszechnym, contra legem przypisał sobie tym samym rolę prawodawczą.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 91 § 1 u.SN

orzekł jak w sentencji.

Na podstawie art. 39818 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN Sąd Najwyższy

zniósł wzajemnie między stronami koszty procesu w postępowaniu wywołanym

wniesieniem skargi nadzwyczajnej.

II NSNc 204/24

21

z.g.

[a.ł]