Nakaz zapłaty za pożyczkę 500 zł z odsetkami 4% dziennie uchylony po 19 latach

II NSNc 248/24

2

Prokurator Generalny wniósł skargę nadzwyczajną od prawomocnego nakazu

zapłaty w postępowaniu upominawczym, wydanego przez Sąd Rejonowy w Bytomiu

20 października 2006 r., VII Nc 4653/06, w sprawie z powództwa M.L. (nabywcą

wierzytelności stał się później L.M., dalej: powód) przeciwko A.K. (dalej: pozwany,

pożyczkobiorca), zaskarżając go w całości.

Kontrolę orzeczenia Sądu Rejonowego skarżący zainicjował z uwagi na

naruszenie zasady demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego

zasady sprawiedliwości społecznej, tj. zasady zaufania obywatela do państwa,

a w konsekwencji pewności co do prawa, z którą wiąże się bezpośrednio zasada

bezpieczeństwa prawnego, które winno być rozumiane nie tylko formalnie, jako

przewidywalność działań władzy publicznej, ale także jako skuteczne

zabezpieczanie dóbr życiowych człowieka i jego interesów oraz jako możliwość

realizacji prawa do sądu, w tym szczególnie ochrony konsumentów, użytkowników

i najemców przed działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności

i bezpieczeństwu, jako strony słabszej strukturalnie w stosunkach prywatnoprawnych

z przedsiębiorcą przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi.

Na podstawie art. 89 § 1 pkt 1 i 2 u.SN Prokurator Generalny zaskarżonemu

orzeczeniu zarzucił:

I. naruszenie zasad, wolności i praw człowieka i obywatela, określonych

w art. 2 i 20 oraz w art. 45 ust. 1 oraz art. 76 Konstytucji RP takich jak zasada

zaufania do państwa oraz zasady bezpieczeństwa prawnego, społecznej gospodarki

rynkowej oraz prawa obywatela do sądu, wyrażającego się w prawie do odpowiednio

ukształtowanej procedury sądowej, zgodnie z wymogami sprawiedliwości

i rzetelności procesu oraz ochrony konsumenta jako strony słabszej strukturalnie

w stosunkach prywatnoprawnych z przedsiębiorcą przed nieuczciwymi praktykami

rynkowymi. Do naruszenia tego dość miało w wyniku niezbadania przez sąd, przy

wydawaniu nakazu zapłaty przeciwko zobowiązanemu, potencjalnie nieuczciwego

charakteru postanowień umowy z 12 lipca 2006 r., z której wynikało zobowiązanie

się pożyczkobiorcy do zwrotu kwoty pożyczki 500,00 zł wraz z odsetkami umownymi

w wysokości 20,00 zł za każdy dzień zwłoki, tj. 4% dziennie, a w konsekwencji przez

wydanie nakazu zapłaty. Tymczasem postanowienia umowy dotyczące odsetek

II NSNc 248/24

3

miały charakter lichwiarski naruszając zasadę swobody umów z art. 3531 k.c. oraz

zasady współżycia społecznego, a przez to były nieważne na zasadzie art. 58 § 2

k.c. i wskazywały na bezzasadność powództwa w tej części, uniemożliwiając tym

samym wydanie nakazu zapłaty;

– nieuwzględnienie konsumenckiego charakteru rozpoznawanej sprawy

i niezbadanie przez Sąd z urzędu potencjalnie nieuczciwego charakteru postanowień

umowy, z której wynikało zobowiązanie, w sytuacji gdy oprocentowanie pożyczki

zostało ustalone na poziomie zabronionym przez prawo - art. 359 § 21 k.c., art. 359

§ 22 k.c., oraz 359 § 23 k.c., co w sposób istotny naruszało równowagę kontraktową

na niekorzyść pozwanego i implikowało obowiązek zbadania przez Sąd jej

postanowień i skierowania sprawy do rozpoznania w postępowaniu zwyczajnym.

Zaniechanie powyższego skutkowało bezpodstawnym wzbogaceniem się strony

powodowej, a także godziło w prawo do odpowiednio ukształtowanej procedury

sądowej, zgodnie z wymogami określonymi przez art. 45 ust. 1 Konstytucji RP

wymagający dochowania sprawiedliwości proceduralnej, mającej zapewnić

pozwanemu rzetelne prawo do sądu, przez co pozbawiło stronę pozwaną skutecznej

ochrony przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi wynikającej z art. 7 ust. 1

Dyrektywy Rady nr 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. o nieuczciwych warunkach

w umowach konsumenckich (Dz.U.UE.L. 1993.95.29);

II. naruszenie w sposób rażący:

– prawa materialnego, tj. przepisów art. 359 § 21 k.c., art. 359 § 22 k.c., oraz

359 § 23 k.c., przez ich niezastosowanie i orzeczenie zgodnie z żądaniem pozwu

o obowiązku zapłaty przez pozwanego kwoty 500,00 zł wraz z umownymi odsetkami

w wysokości 20,00 zł za każdy dzień opóźnienia, tj. 4% dziennie – 1460% w skali

roku, podczas gdy wskazane przepisy w brzmieniu obowiązującym zarówno w dacie

czynności prawnej, z której wynikał obowiązek zapłaty odsetek umownych, jak

i w dacie orzekania przez Sąd, stanowiły, że maksymalna wysokość odsetek

wynikająca z czynności prawnej nie może w stosunku rocznym przekraczać

czterokrotności wysokości stopy kredytu lombardowego Narodowego Banku

Polskiego, tj. 22 % zarówno w dacie czynności prawnej, jak i w dacie orzekania przez

Sąd, a jeżeli przekracza tę wysokość to należą się odsetki maksymalne;

II NSNc 248/24

4

– prawa procesowego, tj. art. 499 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 498 § 2 k.p.c.

w brzmieniu obowiązującym na dzień orzekania, przez ich niewłaściwe zastosowanie

i orzeczenie w postępowaniu upominawczym zgodnie z żądaniem pozwu

o obowiązku zapłaty przez pozwanego kwoty 500,00 zł wraz z umownymi odsetkami

w wysokości 20,00 zł za każdy dzień opóźnienia, tj. 4% w stosunku dziennym (1460%

w skali roku), podczas gdy z treści pozwu, a nadto dołączonej do niego „umowy

pośrednictwa finansowego” w sposób oczywisty wynika, że roszczenie skierowane

wobec pozwanego w zakresie żądania we wskazanej wysokości odsetek było

oczywiście bezzasadne, albowiem było nieważne na zasadzie art. 58 § 1 i 3 k.c., jako

sprzeczne z przepisem art. 3531 k.c., 359 k.c. i art. 5 k.c. Nakaz zapłaty

w postępowaniu upominawczym nie mógł więc być wydany;

III. rażące naruszenie prawa materialnego, tj. przepisu art. 221 k.c., poprzez

jego niezastosowanie do pozwanego jako konsumenta, w sytuacji, kiedy

z okoliczności sprawy nie wynika, żeby dokonana przez niego czynność prawna –

zawarcie z powodem umowy o „pośrednictwo finansowe” z dnia 12 lipca 2006 r. była

związana z działalnością gospodarczą lub zawodową pozwanego.

Prokurator Generalny wniósł o uchylenie zaskarżonego nakazu zapłaty

w postępowaniu upominawczym Sądu Rejonowego w Bytomiu z 20 października

2006 r., VII Nc 4653/06 – w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

temu sądowi z pozostawieniem rozstrzygnięcia o kosztach postępowania ze skargi

nadzwyczajnej.

Powód nie wniósł odpowiedzi na skargę nadzwyczajną.

Dnia 10 października 2006 r. do Sądu Rejonowego w Bytomiu powód wniósł

pozew przeciwko pozwanemu, żądając zapłaty 500 zł wraz z odsetkami, załączając

m.in. umowę z 12 lipca 2006 r.

Nakazem zapłaty w postępowaniu upominawczym, Sąd Rejonowy w Bytomiu,

20 października 2006 r. nakazał pozwanemu by zapłacił powodowi kwotę 500,00 zł

z umownymi odsetkami w wysokości 20,00 zł za każdy dzień opóźnienia od dnia

12 sierpnia 2006 r. oraz kwotę 105,00 zł tytułem kosztów procesu, w tym kwotę 75,00

zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego w terminie dwóch tygodni od doręczenia

nakazu albo wniósł w tymże terminie sprzeciw.

II NSNc 248/24

5

Pozwany nie zaskarżył nakazu zapłaty.

Sąd Rejonowy w Bytomiu 30 listopada 2006 r. nadał klauzulę wykonalności

nakazowi zapłaty.

Pismem z 26 sierpnia 2024 r. Sąd Rejonowy w Bytomiu poinformował Sąd

Najwyższy o niemożności sporządzenia uzasadnienia nakazu zapłaty w trybie art. 92

u.SN, ze względu na przejście referenta sprawy w stan spoczynku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga nadzwyczajna jest zasadna.

I. 1. Kontrola nadzwyczajna, wprowadzona do polskiego systemu prawnego

w art. 89-95, u.SN jest odpowiedzią na deficyty skargi konstytucyjnej, która nie

pozwalała adekwatnie chronić przed naruszeniami konstytucyjnych praw przez

wyroki sądów powszechnych lub wojskowych, które wprawdzie zapadały

z naruszeniem zasad konstytucyjnych, jednak w oparciu o przepisy, którym nie

można czynić zarzutu niekonstytucyjności (zob. sygnalizacja pełnego składu TK

dokonana 12 marca 2003 r., S 1/03). Skarga nadzwyczajna likwiduje ten deficyt

nadzwyczajnych środków zaskarżenia pozwalających na eliminację rażąco

wadliwych orzeczeń z poszanowaniem prawa do sądu (zob. wyrok pełnego składu

TK z 19 lutego 2003 r., P 11/02, pkt 5) afirmując w ten sposób zasadę

demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości

społecznej. Realizując te założenia, skarga nadzwyczajna nie stanowi instrumentu

ponownej kontroli instancyjnej, ale służy skonkretyzowanej kontroli konstytucyjności

orzeczeń sądów powszechnych, zaś jej zgodność z międzynarodowymi standardami

ochrony praw człowieka była już wyjaśniana w orzecznictwie Sądu Najwyższego

(wyroki Sądu Najwyższego z: 28 października 2020 r., I NSNc 22/20, pkt 1-6; 25

listopada 2020 r., I NSNc 57/20, pkt 3).

2. Skarga nadzwyczajna może zostać wniesiona jedynie wówczas, gdy jest to

konieczne dla zapewniania zgodności prawomocnych orzeczeń sądów

powszechnych i wojskowych z zasadą demokratycznego państwa prawnego

urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (art. 89 § 1 u.SN

II NSNc 248/24

6

in principio) i tylko wówczas, gdy można ją oprzeć na przynajmniej jednej z trzech

podstaw, określonych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN. Połączenie ogólnej przesłanki

funkcjonalnej ze szczegółowymi podstawami skargi nadzwyczajnej sformułowaniem

„o ile”, jednoznacznie wskazuje na konieczność jednoczesnego zaistnienia

przesłanki funkcjonalnej i którejś (przynajmniej jednej) z jej szczegółowych podstaw

wymienionych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN (zob. postanowienie Sądu Najwyższego

z 25 czerwca 2020 r., I NSNc 48/19). Jednocześnie, relacja zachodząca między

przesłanką funkcjonalną i przesłankami szczegółowymi wymaga, aby w pierwszej

kolejności dokonać oceny zaistnienia podstaw szczegółowych, a następnie dopiero

dokonać oceny tego, czy uchylenie prawomocnego wyroku sądu powszechnego lub

wojskowego jest konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego

państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (zob.

wyroki Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20, pkt 2; z 25

listopada 2020 r., I NSNc 57/20, pkt 10).

Chociaż więc skarga nadzwyczajna jest instrumentem szeroko pojętego

wymiaru sprawiedliwości, w znaczeniu o którym mowa w art. 175 ust. 1

Konstytucji RP, to przesłanka funkcjonalna skargi, nakazująca dokonanie oceny

tego, czy uchylenie lub zmiana zaskarżonego orzeczenia sądu powszechnego jest

konieczna dla zapewnienia poszanowania zasady ustrojowej wyrażonej w art. 2

Konstytucji RP, podobnie jak i możliwość sformułowania zarzutów przewidzianych

w art. 89 § 1 pkt 1 u.SN, czynią z tej skargi nade wszystko instrument kontroli

konstytucyjności orzeczeń sądowych. Z tego względu, w centrum kontroli

nadzwyczajnej stoi pytanie o poprawność zaskarżonego orzeczenia, nie zaś o to, czy

jego treść była optymalna lub wolna od jakiejkolwiek niedoskonałości.

3. Ścisłe określenie przesłanek przedmiotowych skargi nadzwyczajnej

związane jest z jej konstytucyjną funkcją ochronną wyrażającą się z jednej strony,

w dążeniu do zapewnienia prawidłowości działania organów władzy publicznej

(art. 7 w związku z art. 2 Konstytucji RP), a z drugiej strony, z konieczną ochroną

stabilności i prawomocności orzeczeń sądowych oraz kształtowanych przez nie

stosunków prawnych (art. 45 w związku z art. 2 Konstytucji RP; zob. postanowienie

Sądu Najwyższego z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; wyrok Sądu

Najwyższego z 13 stycznia 2021 r., I NSNk 3/19).

II NSNc 248/24

7

Konstrukcja skargi nadzwyczajnej wymaga zatem takiego określenia jej

przesłanek, które służyć będzie eliminowaniu z obrotu orzeczeń sądowych

obarczonych wadami o podstawowym znaczeniu dla demokratycznego państwa

prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej.

W konsekwencji, stwierdzone naruszenia stanowiące przesłanki szczegółowe

kontroli nadzwyczajnej muszą być na tyle poważne, by wzgląd na całokształt zasady

wyrażonej w art. 2 Konstytucji RP nakazywał ingerencję w powagę rzeczy osądzonej

(zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 9 grudnia 2020 r., I NSNu 1/20 i z 13 stycznia

2021 r., I NSNk 3/19).

4. Specyfika przesłanki funkcjonalnej skargi nadzwyczajnej musi być jednak

uwzględniona przy odpowiednim stosowaniu art. 39813 § 1 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt

1 u.SN, przewidującego związanie sądu podstawami skargi. Oceniając konieczność

zapewnienia zgodności prawomocnych orzeczeń z art. 2 Konstytucji RP, kluczowe

jest ważenie konstytucyjnych wartości znajdujących wyraz w art. 2 Konstytucji RP

(zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 28 października 2020 r., I NSNc 22/20;

25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20; 21 kwietnia 2021 r., I NSNc 89/20).

Przemawia za tym fakt, że art. 89 § 1 in principio u.SN nie mówi o przestrzeganiu lub

nienaruszeniu wskazanej w nim normy, ale o konieczności zapewnienia zgodności

z tą zasadą. Tym samym, zgodność z art. 2 Konstytucji RP jest nie tyle kryterium

poprawności, co swoistym celem kontroli nadzwyczajnej – stanem, który powinien

zostać urzeczywistniony w wyniku rozpoznania skargi. Wynika to również stąd, że

art. 2 Konstytucji RP ma charakter normy-zasady, której zachowanie jest oceniane

nie tyle w dychotomicznych kategoriach naruszenia bądź nienaruszenia, ale przez

ocenę stopnia jej realizacji w optymalizacyjnej konfrontacji z innymi zasadami.

Z samej natury normy będącej zasadą wynika również konieczność dokonywania

oceny jej realizacji w oparciu o zasadę proporcjonalności (zob. wyroki Sądu

Najwyższego z: 25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20; 21 kwietnia 2021 r., I NSNc

89/20). Właśnie ze względu na tę naturę zasady ustrojowej wyrażonej w art. 2

Konstytucji RP, sam ten przepis nie może być podstawą szczegółową skargi

nadzwyczajnej w rozumieniu art. 89 § 1 pkt 1 u.SN, odgrywa on natomiast kluczową

rolę przy końcowej ocenie dopuszczalności uchylenia prawomocnego orzeczenia

sądu powszechnego lub wojskowego. Jej celem jest wykazanie, że natura i rozmiar

II NSNc 248/24

8

nieprawidłowości popełnionych przy wydawaniu zaskarżonego orzeczenia

usprawiedliwia odstąpienie od – wynikającej skądinąd również z zasady państwa

prawnego – ochrony powagi rzeczy osądzonej i zmianę lub uchylenie zaskarżonego

orzeczenia. Co do zasady bowiem, art. 2 Konstytucji RP stoi na straży ostateczności

i trwałości prawomocnych orzeczeń sądów powszechnych, jednak natura i ciężar

uchybień popełnionych przy wydawaniu orzeczenia, które się uprawomocniło, może

niekiedy nakazywać danie pierwszeństwa względom wynikającym z konieczności

ochrony innych praw i wolności konstytucyjnych.

II. 5. Odnosząc się do pierwszego zarzutu skargi nadzwyczajnej tj. naruszenia

zasad oraz praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji RP, powtórzyć

należy, że ze względu na swoją naturę, art. 2 Konstytucji RP nie stanowi właściwej

podstawy dla przesłanki szczegółowej skargi nadzwyczajnej. O ile bowiem przesłanki

szczegółowe oceniane są w kategoriach naruszenia określonej normy

konstytucyjnej, o tyle zapewnienie zgodności z zasadą wyrażoną w tym przepisie jest

celem kontroli nadzwyczajnej realizowanym w trakcie weryfikacji przesłanki

funkcjonalnej (ogólnej). Powoływanie tego przepisu Konstytucji RP jako

szczegółowej podstawy skargi nadzwyczajnej jest konstrukcyjnie błędne i nie

poddaje się rozpoznaniu (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2025 r., II

NSNc 358/23; por. wyroki Sądu Najwyższego z: 28 czerwca 2022 r., I NSNc 450/21;

8 czerwca 2021 r., I NSNc 25/19).

6. Zarzut pierwszy skargi nadzwyczajnej przywołuje również zasadę ochrony

konsumentów przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi wyrażoną w art. 76

Konstytucji RP. Stanowi on, że władze publiczne chronią konsumentów,

użytkowników i najemców przed działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności

i bezpieczeństwu oraz przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Przepis ten

doprecyzowuje jednocześnie, że zakres tej ochrony określa ustawa. W praktyce

oznacza to, że zarzut naruszenia zasady wynikającej z art. 76 Konstytucji RP

powinien być powiązany z konkretnymi przepisami rangi ustawowej, które

konkretyzują i doprecyzowują zakres konstytucyjnie gwarantowanej ochrony

konsumentów (zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 28 czerwca 2023 r.,

II NSNc 248/24

9

II NSNc 208/23; 23 sierpnia 2023 r., II NSNc 102/23; 5 października 2023 r.,

II NSNc 140/23). Tym samym, art. 76 Konstytucji RP zobowiązuje władze publiczne

do zapewnienia ochrony konsumenta poprzez właściwą legislację, nie wyznaczając

jej zakresu samodzielnie. Zostało to uczynione przez skarżącego poprzez

przywołanie odpowiednich przepisów k.c. z jasnym wyjaśnieniem, na czym polegało

naruszenie. Zarzut ten można zatem uznać za wystarczająco poprawnie

sformułowany, choć najwłaściwsze w tym kontekście byłoby wskazanie tych

przepisów jako pozostających w związku z art. 76 Konstytucji RP.

7. W pierwszej kolejności zatem, do naruszenia art. 76 Konstytucji doszło

w drodze naruszenie art. 221 k.c. polegającego na jego niezastosowaniu. Sąd

Rejonowy nie zbadał bowiem, czy pozwanemu przysługiwał status konsumenta

w rozumieniu tego przepisu. Należyte zastosowanie art. 221 k.c. wiąże się

z koniecznością uwzględnienia konsumenckiego charakteru stosunku prawnego,

który jest podstawą dochodzonych roszczeń. To zaś oznacza dla sądu, wynikającą

z mocy prawa, konieczność zbadania z urzędu szeregu okoliczności, które

w przypadku zwykłego stosunku cywilnoprawnego badane są jedynie z inicjatywy

zainteresowanej strony. Ustawodawca wprowadził bowiem szereg rozwiązań

mających za zadanie zniwelowanie strukturalnej nierównowagi występującej

w stosunkach cywilnoprawnych łączących konsumentów i przedsiębiorców, poprzez

bardziej intensywną ochronę interesów konsumenta nie tylko na etapie dokonywania

czynności prawnych, ale w konsekwencji również podczas dochodzenia określonych

roszczeń na drodze postępowania sądowego.

8. Z naruszeniem art. 76 Konstytucji RP w związku z art. 221 k.c. związane

jest stwierdzone naruszenie art. 45 Konstytucji RP, czyli prawa obywatela do sądu

(prawa do odpowiednio ukształtowanej procedury sądowej).

Sąd Najwyższy nie dysponował wprawdzie uzasadnieniem zaskarżonego

nakazu zapłaty, jednak sam fakt jego wydania w ww. okolicznościach sprawy

prowadzi do wniosku, że Sąd Rejonowy w ogóle nie wziął pod uwagę charakteru

konsumenckiego umowy, będącej podstawą stosunku prawnego i roszczeń stron

postępowania. Tym tylko można tłumaczyć fakt niezbadania przez Sąd Rejonowy

stosunku prawnego będącego źródłem roszczeń, których dotyczył zaskarżony nakaz

zapłaty. Okoliczność ta miała zaś kluczowe znaczenie dla zakresu, w jakim pozwany

II NSNc 248/24

10

mógł realizować swoje prawo do sądu. Nie był on zobowiązany do formułowania

szczegółowego zarzutu dotyczącego abuzywności konkretnych postanowień

umownych, gdyż obowiązek badania niedozwolonego charakteru klauzul umownych,

wiążących się z przedmiotem sporu określonym przez powoda, spoczywał na sądzie

z urzędu. Obowiązek ten wynika zarówno z prawa krajowego, jak i z prawa unijnego

wymagających zapewnienia skutecznej ochrony praw konsumentów przed skutkami

posługiwania się przez przedsiębiorców niedozwolonymi postanowieniami

umownymi.

Sąd Rejonowy (sąd krajowy) z urzędu winien zbadać nieuczciwy charakter

warunku umownego, jeżeli dysponuje niezbędnymi ku temu informacjami co do

okoliczności prawnych i faktycznych (choćby umową pożyczki stanowiącą załącznik

do pozwu). Cel Dyrektywy 93/13 nie mógłby zostać osiągnięty, gdyby konsumenci

mieli obowiązek samodzielnego powołania się na nieuczciwy charakter takich

warunków, a skuteczna ochrona konsumenta może zostać osiągnięta jedynie wtedy,

gdy sąd krajowy będzie miał kompetencję do ocenienia tego rodzaju warunków

z urzędu (zob. wyrok TSUE z 4 czerwca 2009 r. w sprawie C-243/08, Pannon GSM

Zrt. przeciwko Erzsébet Sustikné Győrfi).

Wprawdzie sąd nie jest zobowiązany badać całości umowy konsumenckiej,

a jedynie te jej elementy, które dotyczą przedmiotu sporu określonego przez strony

(zob. wyrok TSUE z 11 marca 2020 r., C-511/17, pkt 30), jednak w niniejszej sprawie

jest nim kwota zobowiązania, której wysokość wynika pierwotnie z zastosowania

mechanizmu naliczania odsetek określonego w umowie pożyczki. Sąd Rejonowy był

zatem zobowiązany do zbadania z urzędu postanowień umownych, z których

wynikało roszczenie powoda. Niedochowanie tego obowiązku doprowadziło do

nieudzielenia ochrony konsumentowi. W konsekwencji, zaniechanie Sądu

Rejonowego stanowiło naruszenie prawa do sądu, zagwarantowanego w art. 45 ust.

1 Konstytucji RP, które obejmuje prawo do rzetelnego procesu oraz do rozpoznania

sprawy zgodnie z przepisami prawa. Nie sposób zaś w świetle przywołanego

orzecznictwa TSUE przyjąć, że uznanie przez sąd danej klauzuli za niedozwolone

postanowienie umowne może nastąpić jedynie na zarzut pozwanego konsumenta

wskazujący konkretne postanowienia umowne.

II NSNc 248/24

11

Sprawiedliwość proceduralna należy do istoty konstytucyjnego prawa do

sądu, albowiem bez zachowania standardu rzetelności postępowania byłoby ono

prawem fasadowym (zob. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z: 16 stycznia 2006 r.,

SK 30/05; 26 lutego 2008 r., SK 89/06). Co więcej, Sąd Najwyższy nawet w sprawach

bez elementu konsumenckiego i bez obowiązku oceny z urzędu dowodów, wskazał,

że niekiedy nieprzeprowadzenie przez sąd z urzędu dowodu stanowiącego element

„zebranego materiału” stanowiłoby pogwałcenie elementarnych zasad, którymi

kieruje się sąd przy wymierzaniu sprawiedliwości (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 4

stycznia 2007 r., V CSK 377/06).

9. W ramach drugiego zarzutu podniesiono rażące naruszenie przepisów

prawa materialnego. W dacie zawarcia umowy pożyczki stanowiącej podstawę

dochodzonego roszczenia tj. w dniu 12 lipca 2006 r. oraz w dacie orzekania

obowiązywały jeszcze regulacje dotyczące odsetek maksymalnych, zawarte w art.

359 § 21, 359 § 22 oraz 359 § 23 k.c. dotyczące maksymalnej wysokości odsetek

wynikających z czynności prawnej, które zostały wprowadzone z dniem 20 lutego

2006 r. na mocy tzw. ustawy „antylichwiarskiej” z dnia 7 lipca 2005 r. o zmianie

ustawy – Kodeks cywilny oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 157, poz.

1316).

Zasadniczym celem ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. wprowadzającej

przedmiotowe regulacje, była eliminacja z obrotu nadmiernych, lichwiarskich

odsetek, grożących „pętlą zadłużenia” (por. druk sejmowy IV kadencji nr 3059),

oraz nawiązaniem do modelu rozwiązań intertemporalnych w obszarze prawa

zobowiązań wynikającego z art. XXVI i XLIX ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. –

Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 94 z późn. zm.) co miało

chronić interesy słabszych uczestników obrotu gospodarczego. Regulacje te

dotyczyły przy tym nie tylko odsetek kapitałowych, lecz także odsetek za opóźnienie

(tak m.in. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 marca 2018 r., III CZP 107/17).

Maksymalna wysokość tych odsetek została ustalona na poziomie

czterokrotności wysokości stopy kredytu lombardowego NBP w stosunku rocznym

(art. 359 § 21 k.c.). Następnie, z dniem 1 stycznia 2016 r. na mocy wskazanej wyżej

ustawy z dnia 9 października 2015 r. maksymalną wysokość odsetek wynikających

z czynności prawnej ustalono na poziomie dwukrotności wysokości odsetek

II NSNc 248/24

12

ustawowych w stosunku rocznym (art. 359 § 21 k.c.), upoważniając Ministra

Sprawiedliwości do ogłaszania w drodze obwieszczenia wysokości odsetek

ustawowych.

Nie ulega zatem wątpliwości, że treść nowego art. 359 § 21 k.c. może stanowić

przesłankę dokonywanej w toku procesu oceny, czy konkretne odsetki umowne

mieściły się w dozwolonej stronom swobodzie kształtowania treści stosunku

prawnego. Powołane powyżej przepisy wykluczały możliwość zastrzegania odsetek

wyższych niż maksymalne w treści czynności prawnej (odsetek kapitałowych).

Zakreślały więc maksymalną wysokość odsetek, które mogły strony ustanowić

w drodze umowy.

Sąd Najwyższy uznaje, że niezastosowanie w okolicznościach niniejszej

sprawy przez Sąd Rejonowy przepisu art. 359 § 21 k.c. i art. 359 § 22 k.c., stanowiło

oczywiste naruszenie prawa. Jednocześnie, przedmiotem kontroli nadzwyczajnej nie

jest treść umowy, ale treść prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego.

Tym samym, dla oceny rażącego charakteru naruszenia art. 359 § 21 k.c. i art. 359 §

22 k.c. istotne jest to, w jakim stopniu naruszył te przepisy sąd nie zaś sama umowa

stanowiąca źródło zobowiązania, o którym orzekał Sąd Rejonowy.

Biorąc to pod uwagę, Sąd Najwyższy stwierdza, że w zaskarżonym

orzeczeniu, w wyniku oczywistego naruszenia prawa doszło do zasądzenia odsetek

w wysokości wynoszącej wielokrotność odsetek maksymalnych. Okoliczność ta

pozwala uznać, że owo oczywiste naruszenie prawa do jakiego doszło

w zaskarżonym orzeczeniu, w wyniku niezastosowania art. 359 § 21 k.c. i art. 359 §

22 k.c., miało dodatkowo charakter rażący.

10. Prokurator Generalny zarzucił zaskarżonemu orzeczeniu także rażące

naruszenie przepisów prawa procesowego tj. art. 499 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 498 §

2 k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym na moment wydania zaskarżonego nakazu

zapłaty). Zarzut ten jest ściśle powiązany z zarzutem naruszenia art. 45 Konstytucji

RP i jest zasadny.

Przepis art. 498 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym na moment wydania

zaskarżonego orzeczenia stanowił, że nakaz zapłaty wydaje się, jeżeli powód

dochodzi roszczenia pieniężnego, a w innych sprawach, jeżeli przepis szczególny

tak stanowi. W razie zaś braku podstaw do wydania nakazu zapłaty przewodniczący

II NSNc 248/24

13

wyznacza rozprawę, chyba że sprawa może być rozpoznana na posiedzeniu

niejawnym. Natomiast art. 499 pkt 1 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym w dacie

orzekania przez Sąd Rejonowy przewidywał, że nakaz zapłaty nie może być wydany,

jeżeli według pozwu roszczenie jest oczywiście bezzasadne.

W niniejszej sprawie nie było podstaw do uznania przez Sąd Rejonowy, że

dochodzone przez powoda roszczenie nadawało się do rozstrzygnięcia

w postępowaniu upominawczym – zachodziła bowiem przeszkoda w postaci

oczywistej bezzasadności roszczenia.

„Oczywista bezzasadność roszczenia” w rozumieniu art. 499 pkt 1 k.p.c. ma

miejsce wówczas, gdy z treści pozwu wynika wyraźnie, że powodowi nie przysługuje

prawo żądania od pozwanego określonego świadczenia na podstawie przytoczonych

okoliczności faktycznych, a decydują o tym przepisy prawa materialnego (zob. wyroki

Sądu Najwyższego z: 14 kwietnia 2021 r., I NSNc 35/20; 16 kwietnia 2024 r.,

I NSNc 298/23).

Z treści pozwu wynika, że powód dochodził odsetek umownych w wysokości

20 zł za każdy dzień opóźnienia, podczas gdy kwota pożyczki wynosiła 500 zł.

Jeśli rzeczywiście kwalifikować powyższe zastrzeżenie jako odsetki umowne, to

wyniosły one w skali roku 1460%, a jeśli jako karę umowną, to nie można jej było

zastrzec przy zobowiązaniu pieniężnym (zob. art. 483 k.c.). Konsekwentnie,

którekolwiek rozwiązanie przyjąć, było one sprzeczne z prawem, a nakaz zapłaty

w postępowaniu upominawczym nie mógł być wydany. Co więcej, w postępowaniu

upominawczym niedopuszczalne jest wydanie nakazu tylko co do części roszczenia

dochodzonego w pozwie. Wydanie przez Sąd Rejonowy spornego nakazu zapłaty

w sytuacji, gdy zachodziła oczywista bezzasadność roszczenia w rozumieniu

art. 499 pkt 1 k.p.c., świadczy zarazem, że w sprawie doszło do rażącego naruszenia

powołanego przepisu. O rażącym naruszeniu prawa można bowiem mówić

wówczas, gdy treść orzeczenia pozostaje w wyraźnej sprzeczności z zasadniczymi

i niepodlegającymi odmiennej wykładni przepisami, a z taką właśnie sytuacją mamy

do czynienia w niniejszej sprawie.

III. II NSNc 248/24

14

11. Ustalenie zaistnienia przesłanek szczegółowych kontroli nadzwyczajnej,

pozwala przejść do rozstrzygnięcia tego czy spełniona została przesłanka ogólna.

Jak podkreślał Sąd Najwyższy, konieczność zapewnienia zgodności z art. 2

Konstytucji RP wymaga wzięcia pod uwagę sformułowanych w orzecznictwie

i doktrynie zasad konkretyzujących tę normę ustrojową, nawet jeśli w skardze nie

wyeksplikowano z należytą dokładnością, istotnych dla sprawy aspektów zasady

w nim wyrażonej (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc

22/20; z 25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20; postanowienia Sądu Najwyższego:

z 6 października 2021 r., I NSNc 357/21; z 3 sierpnia 2021 r., I NSNc 169/20;

z 28 września 2021 r., I NSNc 107/21; z 29 września 2021 r., I NSNc 228/21;

z 27 października 2021 r., I NSNc 180/21).

Dlatego Sąd Najwyższy stwierdza, że nie uwzględniając w sposób należyty

konsumenckiego charakteru stosunku łączącego powoda z pozwanym, sąd – jako

organ władzy państwowej – nie wywiązał się z obowiązku wynikającego z art. 76

Konstytucji RP w związku z unormowaniami art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13. W świetle

art. 2 Konstytucji RP sąd nie chronił zatem należycie zaufania, jakie konsument ma

prawo w nim pokładać. Orzekając w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, będącej

w świetle art. 2 Konstytucji RP demokratycznym państwem prawnym

urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej, którego obowiązkiem jest

m.in. ochrona konsumentów, sąd wsparł działania przedsiębiorcy nakierowane na

wykorzystanie słabszej pozycji konsumenta, i nie udzielił mu dostatecznej ochrony.

Akceptacja praktyki orzeczniczej, polegającej na wydawaniu nakazu zapłaty

przeciwko konsumentowi bez należytej kontroli treści umowy w zakresie określonym

przez powództwo, prowadzić musiałaby do powstania mechanizmu obejścia

unormowań Dyrektywy 13/93 oraz implementujących ja unormowań krajowych,

zagrażając zbiorowym interesom konsumentów.

W świetle powyższego, Sąd Najwyższy stwierdził, że w niniejszej sprawie

zaistniała konieczność zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa

prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej ze względu na

naruszenie szeregu zasad chronionych przepisami Konstytucji RP. Chodzi

zwłaszcza o art. 76 Konstytucji RP, który został naruszony przez niezastosowanie

II NSNc 248/24

15

przepisów ustawowych (art. 211 k.c., art. 3851 § 1 w zw. z art. 3851 § 3 k.c.),

a w konsekwencji art. 2 Konstytucji RP.

Sąd Najwyższy w analizowanej sprawie nie miał wątpliwości, że zastrzeżenie

w umowie pożyczki rażąco wygórowanych odsetek, a następnie wydanie nakazu

zapłaty, nie tylko naruszyło równowagę kontraktową, lecz także wykreowało sytuację

niesprawiedliwą, niezgodną z zasadami słuszności i uczciwości. Wydanie nakazu

zapłaty uwzględniającego naliczone z oczywistym złamaniem prawa, rażąco

wygórowane odsetki naruszało zasadę zaufania obywatela do państwa i podważało

jego bezpieczeństwo prawne (por. wyrok Sądu Najwyższego z 16 kwietnia 2024 r.,

I NSNc 298/23; oraz wyroki Sądu Najwyższego z: 17 czerwca 2020 r., I NSNc 47/19;

22 czerwca 2022 r., I NSNc 592/21).

12. Jednocześnie na przeszkodzie uwzględnieniu skargi nadzwyczajnej nie

stoi treść art. 115 § 2 u.SN. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli zachodzą przesłanki

wskazane w art. 89 § 1 u.SN, a zaskarżone orzeczenie wywołało nieodwracalne

skutki prawne, w szczególności jeżeli od dnia uprawomocnienia się zaskarżonego

orzeczenia upłynęło 5 lat, a także jeżeli uchylenie orzeczenia naruszyłoby

międzynarodowe zobowiązania Rzeczypospolitej Polskiej, Sąd Najwyższy ogranicza

się do stwierdzenia wydania zaskarżonego orzeczenia z naruszeniem prawa oraz

wskazania okoliczności, z powodu których wydał takie rozstrzygnięcie, chyba że

zasady lub wolności i prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji

przemawiają za wydaniem rozstrzygnięcia, o którym mowa w art. 91 § 1 u.SN.

Jakkolwiek od wydania zaskarżonego nakazu upłynęło już 19 lat, co w świetle

art. 115 § 2 u.SN uniemożliwiać może jego uchylenie, jednak konieczność ochrony

praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji RP przemawia za wydaniem

orzeczenia, o jakim mowa w art. 91 § 1 u.SN. Dalsze bowiem obowiązywanie

zaskarżonego nakazu zapłaty skutkowałoby utrzymaniem istnienia długu pozwanego

w rozmiarze dotkliwie ingerującym w jego prawa majątkowe.

13. Prokurator Generalny skierował skargę nadzwyczajną z naruszeniem

art. 94 § 1 u.SN do Izby Cywilnej Sądu Najwyższego, wskazując w uzasadnieniu, że

czyni to świadomie. Tymczasem ustawa Prawo o prokuraturze (art. 2), nakłada na

Prokuratora Generalnego obowiązek stania na straży praworządności, zgodnie

z którą rozpatrywanie skarg nadzwyczajnych należy do właściwości Izby Kontroli

II NSNc 248/24

16

Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych (art. 26 § 1 u.SN). Co więcej, jeśliby w Izbie

Cywilnej dokonano jednak rozpoznania skargi nadzwyczajnej, wówczas takie

merytoryczne rozstrzygnięcie byłoby nieważne, jako naruszające art. 379 pkt 4 k.p.c.

w zw. z art. 94 § 1 u.SN i to zarówno z uwagi na fakt, że kontroli nadzwyczajnej

dokonuje Sąd Najwyższy w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych, jak

i z tego względu, że Skargę nadzwyczajną rozpoznaje Sąd Najwyższy w składzie

2 sędziów Sądu Najwyższego orzekających w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw

Publicznych oraz 1 ławnika Sądu Najwyższego. Izba Cywilna jest zatem nie tylko

niewłaściwa dla dokonywania kontroli nadzwyczajnej, ale też nie orzekają w niej

składy ławnicze. W efekcie, rozpoznanie tej skargi nadzwyczajnej w Izbie Cywilnej

naruszałoby również art. 19 ust. 1 akapit 2 TUE, bowiem rozstrzygnięcie takie - jako

dotknięte sankcją nieważności - nie zapewniałoby skuteczności prawu

europejskiemu, co jest jedną z funkcji niniejszego orzeczenia.

Sąd Najwyższy stwierdza tym samym, że Prokurator Generalny

z premedytacją dopuścił się oczywistego naruszenia prawa, a mianowicie: art. 7

Konstytucji RP w zw. z art. 2 ustawy prawo o Prokuraturze poprzez świadomą próbę

obejścia art. 26 § 1 i art. 94 § 1 u.SN, co prowadziło do naruszenia art. 9 Konstytucji

RP w zw. z art. 19 ust. 1 akapit 2 TUE w zw. art. 379 pkt 4 k.p.c.

Podkreślić przy tym należy bezprzedmiotowość powołania się przez

Prokuratora Generalnego na wyrok TSUE w sprawie C - 718/21. Rzeczpospolita

Polska nie umocowała organów Unii Europejskiej, ani do stanowienia norm

regulujących organizację i funkcjonowanie krajowego wymiaru sprawiedliwości, ani

do walidacji w tym zakresie norm krajowych. Wyłączna kompetencja do ich

stanowienia przez konstytucyjne organy Rzeczpospolitej Polskiej należy do istoty jej

suwerenności i - w świetle konstytucyjnej zasady zachowania suwerenności

w procesie integracji europejskiej - nie podlega przekazaniu na podstawie art. 90 ust.

1 Konstytucji RP. Wspomniana konstytucyjna zasada „wymaga respektowania w tym

procesie konstytucyjnych granic przekazywania kompetencji, wyznaczonych przez

zawężenie owego przekazania do niektórych spraw, a zatem zapewnienia właściwej

równowagi pomiędzy kompetencjami przekazanymi a zachowanymi, polegającej na

tym, że w przypadku kompetencji składających się na istotę suwerenności (w tym

zwłaszcza stanowienie reguł konstytucyjnych i kontrola ich przestrzegania, wymiar

II NSNc 248/24

17

sprawiedliwości, władza nad własnym terytorium państwa, armią i siłami

zapewniającymi bezpieczeństwo oraz porządek publiczny) decydujące uprawnienia

mają właściwe władze Rzeczypospolitej” (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 24

listopada 2010 r., K 32/09, pkt. 2.1).

14. Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 91 § 1

u.SN, orzekł jak w punkcie I sentencji.

O wzajemnym zniesieniu kosztów postępowania wywołanego wniesioną

skargą nadzwyczajną Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39818 k.p.c.

w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN.

[K.O.[

[a.ł]