Rzecznik chciał wyłączyć dwóch sędziów SN na podstawie wyroku TSUE. SN oddalił wniosek

Pismem z 29 grudnia 2022 r. Rzecznik Finansowy wniósł skargę

nadzwyczajną od prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w Gliwicach z 14 kwietnia

2021 r., sygn. akt: III Ca 790/20, domagając się jego uchylenia w zaskarżonej części i

orzeczenia w tym zakresie co do istoty sprawy, ewentualnie jego uchylenia w zaskarżonej

części i przekazania sprawy właściwemu sądowi do ponownego rozpoznania.

Pismem z 5 listopada 2025 r. Rzecznik Finansowy wniósł o wyłączenie

sędziów Sądu Najwyższego Leszka Boska i Aleksandra Stępkowskiego

od orzekania w sprawie o sygn. akt II NSNc 281/23. W uzasadnieniu Rzecznik

II NSNc 281/23

2

wskazał, że u podstaw niniejszego wniosku o wyłączenie sędziów leży wyrok

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 4 września 2025 r., C-225/22,

„R” S.A. przeciwko AW „T” sp. z o.o., z treści którego wynika, że w określonych

okolicznościach orzeczenie Sądu Najwyższego powinno być uznane za niebyłe.

Rzecznik podkreślił przy tym, że okoliczności powołania wymienionych we wniosku

sędziów są tożsame z tymi, o których traktuje powołany wyrok, wobec czego

istnieje realne prawdopodobieństwo, że orzeczenie wydane z udziałem tych

sędziów zostanie w przyszłości uznane za niebyłe na podstawie wyroku TSUE

z dnia 4 września 2025 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wniosek Rzecznika Finansowego podlegał oddaleniu.

Instytucja wyłączenia sędziego jest trwale ugruntowana w polskich

procedurach. Stanowi podstawowy atrybut władzy sądowniczej i fundament

sprawiedliwości. Cechy takie jak niezawisłość i bezstronność charakteryzują

co do zasady samych sędziów, stanowiąc podstawę ich subiektywnej bezstronności.

Ta jednak może zostać obalona wówczas, gdy pojawią się dowody przeciwne,

zaś sędzia winien być wyłączony od rozpatrywania sprawy wyłącznie w razie

uzasadnionej wątpliwości w tym zakresie. Przepisy dotyczące wyłączenia sędziego

mają na celu zabezpieczenie bezstronności przez usunięcie od rozpoznania sprawy

sędziego, który z tej lub innej przyczyny mógłby być zainteresowany wynikiem

sprawy lub z góry na rzecz tej lub innej strony uprzedzony, a ponadto dążą

do uniknięcia konfliktów, jakie mogłyby zachodzić w sumieniu sędziego, gdyby jego

własny interes lub interes osób mu bliskich przeciwstawiał się interesowi wymiaru

sprawiedliwości. Regulacja wyłączenia sędziego, co podkreśla Sąd Najwyższy,

mimo zamieszczenia w ustawie procesowej, ma w istocie rzeczy charakter

ustrojowy, służy budowie społecznego zaufania do wymiaru sprawiedliwości,

a jej celem jest zapewnienie sprawowania wymiaru sprawiedliwości w warunkach

optymalnych, wyłączających ewentualne wątpliwości co do bezstronności sędziego

(A. Łazarska, w: T. Szanciło (red.), Kodeks postępowania cywilnego, Tom I,

Komentarz, Warszawa 2019, s. 168 – 169; uchwała Sądu Najwyższego z 6 marca

II NSNc 281/23

3

1998 r., III CZP 70/97, OSNC 1998, Nr 9, poz. 132; postanowienie

Sądu Najwyższego z 3 sierpnia1973 r., II CZ 135/73, BSN 1973, Nr 9, poz. 172).

Bezstronność jest uznawana za jedną z podstawowych wartości

charakteryzujących sądowe rozstrzyganie sporów, zapewniających legitymizację

i akceptację podejmowanych rozstrzygnięć. Wyraża się ona w obiektywnym,

neutralnym stosunku sądu do stron i uczestników procesu (A. Łazarska, op. cit.,

s. 168-169).

Polskie rozwiązania procesowe respektują charakterystyczne dla wszystkich

współczesnych procedur sądowych założenie o potrzebie zespolenia ochrony

bezstronności sędziów z przepisami o wyłączeniu sędziego. Należy także

odnotować zapatrywanie Trybunału Konstytucyjnego, że instytucja wyłączenia

sędziego jako instytucja mająca chronić poszanowanie powagi i dobrego imienia

sądu, jak też mająca chronić prawa innych uczestników postępowania, powinna być

tak uregulowana, by nie powodować drastycznego ograniczenia inicjatywy

do składania wniosków w tym przedmiocie. Reguły wyłączenia sędziego służą

budowie społecznego zaufania do wymiaru sprawiedliwości, zaś instytucja

wyłączenia sędziego zapewnia bezstronność sądu i umacnia jego autorytet.

Jednocześnie warto już na początku rozważań wskazać, że praktyka

orzecznicza Sądu Najwyższego, który po nowelizacji Kodeksu postępowania

cywilnego z dnia 4 lipca 2019 r. rozpoznaje wnioski o wyłączenie sędziego

w składzie jednego sędziego, zgodnie z regułą ogólną z art. 47 § 1 k.p.c.,

która dotyczy rozpoznania przez sąd w pierwszej instancji spraw w składzie

jednego sędziego świadczy o traktowaniu tych postępowań jako odrębnych spraw.

W postanowieniu Sądu Najwyższego z 10 sierpnia 2020 r., IV CO 143/20, w którym

Sąd Najwyższy wprost stwierdził, że po zmianie treści art. 52 § 2 k.p.c.,

który przewidywał, że postanowienie w przedmiocie wyłączenia sędziego sąd

wydawał w składzie trzech sędziów zawodowych, a obecnie nie reguluje w sposób

szczególny składu sądu, zastosowanie w tym zakresie ma reguła ogólna

(art. 47 § 1 k.p.c.), że sąd orzeka w składzie jednego sędziego (opinia BSiASN

dotycząca spraw II CSKP 216/22 oraz III CZ 182/22, z 28 października 2022 r.,

BSA I.400.14.2022).

II NSNc 281/23

4

Nawiązując do treści konstytucyjnych Sąd Najwyższy podkreślił,

że statuujące instytucję wyłączenia sędziego przepisy Kodeksu postępowania

cywilnego muszą być wykładane z należytym poszanowaniem przepisów

ustrojowych rozdziału VIII Konstytucji RP. Powinny być wykładane w duchu

ich gwarancyjnego charakteru, ściśle i w sposób wolny od jakichkolwiek uproszczeń

(patrz: postanowienie Sądu Najwyższego z 30 kwietnia 2021 r., I NWW 1/21).

W sprawie I NWW 123/21 Sąd Najwyższy wyszedł zaś z założenia, iż pomimo

że regulacja z art. 49 § 1 k.p.c. nie zawiera katalogu spraw, w których

dopuszczalne jest składanie przez strony wniosków o wyłączenie sędziego,

oczywistym jest, że na gruncie wskazanego przepisu odnosić należy to

do głównego przedmiotu postępowania sądowego. Stąd nie ulega wątpliwości,

że omawiana regulacja procesowa z art. 49 k.p.c. daje gwarancje, że strona może

wnioskować o wyłączenie sędziego wyznaczonego do rozpoznania danej sprawy

co do meritum.

Kodeks postępowania cywilnego przewiduje wyłączenie sędziego zarówno

z mocy ustawy, jak i na żądanie sędziego oraz na wniosek strony. Wyłączenie

sędziego może mieć zatem dwie postaci, tj. bezwzględne wyłączenie sędziego

z mocy ustawy w razie zaistnienia którejś z przesłanek przewidzianych

w enumeratywnym katalogu zawartym w art. 48 k.p.c. (iudex inhabilis)

oraz względne wyłączenie sędziego na wniosek strony lub samego sędziego

z art. 49 k.p.c. w razie wystąpienia innych okoliczności (niż przewidziane

w art. 48 k.p.c.), które kreując stosunek osobisty pomiędzy sędzią a którymś

z podmiotów wywołujący wątpliwości co do bezstronności orzekającego,

uzasadniają jego wyłączenie z rozpoznawania danej sprawy (iudex suspectus)

(por: P. Feliga, w: T. Szanciło (red.), Kodeks postępowania cywilnego, Tom I,

Komentarz, Warszawa 2019, s. 11).

Z kolei w wyroku z 2 czerwca 2010 r., SK 38/09, Trybunał Konstytucyjny

podkreślił, że nie może budzić zasadniczych zastrzeżeń dążenie ustawodawcy

do takiego ukształtowania procedury rozpoznawania wniosków o wyłączenie

sędziego, które respektując podstawowy cel tej instytucji zapewni jednocześnie

poszanowanie powagi i dobrego imienia sądu (wymiaru sprawiedliwości),

jak również ochronę praw innych uczestników postępowania. Z tego choćby

II NSNc 281/23

5

względu uznać należy za uzasadnione i pożądane obowiązywanie takich rozwiązań

prawnych (procesowych), których celem jest zapobieżenie nadużywaniu

tej instytucji. W powołanym judykacie Trybunał Konstytucyjny podkreślił,

że znaczenie i rola instytucji wyłączenia sędziego wymaga stworzenia procedur

pozwalających z jednej strony na jej realne stosowanie, ale z drugiej

zapobiegających jej nadużywaniu.

Sąd Najwyższy w tym składzie zwraca uwagę na racjonalność,

w konsekwencji której ograniczenie zgłaszania przez stronę wniosku o wyłączenie

sędziego w postępowaniu ze skargi nadzwyczajnej, można poczytywać

jako służące dobru wymiaru sprawiedliwości w tym znaczeniu, że prowadzi

do zdecydowanego przyspieszenia toku postępowania, a tym samym realizuje

istotny z punktu widzenia zasad państwa prawa postulat tworzenia rozwiązań

sprzyjających efektywności postępowania sądowego.

Powielanie przez strony wniosków o wyłączenie sędziego obniża

skuteczność i efektywność wymiaru sprawiedliwości. Strona, której zależy

na maksymalnym opóźnieniu rozpoznania sprawy, może takimi wnioskami

o wyłączenie sędziego doprowadzić do paraliżu postępowania. Bez wątpienia

tego rodzaju nadużycie praw procesowych nie służy określonemu w Konstytucji RP

oraz prawie Unii Europejskiej celowi, jakim jest gwarancja bezstronności

czy szerzej rzetelności procesu. Nie służy również budowie społecznego zaufania

do wymiaru sprawiedliwości. Wręcz przeciwnie, tego rodzaju praktyka prowadzi

niejednokrotnie do wypaczenia sensu tej ochrony, przewlekłości postępowania

lub naruszenia w inny sposób praw innych stron postępowania (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z 30 kwietnia 2021 r., I NWW 1/21).

Wniosek o wyłączenie sędziego ma swój samodzielny byt procesowy,

a sprawę jego rozpoznania należy uznać za postępowanie incydentalne,

prowadzone na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego.

Składający wniosek powinien przedstawić okoliczności i/lub zdarzenia, które mogą

stanowić faktyczne źródło jego żądań. Ponadto, wniosek powinien być zasadny,

tj. powinien zawierać opis okoliczności uprawdopodobniający podstawy wyłączenia

sędziego w tej konkretnej sprawie dotyczącej wyłączenia sędziego.

Nie chodzi zatem o opis jakichkolwiek okoliczności, ale o okoliczności uzasadnione

II NSNc 281/23

6

(por. E. Stefańska, [w:] Kodeks postępowania cywilnego, M. Manowska (red.)

Warszawa 2021, s. 212). Składający wniosek jest także zobowiązany

do poszanowania art. 3 k.p.c., tj. zasady dokonywania czynności procesowych

zgodnie z prawdą materialną i dobrymi obyczajami.

Jednocześnie, Sąd Najwyższy wyraża obawy wynikające z rozumienia tego

pojęcia w sposób szeroki, a przede wszystkim ma na uwadze konsekwencje

orzecznicze skutkujące negatywnie dla efektywności postępowania cywilnego,

mogące wywołać stan przewlekłości sprawy, wskutek niezasadnego składania

wniosków o wyłączenie sędziego w sprawach ze skargi nadzwyczajnej.

Jednak za nadrzędne Sąd Najwyższy uznaje prawo strony postępowania głównego

do wyjaśnienia wszelkich wątpliwości co do składu sędziowskiego rozpoznającego

sprawę ze skargi nadzwyczajnej.

Mając na uwadze art. 77 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP

Sąd Najwyższy w niniejszej sprawie stwierdził dopuszczalność wniosku Rzecznika

Finansowego. Jako nadrzędne Sąd Najwyższy uznaje te względy, które służyć

mają wyjaśnieniu wszelkich wątpliwości zawartych we wniosku o wyłączenie

sędziego Sądu Najwyższego. W konsekwencji przedmiotem staje się badanie

podstaw wyłączenia sędziego, co z kolei nie może być w żaden sposób

ograniczone zakazem dopuszczalności drogi sądowej.

Dopuszczalność oznacza dozwolenie, danie przystępu, uzyskanie

możliwości i może być rozpatrywana w kontekście dokonywania określonych

czynności na tle poszczególnych instytucji procesowych, w tym także w zakresie

złożenia wniosku o wyłączenie sędziego lub żądania sędziego wyłączenia go

od udziału w sprawie. W prawie procesowym dopuszczalność bywa rozumiana

jako cecha czynności procesowej, bez której czynność ta nie może wywołać

właściwych skutków prawnych. Dopuszczalność wiąże się zatem z możliwością

zbadania zasadności określonego żądania, a niedopuszczalność należy rozumieć

jako niemożność przystąpienia do jego merytorycznej oceny (T. Zembrzuski,

Dopuszczalność środków zaskarżenia w postępowaniu cywilnym, Polski Proces

Cywilny 2022, nr 3, s. 437 i nast., S. Hanausek, Orzeczenie sądu rewizyjnego

w procesie cywilnym, Warszawa 1967, s. 193; Opinia dotycząca spraw

II CSKP 216/22 oraz III CZ 182/22, z 28 października 2022 r., BSA I.400.14.2022).

II NSNc 281/23

7

Rozważania te prowadzą do konkluzji, że jako wniosek procesowy

w rozumieniu Kodeksu postępowania cywilnego, jest rozpoznawany merytorycznie,

a jego dopuszczalność nie jest ograniczana w świetle art. 77 ust. 2 Konstytucji RP

ze względu na przedmiot postępowania czy też incydentalny charakter. Ponadto,

zakaz zamykania drogi sądowej ma umocowanie konstytucyjne, co oznacza,

że ani ustawą, ani aktem podustawowym nie można zakazu uchylić żadnemu

z podmiotów, któremu ono przysługuje na mocy art. 45 ust. 1 Konstytucji RP

(por. Komentarz do Konstytucji RP, Tom I, M. Safjan, L. Bosek (red.),

Warszawa 2016, s. 1779). Prawo to ma charakter formalny jako instrument ochrony

wolności i praw. Choć ograniczenia tego prawa istnieją w każdym systemie

prawnym, to wniosek o wyłączenie sędziego też im podlega ze względu

na konieczność zastosowania analogicznych procedur co do wszczęcia

postępowania, terminów procesowych i materialnych czy zasad postępowania

dowodowego, jakie mają zastosowanie do wniosków na podstawie

Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd Najwyższy podkreśla, że tylko w tym

znaczeniu przedmiotowy wniosek może podlegać ograniczeniom prawa do sądu.

Należy też mieć na uwadze ograniczenia prawa do sądu wynikające z wielu

płaszczyzn aksjologii procesowej, w tym z potrzeby zapewnienia bezpieczeństwa

prawnego, czy też z zasady legalizmu. Zatem wniosek o wyłączenie sędziego

w sprawie ze skargi nadzwyczajnej należy poddać formalnym rygorom

proceduralnym, które są wyznaczone ramami przepisów Kodeksu postępowania

cywilnego, bowiem wyłącznie w tych granicach procesowych może mieć miejsce

realizacja prawa do sądu.

Biorąc pod uwagę fakt, że rozważany wniosek jest tzw. postępowaniem

incydentalnym, zawisłym i rozpoznawanym wobec tzw. sprawy głównej ze skargi

nadzwyczajnej, trzeba też mieć na względzie skutki braku poszanowania standardu

konstytucyjnego. Sąd Najwyższy w tym składzie uważa, że pełne zachowanie

wszelkich standardów konstytucyjnych, wynikających z art. 45 Konstytucji RP

w postępowaniu incydentalnym jest niezbędne do tego, aby sprawa główna

uwolniona była od zarzutu wad procesowych. W przeciwnym razie bowiem,

postępowanie główne może być narażone na nieważność.

II NSNc 281/23

8

W odniesieniu do wniosku o wyłączenie sędziego treścią żądania jest

wyłączenie sędziego orzekającego w sprawie, zaś podstawą faktyczną owego

żądania, opis okoliczności, które poddają w wątpliwość bezstronność

lub niezawisłość takiego sędziego. W ten sposób określone roszczenie procesowe

strony postępowania głównego formułują we wniosku, którego treść określa rodzaj

sprawy. Zawarta we wniosku podstawa faktyczna żądania czyli opis okoliczności,

wskazujących na brak bezstronności lub niezawisłości podlega ocenie jako odrębna

sprawa przez sędziego wyznaczonego lub wylosowanego do rozpoznania takiego

wniosku. Wniosek o wyłączenie sędziego zgłoszony w sprawie ze skargi

nadzwyczajnej, dotyczyć może zarówno spraw cywilnych w znaczeniu formalnym

jak i materialnym, gdzie decydujący jest rodzaj stosunku prawnego łączącego

strony postępowania, oparty na równorzędności, dobrowolności czy swobodzie

określenia jego treści lub na podziale z perspektywy prawa publicznego

i prywatnego. Chodzi w tym wypadku o procesową ochronę, której przedmiotem

jest zapewnienie niezależności, bezstronności i niezawisłości sędziego

orzekającego w sprawie głównej ze skargi nadzwyczajnej. Warto też zauważyć,

że Kodeks postępowania cywilnego nie wprowadza rozróżnienia na sprawę

w postępowaniu głównym czy też sprawę incydentalną. Te są określeniami

stosowanymi w doktrynie.

Rzetelne załatwienie sprawy cywilnej jest poddane pewnemu formalizmowi,

co oznacza, że jej załatwienie musi nastąpić według i na podstawie ustanowionych

dla tych spraw regulacji prawa procesowego. Wniosek o wyłączenie sędziego

należy postrzegać jako jedną z form tej regulacji, która ma służyć

w/w nadrzędnemu celowi, jakim jest właśnie doprowadzenie do wydania orzeczenia

przez sędziego niezawisłego i bezstronnego w sprawie głównej ze skargi

nadzwyczajnej, jak i w zakresie innych rozpatrywanych przez Sąd Najwyższy

środków zaskarżenia. Przy czym w przedmiotowej sprawie Sąd Najwyższy

podkreśla, że dokonuje oceny dopuszczalności niniejszego wniosku wyłącznie

z perspektywy prawa cywilnego procesowego, bowiem sprawa główna ze skargi

nadzwyczajnej jest sprawą cywilną i na podstawie tej procedury wniosek został

złożony. Czym innym jest badanie dopuszczalności wniosku o wyłączenie sędziego,

a czym innym zdjęcie z urzędu z perspektywy ustrojowej.

II NSNc 281/23

9

Sąd Najwyższy, badając treść wniosku o wyłączenie sędziego w sprawie

ze skargi nadzwyczajnej, dokonał oceny, że spełnia on kryteria dopuszczalności

i może być poddany ocenie merytorycznej.

Dotychczasowa praktyka Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych

w sprawach o wyłączenie sędziego oraz analiza treści wniosków w tych sprawach,

wskazują na powtarzającą się w nich okoliczność powołania sędziego w drodze

uchwały Krajowej Rady Sądownictwa, ukształtowanej w trybie określonym

przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie

Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r., poz. 3 ze zm.).

Zgodnie z art. 29 § 4 u.SN okoliczności towarzyszące powołaniu sędziego Sądu

Najwyższego nie mogą stanowić wyłącznej podstawy do podważenia orzeczenia

wydanego z udziałem tego sędziego lub kwestionowania jego niezawisłości

i bezstronności.

Przechodząc do oceny merytorycznej wniosku, Sąd Najwyższy stwierdza,

że jest on bezzasadny.

Nie można zgodzić się z twierdzeniem Rzecznika Finansowego, jakoby

wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 4 września 2025 r. stanowił

nowe zdarzenie prawne, w orzecznictwie dotyczącym sprawy z rozpoznawanej

skargi nadzwyczajnej II NSNc 281/23. Z jej akt bowiem nie wynika,

aby kiedykolwiek formułowano lub kierowano jakiekolwiek pytanie do Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej, bądź też, aby z jakiegoś innego powodu została

zawieszona ze względu na potrzebę wyjaśnienia wątpliwości wynikłych na tle

zastosowanej podstawy prawnej, w oparciu o którą orzekał sąd krajowy. Co więcej,

polskie sądy powszechne, które wydały orzeczenie podlegające kontroli w drodze

skargi nadzwyczajnej, o którą wniósł Rzecznik Finansowy, też nie wyrażały

wątpliwości, na tle stosowanego prawa krajowego ani też strony nie wnosiły

o wyjaśnienie żadnych wątpliwości co do podstaw orzekania, zarówno

w odniesieniu do prawa krajowego jak też do prawa Unii Europejskiej. To ostatnie

w ogóle taką podstawą orzekania w postępowaniu instancyjnym poprzedzającym

wniesienie skargi nadzwyczajnej nie było. Stąd Sąd Najwyższy orzekając

w przedmiocie niniejszego wniosku o wyłączenie sędziów Sądu Najwyższego

wyraża zdziwienie przedstawionym przez Rzecznika Finansowego rozumowaniem,

II NSNc 281/23

10

jakoby „orzecznicza nowość” mogła stanowić podstawę ich wyłączenia

od orzekania w sprawie z rozpoznawanej skargi nadzwyczajnej.

Jeżeli Rzecznik Finansowy we wniosku o wyłączenie sędziów

Sądu Najwyższego twierdzi, że zgodnie z zasadą pierwszeństwa prawa unii

Europejskiej, znajdującą swe źródło również w art. 9 i 91 Konstytucji RP,

organy państwa polskiego, są zobowiązane do korzystania ze swych kompetencji

w taki sposób, aby powyższy wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

był wykonany, to Sąd Najwyższy w tym składzie zwraca uwagę Rzecznikowi

Finansowemu, że właściwym trybem wykonania takiego wyroku

jest lub są działania władzy ustawodawczej i/lub wykonawczej. Tego typu

czynnością procesową nie jest wniosek o wyłączenie sędziego. Wyrok Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej nie jest i nie może być w świetle k.p.c. podstawą

takiego wyłączenia. Wniesiony przez Rzecznika Finansowego wniosek jest zatem

bezpodstawny, a podjęta czynność procesowa przyczyniła się do opóźnienia

rozpoznania środka zaskarżenia, jakim jest skarga nadzwyczajna.

Obawa Rzecznika Finansowego czy też „mitygacja ryzyka”, jeżeli takową

wyraża, o spełnianie przez niektórych sędziów Sądu Najwyższego standardów

europejskich jest całkowicie bezpodstawna. W procedurze powoływania

i rekomendowania sędziów Sądu Najwyższego uczestniczą Prezydent

Rzeczypospolitej Polskiej i Krajowa Rada Sądownictwa, które dokonują oceny

spełniania przez kandydatów kryteriów ustawowych do zajmowania tego

najwyższego stanowiska sędziowskiego w Rzeczypospolitej Polskiej. Oceny takiej

nie dokonuje Sąd Najwyższy rozpoznając wniesiony przez Rzecznika Finansowego

wniosek o wyłączenie sędziego od orzekania w sprawie ze skargi nadzwyczajnej

na podstawie art. 49 § 1 i 50 § 1 k.p.c.

Ponadto Sąd Najwyższy w tym składzie podkreśla, że zgadza się

z twierdzeniem dotyczącym sposobu interpretacji Artykułu 19 ust. 1 akapit drugi

Traktatu o Unii Europejskiej w związku z art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii

Europejskiej, tyle że, w sprawie, której orzeczenie zaskarżono skargą

nadzwyczajną, prawo Unii Europejskiej nie miało zastosowania. Wniosek

Rzecznika Finansowego nie zawiera argumentów na rzecz wyłączenia konkretnych

sędziów od rozpoznawania ww. sprawy, ani też nie wskazuje związku pomiędzy

II NSNc 281/23

11

podstawą prawną orzekania w sprawie ze skargi nadzwyczajnej a prawem

Unii Europejskiej, które pozostawałoby w kolizji z tą podstawą prawną orzekania

zawartą w polskim prawie krajowym, która znalazła zastosowanie do sprawy

rozpoznawanej w postępowaniu przed sądem powszechnym, a które to orzeczenie

Rzecznik Finansowy zaskarżył środkiem nadzwyczajnym.

Sąd Najwyższy nie może też zaakceptować stanowiska, które przywołując

p. 55 wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej twierdzi, że z sentencji

wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r. wynika, że w pewnych okolicznościach

orzeczenie Sądu Najwyższego powinno być uznane za niebyłe (nieistniejące).

Rzecznik Finansowy zastrzegł, że nie chodzi o każde orzeczenie

Sądu Najwyższego wydane z udziałem każdego sędziego Sądu Najwyższego

powołanego po zmianie zasad kształtowania składu Krajowej Rady Sądownictwa,

dokonanej ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. bowiem skutek w postaci uznania

orzeczenia za niebyłe powstaje tylko wówczas, gdy w składzie orzekającym

zasiada choćby jeden sędzia powołany w szczególnych okolicznościach, które były

tłem sprawy zakończonej wyrokiem TSUE z dnia 21 grudnia 2023 r., C-718.12.

Odnosząc się do tego zarzutu Sąd Najwyższy stwierdza po pierwsze,

że Rzecznik Finansowy nie wykazał związku pomiędzy ww. wyrokiem Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej a rozpoznawaną ze skargi nadzwyczajnej sprawą,

w której złożył wniosek o wyłączenie sędziów Sądu Najwyższego. A po drugie,

na dzień orzekania nie ma podstaw do uznania orzeczenia z rozpoznawanej skargi

nadzwyczajnej za niebyłe lub nieistniejące choćby dlatego, że ono jeszcze w ogóle

nie zapadło. Tryb stwierdzenia, że orzeczenie jest niebyłe lub nieistniejące

nie może mieć charakteru abstrakcyjnego. W konsekwencji obawy Rzecznika

Finansowego w tym zakresie Sąd Najwyższy uznaje zarówno za bezpodstawne

jak i przedwczesne.

Co do zarzutu, dotyczącego orzeczeń Sądu Najwyższego wydanych

w składach, w których zasiadał sędzia powołany w 2018 r. na podstawie uchwały

Krajowej Rady Sądownictwa, której wykonanie zostało wstrzymane

postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, wydanym na podstawie

art. 388 § 1 k.p.c. w związku z ówczesnym brzmieniem art. 44 ust. 3 ustawy z dnia

12 maja 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r.

II NSNc 281/23

12

poz. 389), a która następnie została uchylona przez Naczelny Sąd Administracyjny,

Sąd Najwyższy przypomina to, na co zwracał już uwagę w innych orzeczeniach

dotyczących wniosków o wyłączenie sędziów na podstawie okoliczności

związanych z ich powołaniem, że jest to prerogatywa Prezydenta Rzeczypospolitej

Polskiej, mającą podstawę bezpośrednio w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

W konsekwencji wniosek o wyłączenie sędziego Sądu Najwyższego od orzekania

w sprawie ze skargi nadzwyczajnej, formułowany na podstawie art. 49 § 1 i 50

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 uSN i w zw. z art. 39821 oraz 391 § 1 k.p.c. nie może

być podstawą oceny powołania sędziego Sądu Najwyższego, którego to aktu

Prezydent RP dokonał mimo podjęcia przez Naczelny Sąd Administracyjny

ww. uchwały. W tym kontekście tj. oceniając treść wniosku Rzecznika Finansowego

należałoby przyjąć, że jest to wniosek nie o wyłączenie sędziów Sądu Najwyższego

w danej sprawie, ale wniosek o złożenie z urzędu. Rzecznik Finansowy wybrał więc

niewłaściwe postępowanie dla zrealizowania swojego postulatu, zapominając

chyba o art. 180 ust. 1 Konstytucji RP.

Sąd Najwyższy rozpoznając wniosek Rzecznika Finansowego, na dzień

orzekania w niniejszej sprawie, związany jest decyzją Prezydenta RP

a nie postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Ponadto Sąd Najwyższy, w postępowaniu z wniosku o wyłączenie sędziego,

nie ma żadnych podstaw prawnych do dokonywania oceny treści orzeczenia

Naczelnego Sądu Administracyjnego i jego wpływu na powołania sędziów

Sądu Najwyższego. Ww. postanowienie podlega kontroli w zupełnie innym trybie,

a Sąd Najwyższy nie sprawuje w tym zakresie jurysdykcji. Powołania sędziów

Sądu Najwyższego są zatem faktem wynikającym z aktu urzędowego Prezydenta

Rzeczypospolitej Polskiej i dopóki ten akt pozostaje w mocy, to Sąd Najwyższy

jest nim związany.

Sąd Najwyższy odnosząc się do zawartego we wniosku Rzecznika

Finansowego stwierdzenia Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z pkt. 51

wyroku z dnia 21 grudnia 2023 r. dotyczącego powołania dokonanego

w okolicznościach związanych z podjęciem uchwały, stoi na stanowisku, że ocena

ta jest odnoszona do decyzji władzy wykonawczej, zaś władza sądownicza musi

pozostać związana obowiązującym stanem prawnym. Rolą Sądu Najwyższego

II NSNc 281/23

13

w postępowaniu z wniosku o wyłączenie sędziego nie jest orzekanie na podstawie

oceny politycznej, która nie ma podstaw prawnych.

Na dzień orzekania w sprawie z wniosku Rzecznika Finansowego

Sąd Najwyższy związany jest dokonanym przez Prezydenta RP aktem urzędowym

powołania sędziów Sądu Najwyższego, bowiem akty te nie zostały uchylone,

a zatem uwzględnienie wniosku byłoby pozbawione podstaw prawnych.

Sąd Najwyższy z całą stanowczością podkreśla, że wniosek o wyłączenie sędziego

w danej sprawie cywilnej, wniesiony na podstawie art. 49 § 1 i 50 § 1 k.p.c.

zawierający opis okoliczności pochodzący z treści wyroku Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej, nie jest instytucją mającą służyć weryfikacji aktu

urzędowego Prezydenta RP. W konsekwencji zarzut Rzecznika Finansowego

należy uznać za całkowicie chybiony.

Sąd Najwyższy nie może zatem przychylić się do wniosku Rzecznika

Finansowego, aby wyłączyć wymienionych w nim sędziów Sądu Najwyższego

na podstawie „mitygacji ryzyka”, że orzeczenie wydane z udziałem tych sędziów

zostanie w przyszłości – na podstawie wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z dnia 4 września 2025 r. – uznane za niebyłe. Takie rozumowanie

jest przedwczesne i nieuprawnione. W tym miejscu Sąd Najwyższy chce raz

jeszcze przypomnieć, że rozpoznawana sprawa ze skargi nadzwyczajnej nie jest i

nie była zawisłą przed Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej, dlatego też

nie ma żadnych podstaw prawnych, aby orzeczenie z tej skargi w przyszłości

uznawać za niebyłe lub nieistniejące na podstawie wyroku Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 4 września 2025 r. Adresatem jego treści są

bowiem organy władzy wykonawczej, a nie Sąd Najwyższy lub sądy powszechne

orzekające w przyszłości tj. po rozpoznaniu przez Sąd Najwyższy nadzwyczajnego

środka zaskarżenia.

Ze zdziwieniem Sąd Najwyższy przyjmuje troskę Rzecznika Finansowego

o podjęcie czynności procesowych, które służą wspomnianej już „mityzacji ryzyka”

uznania orzeczenia w sprawie ze skargi nadzwyczajnej za niebyłe.

Rzecznik Finansowy podobnie jak Rzecznik Praw Obywatelskich powinien stać

na straży obowiązującego porządku prawnego, bo tylko taka postawa buduje

pewność prawa i bezpieczeństwo obrotu prawnego. Tymczasem Rzecznik

II NSNc 281/23

14

sformułował wniosek a nawet zarzut, w oparciu o zdarzenie, jego zdaniem

prawdopodobne, choć przyszłe i niepewne, zaś w ocenie Sądu Najwyższego,

pozbawione podstaw prawnych. Taki wniosek o wyłączenie sędziego

w świetle k.p.c. jest procesowym nadużyciem i opóźnia rozpoznawanie skargi

nadzwyczajnej.

Sąd Najwyższy nie może też przyjąć za argument na rzecz wyłączenia

sędziów Sądu Najwyższego orzekających w sprawie ze skargi nadzwyczajnej faktu,

że w orzecznictwie krajowym (w szczególności Trybunału Konstytucyjnego) istnieją

orzeczenia, których celem było zakwestionowanie dopuszczalności wypowiadania

się przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej o zmianach w polskim

sądownictwie, zapoczątkowanych ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r., a także

wykluczenie możliwości wyłączenia sędziego z powodów związanych

z przebiegiem procedury powołania. Przedstawione rozumowanie byłoby

w rezultacie tożsame z przyjęciem przez Sąd Najwyższy wyroku Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej jako podstawy orzekania. Tego Sądowi

Najwyższemu uczynić nie wolno dopóty, dopóki polski ustawodawca wyroków

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej nie uczyni podstawą orzekania

w świetle krajowego porządku prawnego. Sąd Najwyższy stanowczo przypomina,

że wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, podobnie jak orzeczenia

innych sądów międzynarodowych, nie może zastąpić ustawy, jako podstawy

orzekania przez polskie sądy krajowe, w tym przez Sąd Najwyższy, bowiem

sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko

Konstytucji oraz ustawom (art. 178 ust. 1 Konstytucji RP).

Sąd Najwyższy chce też podkreślić, że zgodnie z obowiązującym stanem

prawnym na dzień orzekania w sprawie z wniosku Rzecznika Finansowego

o wyłączenie sędziów Sądu Najwyższego, wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej nie stanowią i nie mogą stanowić podstawy prawnej orzekania w tym

postępowaniu. W konsekwencji nie ma też powodu do wyrażania obawy

co do uznania przyszłego wyroku Sądu Najwyższego w sprawie ze skargi

nadzwyczajnej z udziałem sędziów wylosowanych do jej składu za niebyłe

przez sąd powszechny.

II NSNc 281/23

15

Zawarte we wniosku stanowisko, co do obowiązujących w polskim

prawodawstwie przepisów zakazujących ustalania zgodności powołania

sędziowskiego z prawem, Sąd Najwyższy uznaje za opinię Rzecznika jako organu

państwa, która może być adresowana jedynie do władzy ustawodawczej

lub wykonawczej, które jako jedyne w demokratycznym państwie prawa,

mogą wyżej opisany stan prawny zmienić. Sąd Najwyższy nie jest adresatem tych

opinii, podobnie jak nie może orzekać na ich podstawie.

Odnosząc się zaś do pkt. 1 sentencji wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r.

interpretacji Artykułu 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty Praw

Podstawowych Unii Europejskiej oraz zasadą pierwszeństwa prawa Unii,

Sąd Najwyższy stwierdza, że adresatem tych opinii są organy władzy

ustawodawczej i/lub wykonawczej. W ocenie Sądu Najwyższego tylko i wyłącznie

w drodze zmian legislacyjnych można te postulaty zrealizować. Sąd Najwyższy

takich kompetencji nie posiada, podobnie zresztą jak inne polskie sądy, sprawujące

wymiar sprawiedliwości w Rzeczypospolitej Polskiej (art. 175 ust. 1 Konstytucji RP),

które pozostają władzą odrębną i niezależną od innych władz

(art. 173 Konstytucji RP), zaś uwzględnienie wniosku o wyłączenie sędziego

w danej sprawie cywilnej nie może opierać się na interpretacji wyroku Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej, gdyż byłoby pozbawione podstawy prawnej.

Sąd Najwyższy zgadza się z zawartym we wniosku Rzecznika Finansowego

twierdzeniem, że jego rolą nie jest wypowiadanie się na temat zasadności wyroku

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 4 września 2025 r. czy zakresu

kompetencji europejskich trybunałów do oceny krajowych regulacji prawnych

stanowiących podstawę mandatu sędziowskiego, w tym procedury powołania.

Jednak Sąd Najwyższy nie zgadza się z opinią, że wyrok Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej stał się elementem obrotu prawnego,

stanowiącym nowe zdarzenie prawne, skutkujące utratą aktualności argumentacji

leżącej u podstaw uchwały III CZP 44/23, a tym bardziej Sąd Najwyższy nie zgadza

się na to, aby wyrok tego Trybunału był podstawą orzekania w postępowaniu

incydentalnym w sprawie ze skargi nadzwyczajnej o wyłączenie od orzekania w niej

sędziów Sądu Najwyższego.

II NSNc 281/23

16

Treść wniosku Rzecznika Finansowego skłoniła Sąd Najwyższy

do uporządkowania pewnych kwestii merytorycznych. Istotą orzeczeń trybunałów

międzynarodowych jest kierowanie ich do państw-stron traktatów lub konwencji

międzynarodowych, na mocy których takie trybunały zostały ustanowione.

Zawarte w wyrokach tych organów stanowiska mogą być zrealizowane

co do zasady przez organy władzy wykonawczej, a gdy ich wykonanie wymaga

zmian legislacyjnych, to treść orzeczeń winna być wskazówką dla władzy

ustawodawczej do podjęcia i przeprowadzenia inicjatywy w tym zakresie.

Powoływana przez Rzecznika Finansowego zasada pierwszeństwa prawa

Unii Europejskiej mogłaby mieć zastosowanie wyłącznie wtedy, gdy kolizja między

normą prawa krajowego a normą prawa Unii Europejskiej w danej sprawie

występuje. W rozpoznawanej sprawie ze skargi nadzwyczajnej kolizji ww. norm

po prostu nie ma, gdyż orzeczono w oparciu o jednoznaczny i nie budzący

wątpliwości stan prawny wynikający z polskiego prawa krajowego. A jeśli nawet sąd

krajowy orzeka na podstawie prawa Unii Europejskiej, lecz jego stosowanie

w porządku krajowym państwa członkowskiego w danej sprawie nie budzi

wątpliwości, to także nie mamy do czynienia z kolizją, która wymagałaby odwołania

się do zasady pierwszeństwa. Może zdarzyć się i tak, że sąd krajowy orzeka

na podstawie prawa krajowego, którego treść jest wynikiem implementacji prawa

Unii Europejskiej w krajowym porządku prawnym i wówczas tym bardziej nie

występuje kolizja prawa krajowego z unijnym, która nakazywałaby odwoływać się

do zasady pierwszeństwa prawa Unii Europejskiej, bowiem ustawodawca

już to uczynił poprzez proces legislacyjny, a rolą sędziego krajowego jest jedynie

zastosowanie prawa krajowego, którego treść jest zgodna z prawem

Unii Europejskiej. Nie wolno zapominać o fundamentalnych instytucjach

ustrojowych oraz o ich systemowych zależnościach. Treść wniosku Rzecznika

Finansowego świadczy o niezrozumieniu miejsca prawa Unii Europejskiej

w porządku krajowym państw członkowskich tej organizacji międzynarodowej.

Za zagrożenie dla zasady pewności prawa Sąd Najwyższy uznaje,

sugerowane w treści uzasadnienia wniosku założenie, iż polskie sądy, stosując się

do wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, będą odmawiały

respektowania orzeczeń Sądu Najwyższego wydanych w określonych składach,

II NSNc 281/23

17

uznając te orzeczenia za niebyłe. To właśnie ta sugestia może prowadzić

do naruszenia zasady pewności prawa lub zaufania obywateli do instytucji wymiaru

sprawiedliwości czy też prawa do sądu i rzetelnego procesu. Takich działań

w państwie prawa podejmować nie wolno, gdyż skutkują naruszeniem art. 7

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Podsumowując ocenę merytoryczną wniosku Rzecznika Finansowego

Sąd Najwyższy stwierdza, że zawiera on błędne uzasadnienie, tj. oparte na błędnej

podstawie prawnej, bowiem z jednej strony jest to art. 49 § 1 i art. 50 § 1 k.p.c.,

z drugiej zaś argumenty w nim zawarte w żaden sposób nie odnoszą się

do okoliczności sprawy ze skargi nadzwyczajnej, czego jednoznacznie wymaga

przytoczona przez Rzecznika podstawa prawna. Argumenty zawarte

w uzasadnieniu pochodzą z abstrakcyjnego wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej odnoszącego się do zupełnie innej sprawy, w którym znalazły się

opinie dotyczące obowiązującego w demokratycznym państwie prawnym

ustawodawstwa, adresowane do władzy ustawodawczej i wykonawczej.

Jeśli Rzecznik Finansowy podziela zawartą w wyroku Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej argumentację, to winien wybrać inny tryb postępowania, bowiem

wniosek o wyłączenie sędziego Sądu Najwyższego orzekającego w sprawie

ze skargi nadzwyczajnej nie jest właściwym trybem/postępowaniem do realizacji

postulatów legislacyjnych. Wobec powyższego nie ma żadnych podstaw zakładać,

iż polskie sądy, wykonując przyszły wyrok lub postanowienie Sądu Najwyższego ze

skargi nadzwyczajnej, będą miały argumenty do uznania ww. orzeczenia za niebyłe.

Podobnie jak nie ma też ryzyka opisanych w uzasadnieniu wniosku następstw,

bowiem Sąd Najwyższy stwierdził, że Rzecznik Finansowy nie uprawdopodobnił

przyczyn wyłączenia wymienionych sędziów i dlatego oddalił wniosek

jako bezzasadny.

Mając zatem na uwadze dopuszczalność wniosku o wyłączenie sędziego

w sprawie ze skargi nadzwyczajnej, jego merytoryczne rozpoznanie i jednocześnie

praktykę w tym względzie, Sąd Najwyższy pragnie zwrócić uwagę na art. 41 k.p.c.

zgodnie z którym, z uprawnienia przewidzianego w przepisach postępowania

stronom i uczestnikom tego postępowania nie wolno czynić użytku niezgodnego

II NSNc 281/23

18

z celem, dla którego je ustanowiono, gdyż kwalifikowane jest to jako nadużycie

prawa procesowego.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego ukształtował się pogląd, w świetle

którego wielokrotne składanie przez stronę wniosków o wyłączenie sędziego,

opartych na tych samych ogólnikowych zarzutach, niedających się zweryfikować

i w sposób oczywisty godzących w powagę sądu, jest nadużyciem praw

procesowych (postanowienie Sądu Najwyższego z 16 czerwca 2016 r.,

V CSK 649/15, Legalis, P. Feliga, op. cit., s. 29). Wobec powyższego, zdaniem

Sądu Najwyższego, wniosek o wyłączenie sędziego w niniejszej sprawie ze skargi

nadzwyczajnej, który nie zawiera uprawdopodobnionych okoliczności tego rodzaju,

że mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego

w danej sprawie, a zawierający jedynie przesłankę powołania do pełnienia urzędu

na stanowisku sędziego w drodze uchwały Krajowej Rady Sądownictwa

ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r.

o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw,

może stanowić nadużycie prawa procesowego w rozumieniu art. 41 k.p.c.

Sąd Najwyższy ma na względzie potrzebę zapobiegania nadużywaniu

instytucji wyłączenia sędziego jako narzędzia obstrukcji postępowania cywilnego.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przy okazji analizy ponownego wniosku

o wyłączenie sędziego podniesiono problem, że składanie kolejnych wniosków

o wyłączenie sędziego stanowiło w praktyce niejednokrotnie środek służący

przewlekaniu postępowania, albowiem każdy wniosek podlegał rozpoznaniu,

nawet jeżeli był oparty na tych samych przyczynach (uchwała Sądu Najwyższego

z 21 sierpnia 2003 r., III CZP 42/03, OSNC 2004 r., Nr 7-8, poz. 107, Szanciło,

op. cit., s. 193).

Sąd Najwyższy zwraca też uwagę na fakt, że zakaz nadużywania prawa

procesowego jest elementem omówionej wyżej zasady rzetelnego postępowania

sądowego wyrażonej w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP oraz w ratyfikowanych

przez Polskę umowach międzynarodowych: art. 6 Europejskiej Konwencji Praw

Człowieka, art. 14 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich

i Politycznych i art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Rekonstrukcja

tego zakazu jest istotna również na płaszczyźnie zasady demokratycznego

II NSNc 281/23

19

państwa prawnego urzeczywistniającego zasadę sprawiedliwości społecznej

(art. 2 Konstytucji RP). U podstaw tego zakazu legło założenie, zgodnie z którym

nikt nie może uzyskać korzystniejszej sytuacji prawnej przez postępowanie

niezgodne z prawem lub moralnością. Z zasady rzetelnego postępowania wywodzi

się bowiem obowiązek dokonywania przez sąd oraz strony i innych uczestników

postępowania wszelkich czynności zgodnie z prawem i nienadużywanie

przyznanych im przez prawo uprawnień procesowych (P. Feliga, op. cit., s. 27-28).

Sąd Najwyższy, po dokonaniu analizy składanych przez Rzecznika

Finansowego wniosków o wyłączenie sędziego w sprawach ze skargi

nadzwyczajnej stwierdza, że mogą one stanowić nadużycie prawa procesowego,

polegające na korzystaniu przez stronę z przepisów procedury cywilnej

bez uzasadnienia, w sposób sprzeczny z przeznaczeniem procesowym

tych przepisów lub sprzeczny z ekonomią procesową. Zatem wniosek o wyłączenie

sędziego w sprawie ze skargi nadzwyczajnej, oparty na przesłance dotyczącej

okoliczności związanych z jego powołaniem, uzasadniony wyrokiem Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 4 września 2025 r., jest nadużyciem prawa

procesowego, rozumianym jako wykonywanie go poprzez podejmowanie czynności

procesowej przewidzianej przez ustawodawcę, formalnie dopuszczalnej,

dozwolonej, której dokonanie dopiero w okolicznościach konkretnego przypadku

będzie mogło zostać uznane jako nadużycie prawa procesowego.

Sąd Najwyższy podkreśla, że jest to użycie prawa niezgodne z intencją

ustawodawcy, zmierzające do zakłócenia normalnego przebiegu procesu cywilnego.

Działanie takie nie jest skierowane wyłącznie przeciwko przeciwnikowi

procesowemu, ale godzi w sąd i stanowi poważne naruszenie zasady rzetelnego

procesu. Sąd Najwyższy ma obowiązek przeciwdziałać zastojowi procesu

cywilnego i dlatego uważa, że korzystanie ze wszystkich prawnie dopuszczalnych

środków lub któregoś z nich w złej wierze lub niezgodnie z przeznaczeniem

wniosku, może prowadzić do zaprzeczenia sprawiedliwości i w tej sytuacji takie

działanie można kwalifikować jako nadużycie prawa w ramach prawa cywilnego

procesowego.

Zdaniem Sądu Najwyższego, złożenie przez Rzecznika Finansowego

wniosku o wyłączenie sędziego w tej sprawie lub też w każdej innej sprawie

II NSNc 281/23

20

cywilnej, który oparty jest na przesłance związanej z okolicznościami powołania

sędziego, wyrażonymi w wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z 4 września 2025 r., służy innym celom niż uzyskanie ochrony praw podmiotowych

i tym samym jest to korzystanie z uprawnienia procesowego w sposób obiektywnie

sprzeczny z treścią przepisów procesowych, z zasadami postępowania cywilnego,

zwłaszcza z zasadami równości i ekonomii procesowej, sprzecznie z wynikającym

z tych przepisów obowiązkiem zachowania uczciwości procesowej oraz innymi

zasadami współżycia społecznego (P. Feliga, op. cit., s. 28).

Sąd Najwyższy oceniając istotę wniosku o wyłączenie sędziego w niniejszej

sprawie jako nadużycie prawa procesowego, pragnie też odnieść się do celu

obowiązywania danej instytucji prawa procesowego cywilnego. Oceniając w/w

wniosek z punktu widzenia celu, który strona chce osiągnąć, Sąd Najwyższy

stwierdza, że nie jest on usprawiedliwiony w świetle procesowego przeznaczenia

instytucji wyłączenia sędziego, czyli cel działania strony in concreto jest niezgodny

z celem instytucji procesowej in abstracto.

W literaturze polskiego postępowania cywilnego wielokrotne wnoszenie

wniosku o wyłączenie sędziego kwalifikowane jest także jako naruszenie art. 3 k.p.c.

czyli jako postępowanie strony naruszające dobre obyczaje. Warto też pamiętać,

że ustawodawca podjął się próby zdefiniowania pojęcia nadużycia prawa

procesowego, wyodrębniając je z klauzuli dobrych obyczajów. U podstaw

tego zabiegu metodologicznego legło założenie logiczne, zgodnie z którym zakres

znaczeniowy pojęcia nadużycia prawa procesowego z art. 41 k.p.c. mieści się

w zakresie znaczeniowym klauzuli dobrych obyczajów, o której stanowi art. 3 k.p.c.

Wzajemne powiązanie tych pojęć prowadzi do wniosku, że pomiędzy ich zakresami

znaczeniowymi zachodzi stosunek nadrzędności zakresu nazwy dobre obyczaje

względem zakresu nazwy nadużycia prawa procesowego. Wyraża się on w relacji,

według której każdy przypadek nadużycia prawa procesowego przez stronę

lub uczestnika postępowania narusza dobre obyczaje, lecz nie każde postępowanie

strony lub uczestnika postępowania, które narusza dobre obyczaje, jest zarazem

nadużyciem prawa procesowego (P. Feliga, op. cit., s. 31).

Sąd Najwyższy stwierdza, że wniosek o wyłączenie sędziego w sprawie

ze skargi nadzwyczajnej, pozbawiony uprawdopodobnionych okoliczności

II NSNc 281/23

21

tego rodzaju, że mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności

sędziego w danej sprawie, podobnie jak wniosek o wyłączenie sędziego oparty

wyłącznie na okolicznościach związanych z jego/jej powołaniem, stanowi

naruszenie klauzuli dobrych obyczajów z art. 3 k.p.c., co powoduje nadużycie

prawa procesowego przewidziane art. 41 k.p.c., gdyż w tym przypadku realizacja

uprawnień przewidzianych w Kodeksie postępowania cywilnego, następuje

przez dokonanie dopuszczalnych czynności procesowych, tj. zgodnych z prawem,

lecz niezgodnie z celem, dla którego uprawnienie procesowe przewidziano.

Skorzystanie przez stronę lub uczestnika postępowania cywilnego z wniosku

o wyłączenie sędziego w sprawie ze skargi nadzwyczajnej, który nie zawiera

uprawdopodobnionych okoliczności tego rodzaju, że mogłyby wywołać

uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie

lub wniosek oparty na przesłance dotyczącej okoliczności związanych

z powołaniem osoby do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego, nie prowadzi

do osiągnięcia zamierzonego przez ustawodawcę celu w ramach czynności

procesowej realizującej uprawnienie.

Analizując wniosek o wyłączenie sędziego w przedmiotowej sprawie

z punktu widzenia art. 41 k.p.c. należy podkreślić, że przepis ten jest normą

generalną o charakterze abstrakcyjnym w formie klauzuli generalnej. Brak jest

w niej enumeratywnego wyliczenia przypadków nadużycia procesowego i skutków

procesowych naruszenia zakazu. Jest to świadome zamierzenie legislacyjne,

ponieważ nie można in abstracto przewidzieć wszystkich możliwych czynności

stron i uczestników postępowania, którzy – korzystając z uprawnień procesowych –

będą nadużywać praw procesowych i sankcji tych naruszeń. Istota skutków

procesowych naruszenia zakazu określonego w wymienionym przepisie powinna

polegać na tym, że czynność procesowa, która została dokonana niezgodnie

z celem uprawnienia, jakie ma zostać w następstwie tej czynności zrealizowane,

nie wywołuje skutków prawnych. Za nadużycie prawa procesowego de lege lata

uznano złożenie wniosku o wyłączenie sędziego opartego wyłącznie

na okolicznościach związanych z rozstrzygnięciem przez sąd o dowodach

(art. 531 § 1 pkt. 1 k.p.c.) albo złożenie po raz kolejny co do tego samego sędziego

z powołaniem tych samych okoliczności (art. 531 § 1 pkt. 2 k.p.c.); taki wniosek

II NSNc 281/23

22

pozostawia się w aktach sprawy bez żadnych dalszych czynności; to samo dotyczy

pism związanych z jego wniesieniem (art. 531 § 2 k.p.c.) (P. Feliga, op. cit., s. 32).

O tym, czy wniosek o wyłączenie sędziego w sprawie ze skargi

nadzwyczajnej stanowi nadużycie prawa procesowego, rozstrzyga sąd orzekający.

Badanie tej kwestii może nastąpić w konkretnym procesie, wyłącznie post factum,

na użytek danej sprawy i dotyczyć wyłącznie strony lub uczestnika postępowania

korzystającego z uprawnienia. Ocena sądu powinna być ostrożna oraz wyważona,

uwzględniać okoliczności, cel i skutki złożenia wniosku zanim sąd orzekający

zakwalifikuje go jako nadużycie prawa procesowego w oparciu o art. 41 k.p.c.

Ocena takiego wniosku może nastąpić niezwłocznie po jego złożeniu, kiedy to

pozostawia się go w aktach sprawy bez żadnych dalszych czynności albo w wyroku

- stosując sankcje, o których mowa w art. 2262 k.p.c. lub art. 103 § 1 k.p.c.

Mając to wszystko na uwadze, kierując się zasadą rzetelnego procesu,

Sąd Najwyższy rozważył kwestię dopuszczalności wniosku o wyłączenie sędziego

w sprawie ze skargi nadzwyczajnej, rozpoznał wniosek merytorycznie i stwierdzając,

że Rzecznik Finansowy nie uprawdopodobnił przyczyn wyłączenia sędziów

Sądu Najwyższego, oddalił wniosek jako bezzasadny.

Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 47 § 1, art. 49 § 1,

art. 50 § 1 i art. 52 § 1 k.p.c. w zw. z art. 95 ust. 1 uSN.

JW.

[a.ł]