Skarga Prokuratora Generalnego na nakaz zapłaty za pożyczkę odrzucona

W dniu 21 maja 2010 r. E.G. (dalej: „pozwany” lub „pożyczkobiorca”) zawarł

umowę pożyczki z firmą P. z siedzibą w B. (dalej: „powód” lub „pożyczkodawca”).

Pozwany zobowiązał się do zwrotu pożyczki w wysokości 500 zł do 21 czerwca

2010 r., wraz z kosztami umownymi w wysokości 150 zł. Strony umówiły się, że w

II NSNc 291/24

2

przypadku nieterminowej spłaty pożyczkodawca będzie naliczał kwotę

odszkodowania w wysokości 150 zł miesięcznie.

W związku z niedokonaniem zwrotu pożyczki powód złożył pozew do Sądu

Rejonowego w Bytomiu o zapłatę. Nakazem zapłaty z 12 maja 2011 r. (I 2Nc

2082/11) w postępowaniu upominawczym Sąd Rejonowy w Bytomiu nakazał

pozwanemu, aby zapłacił powodowi kwotę 1350,00 zł z ustawowymi odsetkami od

6 maja 2011 r. oraz kwotę 204,50 zł tytułem kosztów procesu, w tym kwotę 197 zł

tytułem kosztów zastępstwa procesowego, w terminie dwóch tygodni od doręczenia

nakazu albo wniósł w tymże terminie sprzeciw.

Wobec niewniesienia sprzeciwu przez pozwanego nakaz zapłaty

uprawomocnił się. Dnia 20 czerwca 2011 r. Sąd Rejonowy w Bytomiu

nadał powyższemu nakazowi zapłaty klauzulę wykonalności.

Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w R. prowadził postępowanie

egzekucyjne przeciwko pozwanemu. Do dnia 19 stycznia 2024 r. wyegzekwowano

kwotę 2707,86 zł.

Skargę nadzwyczajną od powyższego nakazu zapłaty wniósł Prokurator

Generalny (dalej również: „skarżący”). W piśmie z 23 marca 2024 r., które wpłynęło

do Sądu Najwyższego 28 marca 2024 r., zaskarżył wskazane orzeczenie w całości.

Na podstawie art. 89 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie

Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. 2024, poz. 622, dalej: „u.SN”) zarzucił mu:

1. naruszenie zasad, wolności i praw człowieka i obywatela, określonych

w art. 2 i 20 oraz w art. 45 ust. 1 oraz art. 76 Konstytucji Rzeczypospolitej

Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. 1997, nr 78, poz. 483 ze zm.), takich

jak zasada zaufania do państwa oraz zasady bezpieczeństwa prawnego,

społecznej gospodarki rynkowej oraz prawa obywatela do sądu,

wyrażającego się w prawie do odpowiednio ukształtowanej procedury

sądowej, zgodnie z wymogami sprawiedliwości i rzetelności procesu oraz

ochrony konsumenta jako strony słabszej strukturalnie w stosunkach

prywatnoprawnych z przedsiębiorcą przed nieuczciwymi praktykami

rynkowymi, co nastąpiło w wyniku braku zbadania przez sąd – przy

wydawaniu nakazu zapłaty przeciwko zobowiązanemu, potencjalnie

nieuczciwego charakteru zapisów umowy z 21 maja 2010 r., z której

II NSNc 291/24

3

wynikało zobowiązanie pożyczkobiorcy do zwrotu kwoty pożyczki 500,00 zł

wraz z odsetkami umownymi w wysokości 150,00 zł, a w konsekwencji przez

wydanie nakazu zapłaty, podczas gdy zapisy w zakresie „odszkodowania”,

naruszały zasadę swobody umów z art. 3531 k.c., były sprzeczne z

przepisami prawa materialnego i zasadami współżycia społecznego, a przez

to nieważne na zasadzie art. 58 § 2 k.c. i wskazywały na bezzasadność

powództwa w tej części, uniemożliwiając tym samym wydanie nakazu

zapłaty;

- nieuwzględnienie konsumenckiego charakteru rozpoznawanej sprawy,

niezbadanie przez sąd z urzędu potencjalnie nieuczciwego charakteru

zapisów umowy, z której wynikało zobowiązanie, w sytuacji, gdy w sposób

istotny naruszały równowagę kontraktową na niekorzyść pozwanego

i implikowało obowiązek zbadania przez sąd jej postanowień,

nieskierowanie sprawy do rozpoznania w postępowaniu zwyczajnym, zaś

zaniechanie powyższego skutkowało bezpodstawnym wzbogaceniem się

strony powodowej, a także godziło w prawo do odpowiednio ukształtowanej

procedury sądowej, zgodnie z wymogami określonymi przez art. 45 ust. 1

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej jako sprawiedliwości proceduralnej

mającej zapewnić pozwanemu rzetelność prawa do sądu i pozbawiło

stronę pozwaną skutecznej ochrony przed nieuczciwymi praktykami

rynkowymi wymykającymi z art. 7 ust. 1 Dyrektywy Rady nr 93/13/EWG z

dnia 5 kwietnia 1993 r. o nieuczciwych warunkach w umowach

konsumenckich (Dz.U. UE L 1993, nr 95, s. 29);

II. naruszenie w sposób rażący:

1. przepisów prawa materialnego, tj. art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i § 3 k.c.,

poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że umowa pożyczki z dnia

21 maja 2010 r., zawarta pomiędzy powodem a pozwanym, na podstawie

której pożyczkobiorca zobowiązał się do zwrotu kwoty pożyczki 500,00 zł

wraz z odsetkami umownymi w wysokości 150,00 zł, jest w całości ważna,

zgodna z zasadą swobody umów, podczas gdy jej zapisy są sprzeczne z

celem i naturą umowy pożyczki, a także z zasadami współżycia społecznego

i w tym zakresie umowa jest nieważna na zasadzie art. 58 § 1 k.c. w zw. z §

3 k.c., jako sprzeczna z ustawą,

II NSNc 291/24

4

2. przepisów prawa materialnego art. 3851 § 1 k.c., poprzez błędną wykładnię

i niewłaściwe zastosowanie polegające na zaniechaniu przez sąd obowiązku

kontroli postanowień umowy pożyczki z dnia 21 maja 2010 r. pod kątem ich

abuzywności, podczas gdy w jej zapisach stosunek kosztów

pozaodsetkowych w postaci opłaty odszkodowawczej w wysokości 150,00 zł

miesięcznie do wysokości rzeczywiście udzielonej pozwanemu pożyczki w

kwocie 500,00 zł, stanowił niedozwolone zastrzeżenie umowne prowadzące

do rażącej i niczym nieuzasadnionej nierównowagi obowiązków stron na

niekorzyść pozwanego jako konsumenta,

3. przepisów prawa materialnego, tj. art. 471 k.c. i art. 473 § 1 k.c., poprzez ich

niewłaściwe zastosowanie i zasądzenie na rzecz powoda dochodzonej

należności w postaci „odszkodowania”, a w istocie kary umownej w

wysokości 1350,00 zł za niewykonanie zobowiązania, w sytuacji, gdy kara

umowna może być zastrzeżona jedynie na wypadek niewykonania

lub nienależytego wykonania świadczenia niepieniężnego, a zawarta w § 15

umowy pożyczki łączącej powoda i pozwanego z dnia 21 maja 2010 r.

klauzula przewidująca „odszkodowanie” w wysokości 150,00 zł miesięcznie,

czyli 360% w skali roku była niedopuszczalna jako sprzeczna z normą

bezwzględnie obowiązującą i nieważna w świetle art. 58 § 1 k.c.,

4. przepisów prawa procesowego, tj. art. 499 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 498 § 2

k.p.c. w brzmieniu obowiązującym na dzień orzekania, przez ich niewłaściwe

zastosowanie i orzeczenie w postępowaniu upominawczym zgodnie z

żądaniem pozwu o obowiązku zapłaty przez pozwanego kwoty

„odszkodowania” w wysokości 1350,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami od

dnia 6 maja 2011 r., podczas gdy z treści pozwu, a nadto dołączonej do

niego umowy pożyczki w sposób oczywisty wynika, że roszczenie

skierowane wobec pozwanego w zakresie żądania we wskazanej wysokości

„odszkodowania” było oczywiście bezzasadne, albowiem było nieważne na

zasadzie art. 58 § 1 i § 3 k.c., jako sprzeczne z przepisem art. 3531 k.c.,

nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym nie mógł więc być wydany.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego nakazu zapłaty Sądu

Rejonowego w Bytomiu z 12 maja 2011 r., (sygn. akt I 2Nc 2082/11) w całości i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Bytomiu z

pozostawieniem temu sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania ze skargi

nadzwyczajnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

II NSNc 291/24

5

Zgodnie z art. 89 § 1 u.SN, jeżeli jest to konieczne dla zapewnienia

zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego

zasady sprawiedliwości społecznej, od prawomocnego orzeczenia sądu

powszechnego lub sądu wojskowego kończącego postępowanie w sprawie może

być wniesiona skarga nadzwyczajna, o ile:

1) orzeczenie narusza zasady lub wolności i prawa człowieka i obywatela

określone w Konstytucji, lub

2) orzeczenie w sposób rażący narusza prawo przez błędną jego wykładnię

lub niewłaściwe zastosowanie, lub

3) zachodzi oczywista sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią

zebranego w sprawie materiału dowodowego

- a orzeczenie nie może być uchylone lub zmienione w trybie innych

nadzwyczajnych środków zaskarżenia.

Skargę nadzwyczajną, co do zasady, wnosi się w terminie 5 lat od dnia

uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia, a jeżeli od orzeczenia została

wniesiona kasacja albo skarga kasacyjna w terminie roku od dnia rozpoznania (art.

89 § 3 zd. 1 u.SN). Stosownie do art. 115 § 1 u.SN, jedynie przejściowo, w okresie

6 lat od dnia wejścia w życie ustawy, skarga nadzwyczajna może być wniesiona od

prawomocnych orzeczeń kończących postępowanie w sprawach, które

uprawomocniły się po 17 października 1997 r. W takim przypadku, zgodnie z art.

115 § 1a u.SN, skarga nadzwyczajna od prawomocnego orzeczenia kończącego

postępowanie w sprawie, które uprawomocniło się przed wejściem w życie ustawy,

może być wniesiona jedynie przez Prokuratora Generalnego lub Rzecznika Praw

Obywatelskich. Ponadto, od tego samego orzeczenia w interesie tej samej strony

skarga nadzwyczajna może być wniesiona tylko raz (art. 90 § 1 u.SN).

Skarga nadzwyczajna jest instrumentem szeroko rozumianego wymiaru

sprawiedliwości w znaczeniu określonym w art. 175 ust. 1 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej. Jej celem jest wyeliminowanie z obrotu wadliwych, a

jednocześnie naruszających zasady sprawiedliwości społecznej, orzeczeń

sądowych, które dotyczą konkretnych, zindywidualizowanych podmiotów (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z 3 kwietnia 2019 r., I NSNk 2/19; wyroki Sądu

Najwyższego z: 9 grudnia 2020 r., I NSNu 1/20; 19 stycznia 2022 r., I NSNc 216/21;

II NSNc 291/24

6

17 maja 2023 r., II NSNc 125/23; 24 lipca 2024 r., II NSNc 343/23; 11 grudnia 2024

r., II NSNc 412/23; 8 października 2025 r., II NSNc 178/24). Rolą kontroli

nadzwyczajnej nie jest jednak eliminowanie wszystkich wadliwych orzeczeń.

Wyjątkowość orzekania w ramach tej instytucji powinna dotyczyć tylko tych z nich,

które nie dadzą się pogodzić z podstawowymi zasadami demokratycznego państwa

prawnego, będąc prima facie orzeczeniami w sposób elementarny

niesprawiedliwymi.

Na podmiocie wnoszącym skargę nadzwyczajną spoczywa w pierwszej

kolejności powinność wykazania zaistnienia w danej sprawie przynajmniej jednej

z przesłanek szczegółowych – uchybień wymienionych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN.

Ponadto, skarga nadzwyczajna musi nawiązywać do przesłanki ogólnej

(funkcjonalnej), wskazanej w art. 89 § 1 in principio u.SN, która wymaga

równoczesnego wykazania, że uwzględnienie skargi nadzwyczajnej jest konieczne

dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego

urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej.

Ścisłe określenie przesłanek przedmiotowych skargi nadzwyczajnej

związane jest z jej funkcją ochronną w ujęciu Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,

tj. z jednej strony, z dążeniem do zapewnienia prawidłowości działania organów

władzy publicznej (art. 7 w zw. z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej), a z

drugiej strony, z konieczną ochroną stabilności i prawomocności orzeczeń

sądowych oraz kształtowanych przez nie stosunków prawnych

(art. 45 w zw. z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; zob. wyroki Sądu

Najwyższego z: 14 kwietnia 2021 r., I NSNc 5/21; 19 stycznia 2022 r., I NSNc

216/21; 15 maja 2024 r., II NSNc 371/23; 11 grudnia 2024 r., II NSNc 412/23; 8

października 2025 r., II NSNc 178/24). Ochrona powagi rzeczy osądzonej (res

iudicata), a przez to stabilności prawa, należy do fundamentów demokratycznego

państwa prawnego i znajduje głębokie uzasadnienie aksjologiczne. Z tego względu

– jak wskazuje się w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (dalej:

„ETPC”) – nadzwyczajne środki zaskarżenia muszą być uzasadnione

okolicznościami o istotnym i niewątpliwym charakterze, korygującym

fundamentalne wady rozstrzygnięć jurysdykcyjnych, niweczące podstawową

funkcję wymiaru sprawiedliwości (wyrok ETPC z 24 lipca 2003 r., Riabykh

II NSNc 291/24

7

przeciwko Rosji, skarga nr 52854/99). Nie mogą przy tym inicjować de facto

dodatkowej kontroli instancyjnej. Dopuszczalny na gruncie Europejskiej Konwencji

Praw Człowieka środek kontroli musi wobec tego sprawiedliwie wyważyć między

prywatnymi interesami a ochroną pewności prawa, w tym ochroną powagi rzeczy

osądzonej, od których zależy efektywność funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości.

Konstrukcyjnym założeniem skargi nadzwyczajnej jest więc takie określenie

jej przesłanek, by służyła ona eliminowaniu z obrotu orzeczeń sądowych

obarczonych wadami o fundamentalnym znaczeniu w świetle zasady

demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości

społecznej. W konsekwencji, stwierdzone naruszenia muszą być na tyle poważne,

by wzgląd na całokształt zasady wynikającej z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej

Polskiej nakazywał ingerencję w powagę rzeczy osądzonej (zob. wyroki Sądu

Najwyższego z: 14 kwietnia 2021 r., I NSNc 5/21; 19 stycznia 2022 r., I NSNc

216/21; 24 lipca 2024 r., II NSNc 306/23; 11 grudnia 2024 r., II NSNc 412/23).

Dokonując wstępnej oceny skargi nadzwyczajnej, Sąd Najwyższy

nie stwierdził istnienia jakichkolwiek okoliczności, które mogłyby uzasadniać ocenę,

że w niniejszej sprawie jest ona niedopuszczalna, co skutkowałoby jej odrzuceniem

a limine, bez potrzeby merytorycznego zbadania podniesionych w niej zarzutów.

Została ona wywiedziona przez Prokuratora Generalnego, który jest jednym

z dwóch podmiotów wskazanych w art. 115 § 1a u.SN, uprawnionych do wnoszenia

skarg nadzwyczajnych od orzeczeń, które uprawomocniły się przed dniem wejścia

w życie ustawy o Sądzie Najwyższym. Zaskarżony nakaz zapłaty wydany przez

Sąd Rejonowy w Bytomiu nie może także zostać uchylony ani zmieniony w trybie

innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia. Ponadto, jest to pierwsza skarga

nadzwyczajna w niniejszej sprawie. Reasumując, należy stwierdzić, że nie

zachodzą przeszkody do merytorycznego rozpoznania wniesionej

przez Prokuratora Generalnego skargi nadzwyczajnej.

Przechodząc do oceny podniesionych zarzutów przede wszystkim należy

wskazać, że skarga jest chaotyczna i w podstawowych elementach jej konstrukcji –

wewnętrznie sprzeczna.

Kluczowa w tym względzie jest argumentacja dotycząca zarzutów

sformułowanych wobec postanowień § 15 umowy z 21 maja 2010 r. – zarówno w

II NSNc 291/24

8

zakresie naruszenia prawa materialnego, jak i procesowego. W różnych miejscach

skargi nadzwyczajnej skarżący kwalifikuje bowiem to samo postanowienie umowne

jako dotyczące: „odsetek umownych”, „kosztów pozaodsetkowych w postaci opłaty

odszkodowawczej”, „odszkodowania” lub „kary umownej”. Tymczasem każda z

przywołanych instytucji prawa cywilnego ma odmienny charakter i wiąże się z

zastosowaniem różnych przepisów. Tym samym doszło do swoistego błędu

przesunięcia kategorialnego i kwalifikacji określonej praktyki przez pryzmat innej

normy prawnej, a w ślad za tym odmiennej instytucji prawnej, aniżeli wskazywana

w pozostałej części skargi. Już sama ta okoliczność świadczy o niezrozumieniu

zarzucanych wadliwości, a tym samym niewykazaniu, że w sprawie doszło do

naruszenia prawa. Tym bardziej nie sposób uznać, że podnoszone naruszenie

miało charakter rażący. Sąd Najwyższy podkreśla, że autor skargi nadzwyczajnej

nie może bezrefleksyjnie stawiać mnogich, lecz przypadkowych – co do swej treści

– zarzutów, jednocześnie licząc na to, że któryś z nich może okazać się skuteczny.

Sąd Najwyższy nie może bowiem zastępować skarżącego w precyzyjnym

formułowaniu podstaw do wniesienia skargi nadzwyczajnej oraz ich uzasadnienia.

W analogiczny sposób ocenić należało zarzuty naruszenia zasad, wolności i

praw konstytucyjnych. Ich istota opiera się bowiem na uznaniu, że w umowie

zawarto niedozwolone klauzule umowne, których wystąpienie eliminuje możliwość

wydania zaskarżonego nakazu zapłaty. Tymczasem, jak wskazano powyżej,

skarżący sam nie potrafił wskazać, do jakiego rodzaju naruszenia prawa w

rzeczywistości doszło i z jakich względów regulację zawartą w § 15 umowy z 21

maja 2010 r. należało uznać za zawierającą klauzulę abuzywną. Na marginesie

należy też zaznaczyć, że w ramach uzasadnienia danego zarzutu nie jest

wystarczające powołanie się jedynie na ogólną istotę podnoszonego naruszenia,

bez wyjaśnienia na czym miałoby ono polegać w konkretnej sprawie.

Co więcej, skarżący, w ramach wyróżnionych przez siebie części

uzasadnienia, dowodził niejednokrotnie nieadekwatnych zarzutów. W części

dotyczącej naruszenia przesłanki funkcjonalnej skarżący dążył do wykazania

naruszenia zasad, wolności i praw człowieka i obywatela, które mogą być

podnoszone w ramach pierwszej przesłanki szczególnej (art. 89 § 1 pkt 1 u.SN).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego niejednokrotnie podnoszono już, że są to dwa

II NSNc 291/24

9

osobne elementy konstrukcyjne skargi nadzwyczajnej, dlatego też przesłanki

szczególne nie powinny być uzasadniane zarzutem naruszenia zasady

demokratycznego państwa prawnego realizującego zasady sprawiedliwości

społecznej ani zasad z niej wywodzonych (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z:

27 stycznia 2021 r., I NSNc 147/20; 31 sierpnia 2021 r., I NSNc 82/20; 8 grudnia

2022 r., I NSNc 575/21; 24 maja 2023 r., II NSNc 127/23). Tymczasem w niniejszej

sprawie skarżący potraktował wywód dotyczący przesłanki szczególnej skargi

nadzwyczajnej jako uzasadnienie występowania przesłanki funkcjonalnej.

Ponadto, w części uzasadnienia skargi nadzwyczajnej dotyczącej – zgodnie

z jej tytułem – przesłanki funkcjonalnej zostały zawarte ogólne uwagi odnoszące się

do zasady demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady

sprawiedliwości społecznej, które nie zostały w żaden sposób połączone z

okolicznościami sprawy, a także uwagi dotyczące wybranych zasad

konstytucyjnych, również niepowiązanych z okolicznościami sprawy.

Zgodnie z art. 95 pkt 1 u.SN, w zakresie nieuregulowanym przepisami

ustawy o Sądzie Najwyższym do skargi nadzwyczajnej, w tym postępowania w

sprawie tej skargi, stosuje się w zakresie spraw cywilnych przepisy ustawy z dnia

17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego dotyczące skargi kasacyjnej,

z wyłączeniem art. 3984 § 2 oraz 3989. Stosownie do tej regulacji wyłączone zostały

przepisy statuujące obowiązek zamieszczenia w skardze wniosku o jej przyjęcie do

rozpoznania i jego uzasadnienia, a także instytucji tzw. przedsądu. Tak wąskie

określenie przepisów dotyczących skargi kasacyjnej, które nie znajdują

zastosowania w odniesieniu do skargi nadzwyczajnej oraz postępowania w sprawie

tej skargi, nie pozostawia wątpliwości, że pozostałe przepisy dotyczące skargi

kasacyjnej znajdują zastosowanie w niniejszym postępowaniu. W szczególności

wskazać należy art. 3984 § 1 k.p.c., określający wymagania konstrukcyjne skargi

kasacyjnej jako szczególnego środka odwoławczego. Wymagania te mają

charakter wad nieusuwalnych i powodują odrzucenie skargi a limine. Podkreślić

przy tym należy, że warunkiem wystarczającym, a zarazem koniecznym, do

odrzucenia skargi jest brak któregokolwiek z jej elementów konstrukcyjnych (por.

postanowienia Sądu Najwyższego z: 11 maja 2006 r., III CSK 144/06; 13 czerwca

2008 r., III CSK 104/08).

II NSNc 291/24

10

Przepis art. 3984 § 1 pkt 2 k.p.c. nakłada na wnoszącego skargę obowiązek

przytoczenia podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie. Zarówno w orzecznictwie,

jak i w doktrynie, wskazuje się, że prawidłowe uzasadnienie podstaw skargi polega

na rzeczowym przedstawieniu argumentacji prawniczej w celu wykazania ich

zasadności. W niniejszej sprawie skarżący obowiązkowi temu nie sprostał.

Podniesione przez niego zarzuty i ich uzasadnienie odznaczały się bowiem brakiem

konsekwencji i tym samym nie zostały wykazane w sposób, który pozwalałby

na ich merytoryczne rozpoznanie.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 3986 § 2 i 3 k.p.c.

w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN, odrzucił skargę nadzwyczajną.

O wzajemnym zniesieniu kosztów postępowania wywołanego wniesioną

skargą nadzwyczajną Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39818 k.p.c.

w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN.

Z.G.

[r.g.]