Weksel in blanco za pożyczkę z 2018 r. SN uchylił wyrok zaoczny wobec konsumentki

W dniu 3 kwietnia 2018 r. została zawarta pomiędzy P. S.A. z siedzibą w B.

jako pożyczkodawcą a A. K. zam. w K. jako pożyczkobiorcą umowa pożyczki

gotówkowej nr […] (dalej: „Umowa pożyczki”). Określała ona kwotę pożyczki w

wysokości 9 000,- zł i przewidywała jej spłatę w okresie 48 miesięcy, oprocentowanie

w wysokości 9.89 % rocznie, opłatę przygotowawczą w kwocie 129,- zł. prowizję w

wysokości 7 571,- zł oraz kwotę 1 300,- zł z tytułu opłaty za produkt finansowy o

nazwie „[...]”. Jako zabezpieczenie wierzytelności wynikającej z tej umowy został

wystawiony przez A. K. weksel własny in blanco nie na zlecenie. Umowa ta została

zawarta w ramach działalności gospodarczej P. S.A. na wzorcu ustalonym przez

spółkę, bez jakiegokolwiek wpływu konsumenta na jego treść.

Pismem z 16 kwietnia 2019 r. P. S.A. wypowiedziała A. K. umowę pożyczki,

poinformowała ją o wypełnieniu weksla in blanco oraz wezwała pod rygorem

skierowania sprawy na drogę postępowania sądowego do wykupu tego weksla w

terminie 30 dni. Jako przyczyna wypowiedzenia umowy pożyczki została wskazana

okoliczność niespłacenia przez pożyczkobiorcę zobowiązań umownych zgodnie z

ustalonym kalendarzem spłat do tej umowy.

W dniu 4 czerwca 2019 r. P. S.A. wniosła przeciwko A. K. pozew o wydanie

nakazu zapłaty z weksla w kwocie 17 807,58 zł. Wraz z przedmiotowym pozwem

zostały złożone w charakterze dowodów: oryginał weksla wraz z deklaracją

wekslową oraz wypowiedzenie warunków umowy wraz z wezwaniem do zapłaty. Z

treści weksla wynika, że pozwana zobowiązała się do zapłaty w dniu 16 maja 2019 r.

kwoty wskazanej na wekslu, tj. 17 807,58 zł. W świetle zawartych w pozwie twierdzeń

powoda o faktach, przedmiotowy weksel został wystawiony przez pozwaną na

zabezpieczenie zwrotu całego zadłużenia z tytułu pożyczki udzielonej przez powoda

pozwanej na mocy umowy pożyczki gotówkowej z dnia 3 kwietnia 2018 r. nr […].

Zarządzeniem z dnia 28 czerwca 2019 r., sygn. akt I Nc 5608/19, Sąd Rejonowy w

W. stwierdził brak podstaw do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym

i upominawczym.

Jak wynika z protokołu rozprawy, która miała miejsce w dniu 25 października

2019 r., na rozprawie, pomimo prawidłowego zawiadomienia, pozwana nie stawiła

II NSNc 298/24

3

się, ani nie wniosła o rozpoznanie sprawy pod jej nieobecność. Nie ustosunkowała

się też do treści pozwu, wobec czego spełnione zostały przesłanki wydania wyroku

zaocznego. Sąd Rejonowy w Wejherowie I Wydział Cywilny, wydał wyrok zaoczny w

przedmiotowej sprawie w dniu 25 października 2019 r. o sygn. akt I C 1613/19,

którym zasądzono od pozwanej A. K. na rzecz powoda kwotę 17.807,58 zł wraz z

odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 17 maja 2019 r. do dnia zapłaty (I)

oraz kwotę 3 917 zł tytułem zwrotu kosztów procesu (II). Wyrokowi nadano w pkt I

rygor natychmiastowej wykonalności (IV). Pozwana nie wniosła sprzeciwu. Wyrok

ten uprawomocnił się wobec pozwanej w dniu 15 listopada 2019 r., a wobec powoda

z dniem 29 listopada 2019 r.

Pismem z dnia 15 czerwca 2020 r., sygn. akt KM [...], Komornik Sądowy przy

Sądzie Rejonowym w Wejherowie. zawiadomił A. K. o wszczęciu egzekucji

należności wynikającej z wyroku Sądu Rejonowego w Wejherowie z dnia 25

października 2019 r., I C 1613/19 wraz z odsetkami oraz kosztami postępowania

sądowego i postępowania egzekucyjnego. Jak wynika z treści księgi wieczystej nr

[…], dla nieruchomości, którą zamieszkuje A. K., prowadzona była z tej

nieruchomości egzekucja należności wynikającej z przedmiotowego wyroku.

Postanowieniem z 29 lipca 2024 r. Sąd Rejonowy w Wejherowie wstrzymał

wykonanie zaskarżonego wyroku do czasu zakończenia postępowania ze skargi

nadzwyczajnej (k. 57)

Działając na podstawie art. 89 § 1 i 2 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r.

o Sądzie Najwyższym (Dz.U. 2023, poz. 1093, 1532 i 1672; dalej: „u.SN”), z uwagi

na konieczność zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa

prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej,

Rzecznik Finansowy pismem z 3 kwietnia 2024 r. wniósł skargę nadzwyczajną od

wyroku zaocznego Sądu Rejonowego w Wejherowie, I Wydziału Cywilnego z dnia

25 października 2019 r., sygn. akt I C 1613, zaskarżając ten wyrok w zakresie pkt I,

III i IV rozstrzygnięcia. Zaskarżonemu wyrokowi na podstawie art. 89 § 1 pkt 1 u.SN

Rzecznik Finansowy zarzucił naruszenie zasad oraz wolności i praw człowieka

i obywatela określonych w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia

1997 r. (Dz.U. poz. 483, z 2001 r. poz., 319, z 2006 r., poz. 1471 oraz z 2009 r. poz.

946; dalej: „Konstytucja”), co miało istotny wpływ na wynik sprawy tj.:

II NSNc 298/24

4

1. określonej w art. 2 Konstytucji RP zasady zaufania obywatela do państwa w

zw. z określoną w art. 7 Konstytucji zasadą praworządności poprzez przyjęcie

za prawdziwe zawartych w pozwie twierdzeń powoda o okolicznościach

faktycznych, pomimo iż ich prawdziwość budzi uzasadnione wątpliwości, a

także całkowite pominięcie konstytucyjnych gwarancji ochrony konsumenta,

2. określonej w art. 76 Konstytucji RP zasady ochrony konsumenta, jako słabszej

strony stosunków prywatnoprawnych z przedsiębiorcą, wymagającej ochrony

przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi, poprzez wydanie wyroku

zaocznego zasądzającego roszczenie tylko na podstawie weksla własnego,

niezupełnego w chwili wystawienia, a następnie uzupełnionego przez powoda,

bez zbadania treści stosunku podstawowego z którego wynikało

zobowiązanie pozwanej, tj. umowy pożyczki,

3. określonej w art. 91 ust. 3 Konstytucji zasady pierwszeństwa prawa Unii

Europejskiej przed normami prawa krajowego w sytuacjach kolizyjnych,

poprzez nieuwzględnienie z urzędu zasad ochrony konsumenta określonych

przepisami dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (DzU. UE. L. z 1993 r.

Nr 95, str. 29 z późn. zm., dalej: dyrektywa 93/13), co doprowadziło do

naruszenia obowiązku ochrony konsumenta przed nieuczciwymi praktykami

rynkowymi,

4. określonej w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP zasady prawa do sprawiedliwego

rozstrzygnięcia sprawy przez sąd poprzez uznanie, że roszczenie skierowane

przez powoda przeciwko pozwanej nie budzi wątpliwości i tym samym

zachodzą podstawy do wydania wyroku zaocznego bez przeprowadzenia

pogłębionej analizy dokumentów i zbadania, treści stosunku podstawowego z

którego wynikało zobowiązanie pozwanej, tj. umowy pożyczki, co

doprowadziło do naruszenia przez ten Sąd obowiązku sprawiedliwego

załatwienia sprawy.

Na podstawie art. 89 § 1 pkt 2 u.SN, Rzecznik Finansowy zarzucił rażące

naruszenie prawa, tj.:

II NSNc 298/24

5

1. art. 339 § 2 w zw. z art. 340 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks

postępowania cywilnego (Dz.U. 2023, poz. 1550, 1429. 1606, 1615, 1667 i

1860; dalej; „k.p.c.”) poprzez niewłaściwe zastosowanie, skutkujące

wydaniem wyroku zaocznego w następstwie przyjęcia za prawdziwe

zawartych w pozwie twierdzeń powoda o faktach, pomimo że ich prawdziwość

budzi uzasadnione wątpliwości;

2. art. 232 zd. 2 k.p.c. w zw. z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13 z

dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach

konsumenckich (Dz. Urz. UE L z 1993 Nr 95 z , s. 29; dalej: „dyrektywa 93/13”)

oraz art. 29 ust. 1 inprincipio ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie

konsumenckim (Dz.U. 2023, poz. 1028, 1285, 1394 i 1723; dalej: „u.k.k.”)

poprzez niedopuszczenie z urzędu dowodu istotnego dla poczynienia ustaleń

faktycznych, tj. umowy gotówkowej nr […] z dnia 3 kwietnia 2018 r.;

3. art. 3851 oraz art. 3853 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny

(Dz.U. 2023, poz. 1610, 1615, 1890 i 1933; dalej: „k.c.”) poprzez ich błędną

wykładnię polegającą na przyjęciu, że przepisy te nie mają zastosowania w

przypadku powództwa opartego na wekslu własnym, niezupełnym w chwili

wystawienia, a następnie uzupełnionym przez powoda, pomimo że weksel ten

został wystawiony w celu zabezpieczenia roszczenia wynikającego z umowy

pożyczki, do której mają zastosowanie przepisy u.k.k., co skutkowało

zaniechaniem zbadania z urzędu czy umowa ta nie zawiera niewiążących

pozwaną klauzul niedozwolonych.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty Rzecznik Finansowy wniósł na

podstawie art. 91 § 1 u.SN, o uchylenie zaskarżonego orzeczenia Sądu Rejonowego

w Wejherowie w zakresie pkt I, III i IV rozstrzygnięcia oraz w tym zakresie o

przekazanie temu Sądowi sprawy do ponownego rozpoznania, a ponadto o

rozpoznanie sprawy również pod nieobecność skarżącego.

W odpowiedzi powódki na skargę nadzwyczajną wniesiono o jej oddalenie

w całości jako niezasadnej oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według

norm przepisanych.

Zaskarżony wyrok nie zawiera uzasadnienia. Sąd Najwyższy,

II NSNc 298/24

6

po wpłynięciu skargi nadzwyczajnej, zwrócił się do Sądu Rejonowego w Wejherowie

z wnioskiem o sporządzenie uzasadnienia, lecz w odpowiedzi wyjaśniono, że nie jest

to możliwe ze względu na długotrwałą nieobecność sędziego, spowodowaną

korzystaniem z uprawnień rodzicielskich.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Skarga nadzwyczajna Rzecznika Finansowego zasługiwała

na uwzględnienie.

Wprowadzenie do polskiego systemu prawnego instytucji kontroli

nadzwyczajnej w art. 89-95 u.SN miało na celu zaradzenie podnoszonym w

orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego ograniczeniom skargi konstytucyjnej, która

nie pozwalała na adekwatną reakcję względem orzeczeń sądów powszechnych lub

wojskowych, które wprawdzie zapadały z naruszeniem zasad konstytucyjnych,

jednak w oparciu o przepisy, którym nie można było czynić zarzutu

niekonstytucyjności (zob. sygnalizacja pełnego składu Trybunału Konstytucyjnego

dokonana z 12 marca 2003 r., S 1/03, OTK ZU 2003, nr 3, poz. 24). Skarga

nadzwyczajna została wprowadzona celem zaradzenia temu deficytowi

nadzwyczajnych środków zaskarżenia pozwalających na eliminację rażąco

wadliwych orzeczeń z poszanowaniem prawa do sądu (zob. wyrok pełnego składu

Trybunału Konstytucyjnego z 19 lutego 2003 r., P 11/02, pkt 5) afirmując w ten

sposób zasadę demokratycznego państwa prawa urzeczywistniającego zasady

sprawiedliwości społecznej.

Realizując te założenia, skarga nadzwyczajna nie stanowi instrumentu

ponownej kontroli instancyjnej (trzeciej instancji – gdy nie ma możliwości złożenia

skargi kasacyjnej lub czwartej – gdy skarga kasacyjna nie została uwzględniona), ale

instrument skonkretyzowanej kontroli konstytucyjności aktów jurysdykcyjnych, zaś jej

zgodność z międzynarodowymi standardami ochrony praw człowieka była już

kilkukrotnie wyjaśniana w orzecznictwie Sądu Najwyższego (wyroki Sądu

Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20, pkt 1 6; z 25 listopada 2020

r., I NSNc 57/20, pkt 1-5; z 28 września 2021 r., I NSNc 107/21).

Skarga nadzwyczajna może zostać wniesiona jedynie wówczas, gdy jest

II NSNc 298/24

7

to konieczne dla zapewnianie zgodności prawomocnych orzeczeń sądów

powszechnych i wojskowych z zasadą demokratycznego państwa prawnego

urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (art. 89 § 1

in principio u.SN) i to tylko w sytuacji, gdy można ją oprzeć na przynajmniej jednej z

trzech podstaw, określonych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN. Sąd Najwyższy zwracał

uwagę, że połączenie ogólnej przesłanki funkcjonalnej ze szczegółowymi

podstawami skargi nadzwyczajnej sformułowaniem „o ile”, jednoznacznie wskazuje

na konieczność jednoczesnego zaistnienia przesłanki funkcjonalnej i którejś

(przynajmniej jednej) z jej szczegółowych podstaw wymienionych w art. 89 § 1 pkt

1-3 u.SN (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 25 czerwca 2020 r., I NSNc 48/19).

Jednocześnie, wzajemna relacja, zachodząca między przesłanką funkcjonalną i

przesłankami szczegółowymi wymaga, aby w pierwszej kolejności dokonać oceny

zaistnienia podstaw szczegółowych, a następnie dopiero dokonać oceny tego, czy

ziściła się również przesłanka funkcjonalna (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 28

października 2020 r., I NSNc 22/20, pkt 2; z 25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20, pkt

10).

Na podmiocie inicjującym kontrolę nadzwyczajną prawomocnego

orzeczenia ciąży obowiązek przytoczenia i uzasadnienia podstaw wniesienia skargi

nadzwyczajnej (art. 95 pkt 1 u.SN w zw. z art. 3984 § 1 k.p.c.). Oznacza to

konieczność wskazania i uzasadnienia nie tylko którejś spośród szczegółowych

podstaw skargi (art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN), ale następnie również wykazania, w

kontekście realiów konkretnej sprawy, zaistnienia przesłanki funkcjonalnej (art. 89 §

1 principium u.SN), czyli wyjaśnienia, z czego wynika konieczność zapewnienia

zgodności z zasadą konstytucyjną wyrażoną w art. 2 Konstytucji RP. O ile jednak

ocena spełnienia przesłanek szczegółowych sprowadza się, w dużym uproszczeniu,

do dokonania subsumpcji, o tyle dokonując oceny ziszczenia się przesłanki

funkcjonalnej, czyli oceniając konieczność zapewnienia zgodności prawomocnych

orzeczeń z art. 2 Konstytucji RP, kluczowe staje się ważenie konstytucyjnych

wartości (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; z

25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20; z 21 kwietnia 2021 r., I NSNc 89/20).

Również z tego względu, przy odpowiednim stosowaniu art. 39813 § 1

k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN, przewidującego związanie sądu podstawami skargi,

II NSNc 298/24

8

uwzględnić należy specyfikę przesłanki funkcjonalnej skargi nadzwyczajnej.

Konieczność zapewnienia zgodności z art. 2 Konstytucji RP wymaga wzięcia pod

uwagę sformułowanych w orzecznictwie i doktrynie zasad konkretyzujących tę normę

ustrojową. Sąd Najwyższy nie może jednak abstrahować od całokształtu zasady

wyrażonej w tym przepisie Konstytucji RP, nawet jeśli ten nie wyeksplikował z

należytą dokładnością, istotnych dla sprawy aspektów zasady demokratycznego

państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (zob.

wyroki Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; z 25 listopada

2020 r., I NSNc 57/20).

Rzecznik Finansowy jest uprawniony do wniesienia skargi nadzwyczajnej

od wyroku Sądu Rejonowego w Wejherowie z dnia 25 października 2019 r. o sygn.

akt I C 1613/19 w zakresie, w jakim wyrok ten godzi w interesy A. K., tj. w zakresie

pkt I, III i IV rozstrzygnięcia, bowiem został wydany na podstawie weksla in blanco

nie na zlecenie, który został wystawiony przez pozwaną jako zabezpieczenie

wierzytelności wynikającej z umowy pożyczki gotówkowej nr […] z dnia 3 kwietnia

2018 r., zawartej pomiędzy P. S.A. jako pożyczkodawcą a A. K. jako pożyczkobiorcą.

Udzielenie przedmiotowej pożyczki nastąpiło w zakresie działalności gospodarczej

P. S.A. Oznacza to, że postępowanie sądowe dotyczyło roszczenia podmiotu rynku

finansowego w rozumieniu art. 2 pkt 3 lit. h u.RF w stosunku do klienta podmiotu

rynku finansowego w rozumieniu art. 2 pkt 1 lit. d u.RF.

Przechodząc do meritum sprawy, w pierwszej kolejności trzeba wskazać,

że powód działał jako przedsiębiorca a pozwana działała jako konsument

w rozumieniu art. 76 Konstytucji, a to oznacza, że korzysta ze szczególnej ochrony

gwarantowanej konsumentom. Skoro w niniejszej sprawie pozwanej przysługuje

status konsumenta, to na mocy art. 76 w zw. z art. 8 ust 2 Konstytucji, Sąd Rejonowy

w Wejherowie w ramach spornego postępowania zobowiązany był zapewnić jej

ochronę, jako słabszej stronie stosunku prawnego i to nawet pomimo jej biernej

postawy. Obowiązek ten, w okolicznościach niniejszej sprawy, w oczywisty sposób

wiązał się z powinnością podjęcia z urzędu odpowiednich działań mających na celu

dokonanie analizy potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków umowy pożyczki.

W tym stanie rzeczy Sąd Rejonowy w Wejherowie wydając wyrok zaoczny będący

przedmiotem niniejszej skargi naruszył wynikającą z art. 76 Konstytucji zasadę

II NSNc 298/24

9

ochrony konsumentów poprzez niezapewnienie pozwanej właściwej ochrony przed

nieuczciwymi praktykami.

W niniejszej sprawie Skarżący zarzuca w istocie, że Sąd Rejonowy, wydając

zaskarżony wyrok zaoczny w nienależyty sposób uwzględnił zasady ochrony

konsumenta, przez co dopuścił się naruszenia wyartykułowanych w skardze

nadzwyczajnej przepisów materialnych i proceduralnych z uwagi na zaniechanie

badania z urzędu prawidłowości stosunku podstawowego przez pryzmat zgodności

z ustawą, zasadami współżycia społecznego lub wystąpienia w nim postanowień

abuzywnych. W ocenie Skarżącego sąd meriti zobowiązany był ustalić

czy dochodzone roszczenie jest zasadne, a także to, czy nie doszło do naruszenia

przepisów chroniących pozwaną jako konsumentkę przed nieuczciwymi praktykami

rynkowymi.

Za zasadny należy uznać zarzut rażącego naruszenia prawa materialnego tj.

art. 3851 § 1 i § 3 w zw. z art. 221 k.c. Analiza akt sprawy prowadzi do wniosku, że

pozwana występuje w charakterze konsumenta (art. 221 k.c.), a źródłem spornego

postępowania wywołanego dochodzeniem zobowiązania wekslowego jest stosunek

podstawowy w postaci umowy pożyczki, która podlega regulacjom ustawy o kredycie

konsumenckim.

Zgodnie z art. 3851 § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem

nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w

sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy

(niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających

główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały

sformułowane w sposób jednoznaczny. Przepis ten został wprowadzony do k.c.

w wyniku implementacji postanowień Dyrektywy 93/13. Należy zaznaczyć, że

z uwagi na to, że kształt polskiego prawa konsumenckiego jest w zasadniczej mierze

efektem implementowania uregulowań prawa unijnego, konieczne jest dokonywanie

oceny zachowania standardów ochrony konsumentów także przez pryzmat zasad

i wymagań prawa europejskiego (zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 15 grudnia 2021

r., I NSNc 147/21, pkt 10; z 25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20, pkt 14; z 28

października 2020 r., I NSNc 22/20, pkt 10).

Artykuł 3851 § 1 k.c. ma charakter ochronny dla konsumenta, czego wyrazem

II NSNc 298/24

10

jest wynikająca z treści tego artykułu sankcja bezskuteczności nieuzgodnionej

indywidualnie klauzuli, kształtującej jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z

dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Taki charakter ochronny mają

także przepisy przywołanej dyrektywy 93/13. Z orzecznictwa TSUE wynika,

że prawo europejskie kształtuje wyraźną powinność przeprowadzania kontroli treści

umów zawieranych z konsumentami (por. postanowienie Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej z 28 listopada 2018 r., C-632/17, PKO BP S.A. przeciwko Jackowi

Michalskiemu). W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

przyjmuje się także, że obowiązek oceny nieuczciwego charakteru warunków umowy

spoczywa na organach wymiaru sprawiedliwości (wyrok Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej z 21 kwietnia 2016 r., Radlinge i Radlingerová, C-377/14). Sądy

krajowe z urzędu weryfikują czy postanowienia umowne mają nieuczciwy charakter,

stosując przy tym przepisy proceduralne w taki sposób, aby zapewnić konsumentowi

skuteczną ochronę (wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 30 maja

2013 r., Jőrös, C-397/11). Z obowiązku tego nie zwalnia sądu brak aktywności po

stronie konsumenta (wyrok z 14 czerwca 2012 r., Banco Español de Crédito SA, C-

618/10). Sąd powinien poinformować konsumenta, że postanowienie umowne jest

niedozwolone, nie można jednak uznać go za niewiążące, jeżeli konsument powoła

się na to postanowienie umowne (wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z 21 lutego 2013 r., Banif Plus Bank Zrt., C-472/11).

Stanowisko takie znalazło także potwierdzenie w judykaturze Sądu

Najwyższego. Wskazuje się bowiem, że w każdym przypadku, w którym sąd

rozpoznaje sprawę dotyczącą skierowanego przeciwko konsumentowi roszczenia

wynikającego z umowy zawartej przez niego z przedsiębiorcą, ma on obowiązek

zbadać treść tej umowy, aby ocenić, w jakim zakresie konsument jest związany

postanowieniami takiej umowy, a zatem w konsekwencji czy dochodzone roszczenie

zasługuje na uwzględnienie, a jeśli tak, to w jakim zakresie

(wyrok Sądu Najwyższego z 30 czerwca 2022 r., I NSNc 646/21).

W przedmiotowej sprawie powództwo oparte zostało na wekslu. Przedmiotem

powództwa opartego na wekslu nie jest stosunek podstawowy (co do którego

w przedmiotowej sprawie podnoszone są zarzuty rażącego naruszenia przepisów

prawa materialnego), lecz zobowiązanie wekslowe. W orzecznictwie Sądu

II NSNc 298/24

11

Najwyższego utrwalony jest jednak pogląd, iż zarzuty oparte na stosunku

podstawowym mogą służyć obronie pozwanego (zob. uchwały Sądu Najwyższego

z 25 listopada 1963 r., III CO 56/63; z 7 stycznia 1967 r., III CZP 19/66; z 24 stycznia

1972 r., III PZP 17/70; postanowienia Sądu Najwyższego: z 21 lipca 2017 r.,

I CSK 717/16; z 29 października 2020 r., V CSK 575/18). Zarówno w judykaturze, jak

i w doktrynie zauważa się, że jeżeli posiadaczem weksla jest remitent, przysługują

mu dwa roszczenia: ze stosunku podstawowego oraz z weksla. W tym zakresie

podkreślić należy, że wierzyciel może tylko raz uzyskać zaspokojenie. Sąd

Najwyższy w wyroku z 1 grudnia 2021 r., I NSNc 535/21, jednoznacznie podkreśla,

że „wręczając i przyjmując weksel strony obejmują bowiem swoją wolą jego funkcję

zabezpieczającą, z której wynika, że inkorporowana w nim wierzytelność ma ułatwić

zaspokojenie wierzyciela w ramach stosunku podstawowego”. W orzecznictwie

jednoznacznie wskazuje się także, że wygaśnięcie stosunku podstawowego

uniemożliwia dochodzenie wierzytelności wekslowej (zob. m.in. wyroki Sądu

Najwyższego: z 20 czerwca 2008 r., IV CSK 65/08; z 28 kwietnia 2016 r., V CSK

519/15; z 21 lipca 2017 r., I CSK 717/16) oraz że bezpodstawność roszczenia

cywilnoprawnego pociąga za sobą bezpodstawność roszczenia opartego na wekslu

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z 14 marca 1997 r., I CKN 48/97). Nie można

pominąć tego, że w judykaturze Sądu Najwyższego zaznacza się, iż w tym ujęciu

można mówić o swego rodzaju priorytecie stosunku podstawowego wobec stosunku

wynikającego z weksla (zob. uchwała połączonych izb Izby Cywilnej i Izby Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych z 24 kwietnia 1972 r., III PP 17/70 oraz wyroki: z 14 marca

1997 r., I CKN 48/97; z 31 maja 2001 r., V CKN 264/00; z 6 października 2004 r., I

CK 156/04; z 9 grudnia 2004 r., II CK 170/04; z 14 listopada 2006 r., II CSK 205/06;

z 28 kwietnia 2016 r., V CSK 519/15).

W postępowaniu toczącym się przeciwko konsumentowi na podstawie weksla

wystawionego in blanco, uzależnienie możliwości badania treści konsumenckiego

stosunku podstawowego od wniesienia zarzutów, wobec prawnych i finansowych

uwarunkowań tej czynności procesowej przy obecnym kształcie przepisów k.p.c.,

czyniłoby skorzystanie z ochrony prawnej konsumenta, zapewnionej mu przez prawo

unijne, nadmiernie utrudnionym i nie realizowałoby celu prawa konsumenckiego,

jakim jest realne wyrównanie pozycji stron umowy konsumenckiej. Akceptacja

II NSNc 298/24

12

takiego stanowiska w praktyce prowadziłaby do stworzenia możliwości

wykorzystywania instytucji weksla in blanco jako instrumentu, w oparciu o który

można byłoby skutecznie obchodzić przepisy chroniące konsumenta (zob. wyroki

Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; z 25 listopada 2020 r.,

I NSNc 57/20; z 1 grudnia 2021 r., I NSNc 535/21). Sąd Najwyższy rozszerzył nawet

obowiązek zbadania stosunku podstawowego, w wyniku którego doszło do

zaciągnięcia zobowiązania przez konsumenta jako poręczyciela wekslowego pod

kątem abuzywności klauzul umownych, także w przypadku gdy weksel stanowi

zabezpieczenie wierzytelności wynikającej z umowy zawieranej pomiędzy

przedsiębiorcami, gdy wystawcą weksla jest przedsiębiorca, a poręczycielem

konsument (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 22 października 2020 r., I CSK 238/19).

W przypadku zatem gdy dochodzone pozwem roszczenie wynika z weksla in

blanco, stanowiącego zabezpieczenie wierzytelności wynikającej z umowy zawartej

pomiędzy konsumentem, a przedsiębiorcą, zapewnienie ochrony określonej w

Dyrektywie 93/13 wymaga, aby sąd rozpoznał sprawę przy uwzględnieniu treści

stosunku podstawowego. Podkreśla się to także wyraźnie w orzecznictwie TSUE.

W wyroku z 7 listopada 2019 r., C-419/18 i 483/18, wyraźnie wskazano, że „artykuł 6

ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48 należy

interpretować w ten sposób, że w wypadku gdy w okolicznościach takich jak

rozpatrywane w postępowaniu głównym sąd krajowy ma poważne wątpliwości co do

zasadności roszczenia opartego na wekslu własnym, który służy zabezpieczeniu

wierzytelności wynikającej z umowy kredytu konsumenckiego, oraz gdy ten weksel

własny początkowo został wystawiony przez wystawcę jako weksel in blanco, a

następnie uzupełniony przez remitenta, sąd ten powinien z urzędu zbadać, czy

postanowienia uzgodnione między stronami mają nieuczciwy charakter, i w tym

zakresie może zażądać od przedsiębiorcy przedstawienia pisemnego zapisu tych

postanowień, tak aby móc zapewnić poszanowanie praw konsumentów

wynikających z tych dyrektyw”.

Sąd Rejonowy był zatem zobowiązany z urzędu dokonać oceny abuzywności

postanowień umowy pożyczki stanowiącej podstawę stosunku podstawowego

pomiędzy powodem a pozwaną, co wymagało skierowania sprawy do postępowania

zwykłego. Sąd Najwyższy wyraźnie zatem podkreśla, że przyczyną uchylenia

II NSNc 298/24

13

zaskarżonego wyroku jest brak zbadania w toku postępowania postanowień

umownych oraz wydanie w sprawie wyroku zaocznego. Okoliczności wydania

rozstrzygnięcia, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oraz tryb procedowania

jednoznacznie wskazują, że sąd meriti nie zbadał treści stosunku podstawowego

łączącego strony. Sąd Rejonowy powinien ocenić wszelkie okoliczności związane

z zawarciem ocenianej umowy pożyczki, jednoznaczności i precyzyjności użytych w

niej sformułowań, także z punktu widzenia prostoty użytego języka.

Zasady postępowania sądu w takich przypadkach w sposób niezwykle precyzyjny

zdefiniowane zostały w aktach prawnych i wyjaśnione w orzecznictwie sądów

krajowych i TSUE. W każdym przypadku – nawet w sytuacji bezczynności strony,

sąd ma obowiązek przestrzegać standardów ochrony konsumentów.

W konsekwencji powyższego, za zasadny należy uznać zarzut naruszenia art.

76 Konstytucji RP. Zgodnie z tym przepisem władze publiczne chronią konsumentów,

użytkowników i najemców przed działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności

i bezpieczeństwu oraz przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Zakres tej ochrony

określa ustawa. Sąd Najwyższy uznaje w swoim orzecznictwie powołany przepis

ustawy Konstytucji RP za dopuszczalny wzorzec kontroli orzeczeń na podstawie art.

89 § 1 pkt 1 u.SN (wyrok Sądu Najwyższego z 23 marca 2022 r.,

I NSNc 503/21 i powołane w nim wcześniejsze orzecznictwo).

W świetle brzmienia art. 76 Konstytucji RP przyjąć należy, że przepis ten

wyraża konstytucyjną zasadę, która zobowiązuje organy państwa do podejmowania

działań w celu ochrony konsumentów przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi

(zob. wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z 13 września 2011 r., K 8/09; z 11 lipca

2011 r., P 1/10; z 2 grudnia 2008 r., K 37/07; z 17 maja 2006 r., K 33/05; z 13 września

2005 r., K 38/04; z 21 kwietnia 2004 r., K 33/03; z 26 września 2000 r., P 11/99; z 12

stycznia 2000 r., P 11/98; z 10 października 2000 r., P 8/99). Podkreślić przy tym

należy, że o nadaniu konstytucyjnej rangi ochronie praw konsumentów w art. 76

Konstytucji RP przesądziło uznanie, że „konsument jest słabszą stroną stosunku

prawnego i z tej racji wymaga ochrony, a więc pewnych uprawnień, które

doprowadziłyby do przynajmniej względnego zrównania pozycji kontrahentów” (zob.

wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 11 lipca 2011 r., P 1/10, OTK-A 2011, nr 6, poz.

53 pkt III. 2.4.; zob. także wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 13 września 2011 r., K

II NSNc 298/24

14

8/09). Jednocześnie jednak nie można tracić z pola widzenia tego, że celem tej

ochrony jest nie tyle faworyzowanie konsumentów, co tworzenie rozwiązań

prawnych, które pozwalają urzeczywistnić zasadę równorzędności stron stosunków

cywilnoprawnych (szerzej zob. wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z 11 lipca 2011 r.,

P 1/10; z 15 marca 2011 r., P 7/09 i powołane tam orzecznictwo dotyczące art. 76

Konstytucji RP).

W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego zaznacza się także, że art. 76

Konstytucji RP wyraża zasadę konstytucyjną zobowiązującą władzę publiczną – w

tym również sądy powszechne – do podejmowania działań mających na celu ochronę

konsumentów przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Przepis ten powinien być

uwzględniany zarówno przez ustawodawcę na etapie stanowienia prawa, jak i przez

sądy powszechne, w procesie jego stosowania i dokonywania jego wykładni (zob.

wyroki Trybunału Konstytucyjnego z: 21 kwietnia 2004 r., K 33/03; 13 września 2005

r., K 38/04; 17 maja 2006 r., K 33/05; 13 września 2011 r., K 8/09). Także w

ugruntowanej judykaturze Sądu Najwyższego wyraźnie wskazuje się na obowiązek

uwzględniania tego przepisu przez sądy przy interpretacji i stosowaniu prawa (wyroki

Sądu Najwyższego z: 28 lipca 2021 r., I NSNc 179/20; 5 października 2021 r., I NSNc

366/21; 27 października 2021 r., I NSNc 180/21).

Uzupełniająco wskazać trzeba, że umowa, będąca źródłem stosunku

podstawowego, została zawarta przy wykorzystaniu wzorca umownego.

Doświadczenie życiowe i istota narzędzia jakim jest wzorzec umowny jednoznacznie

wskazuje, że w takiej sytuacji co do zasady – swoboda konsumenta – ogranicza się

do możliwości odstąpienia od zawarcia takiej umowy. Tym bardziej przypomnieć

należy, na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z 6 lipca 2022 r., I NSNc

378/21, że „ocena abuzywności konkretnych postanowień kontraktowych zawsze

należy do zakresu kognicji sądu meriti, z uwzględnieniem konkretnej umowy zawartej

przez strony oraz całokształtu okoliczności danej sprawy”. Stąd zasadne było,

w ocenie Sądu Najwyższego, skierowanie sprawy na rozprawę.

Mając na uwadze całość powyższej argumentacji, w ocenie

Sądu Najwyższego, w niniejszej sprawie uchylenie zaskarżonego nakazu zapłaty

jest konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa

prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej. Zdefiniowana w

II NSNc 298/24

15

art. 89 § 1 u.SN przesłanka ogólna skargi nadzwyczajnej jednoznacznie nawiązuje

do art. 2 Konstytucji RP, co czyni koniecznym dokonywanie jej wykładni przy

wykorzystaniu orzecznictwa i doktryny traktujących o tej konstytucyjnej zasadzie

(zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 22 czerwca 2022 r., I NSNc 205/21). Artykuł

2 Konstytucji RP stanowi, że Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem

prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego z art. 2 Konstytucji RP wywodzi się także liczne

szczegółowe zasady pochodne, takie jak: zasada sprawiedliwości proceduralnej,

zasada ochrony zaufania obywatela do państwa, zasada ochrony praw słusznie

nabytych, zasada ochrony interesów w toku, zasada niedziałania prawa wstecz,

zasada ne bis in idem czy zakaz nadmiernej ingerencji (zob. m.in. wyrok Sądu

Najwyższego z 8 marca 2022 r., I NSNc 22/21).

W badanej sprawie doszło do zagrożenia bezpieczeństwa konsumenta, które

to bezpieczeństwo expressis verbis podlega ochronie władz publicznych

na podstawie art. 76 Konstytucji RP. W judykaturze Sądu Najwyższego zauważa się,

że bezpieczeństwo w rozumieniu art. 76 Konstytucji RP obejmuje także

bezpieczeństwo prawne (wyrok Sądu Najwyższego z 6 lipca 2022 r., I NSNc 378/21).

W wyroku Sądu Najwyższego z 8 maja 2019 r., I NSNc 2/19, wyjaśniono obszernie,

że: jedną z zasad wywodzonych z zasady demokratycznego państwa prawnego

(art. 2 Konstytucji) jest zasada zaufania obywatela do państwa. Zasada ta wiąże się

z bezpieczeństwem prawnym jednostki. Wyraża się ona m.in. w takim stosowaniu

prawa by nie stawało się ono swoistą pułapką dla obywatela i aby mógł on układać

swoje sprawy w zaufaniu, iż nie naraża się na prawne skutki, których nie mógł

przewidzieć w momencie podejmowania decyzji i działań oraz w przekonaniu, iż jego

działania podejmowane zgodnie z obowiązującym prawem będą także w przyszłości

uznawane przez porządek prawny (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 7 lutego

2001 r., K 27/00). W wyroku z 14 czerwca 2000 r., P 3/00, Trybunał Konstytucyjny

wyraźnie wskazał, że bezpieczeństwo prawne jednostki związane z pewnością

prawa umożliwia przewidywalność działań organów państwa oraz prognozowanie

działań własnych. Jedną ze składowych zasady demokratycznego państwa

prawnego jest zasada zaufania obywatela do państwa, wyrażająca się również w

możności oczekiwania przez obywatela, aby organy państwa prawidłowo stosowały

II NSNc 298/24

16

obowiązujące przepisy prawa, skoro zgodnie z art. 7 Konstytucji RP organy władzy

publicznej działają na podstawie i w granicach prawa (zob. m.in. wyrok

Sądu Najwyższego z 17 czerwca 2020 r., I NSNc 47/19).

Stwierdzenie zaistnienia przesłanki ogólnej oraz naruszenia art. 76 Konstytucji

RP było wystarczające do uwzględnienia skargi nadzwyczajnej, uchylenia

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd

Rejonowy w Wejherowie Sąd Rejonowy, ponownie rozpoznając sprawę, powinien

wykonać ciążący na nim ex lege obowiązek oceny legalności zawartej umowy

pożyczki i skuteczności jej poszczególnych postanowień. Przy ponownym

rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy w Wejherowie powinien przeanalizować

wszystkie okoliczności zawarcia spornej umowy, mając na względzie wymagania

ochrony konsumenckiej.

Wobec powyższego, postanowiono jak w sentencji. Rozstrzygnięcie

o kosztach w postępowaniu przed Sądem Najwyższym uzasadnione jest treścią

stosowanego odpowiednio do postępowania w sprawie ze skargi nadzwyczajnej

art. 39818 k.p.c., zgodnie z którym koszty procesu podlegają wzajemnemu zniesieniu,

co oznacza, że każda ze stron ponosi koszty związane z jej udziałem

w postępowaniu.

JW

[r.g.]