Emerytka ma oddać 25 829,45 zł, Sąd Najwyższy uchylił wyrok na jej korzyść

Sąd Okręgowy w Częstochowie wyrokiem z 23 marca 2023 r. oddalił

odwołanie Z. M. od decyzji Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z

9 sierpnia 2022 r. wstrzymującej ubezpieczonej wypłatę części uzupełniającej

emerytury rolniczej za okres od 1 lutego 2020 r. do 31 maja 2022 r. z powodu

prowadzenia działalności rolniczej z małżonkiem, który nie podlegał ubezpieczeniu

społecznemu rolników z mocy ustawy i zobowiązał ubezpieczoną do zwrotu

nienależnie pobranego świadczenia za powyższy okres w kwocie 25.829,45 zł z

odsetkami.

Sąd Okręgowy ustalił, że ubezpieczona (ur. (…) 1955 r.) posiada prawo do

emerytury z powszechnego systemu emerytalnego od 13 marca 2016 r. W dniu 25

kwietnia 2016 r. ubezpieczona złożyła wniosek o przyznanie prawa do emerytury

rolniczej, wskazując, iż jest współwłaścicielką gospodarstwa rolnego o powierzchni

11,568 ha, nie zaprzestała prowadzenia działalności rolniczej, uprawniona jest do

emerytury z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a jej mąż podlega ubezpieczeniom

społecznym rolników z mocy ustawy. Decyzją z 9 maja 2016 r. organ rentowy

przyznał ubezpieczonej prawo do emerytury rolniczej od 1 kwietnia 2016 r., która

składa się z części składowej i części uzupełniającej. Organ rentowy w pkt II.1

pouczenia zawartego w decyzji wskazał, że uprawniony obowiązany jest zawiadomić

jednostkę organizacyjną Kasy wypłacającą emeryturę o okolicznościach mających

wpływ na prawo do świadczenia lub ich wysokość oraz na żądanie przedkładać

dowody dla stwierdzenia dalszego istnienia prawa do świadczeń. W razie zajścia

okoliczności mających wpływ na wstrzymanie wypłaty lub obniżenie wysokości

świadczeń nie należy podejmować nieprzysługujących kwot. Wypłata świadczeń

zostanie wstrzymana, jeśli - mimo pouczenia lub żądania Kasy - uprawniony nie

przedłoży w terminie dowodów, stwierdzających dalsze istnienie prawa do

świadczenia. Nadto w pkt IV pouczenia wyjaśniono, że osoba, która nienależnie

pobrała świadczenia, jest zobowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane uważa

się świadczenia: 1) wypłacone, mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie

lub zawieszenie do nich prawa albo wstrzymanie wypłaty w całości, lub w części,

jeżeli osoba pobierająca świadczenia była pouczona o braku prawa do ich

II USKP 238/26

3

pobierania; 2) przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub

dokumentów albo w innych wypadkach świadomego wprowadzenia w błąd organu

rentowego przez osobę pobierającą świadczenia; 3) wypłacone z przyczyn

niezależnych od organu rentowego wobec innej niż wskazana w decyzji tego organu.

W dalszej kolejności wskazano zasady zawieszania lub zmniejszania wypłaty części

uzupełniającej emerytury rolniczej wskazując w pkt V ppkt I pouczenia, że część

uzupełniająca emerytury rolniczej podlega zawieszeniu w całości, jeżeli emeryt nie

zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej, albo gdy małżonek emeryta lub

rencisty, z którym prowadzi działalność rolniczą, zostanie wyłączony z ubezpieczenia

społecznego rolników. Dodatkowo w pkt VI pouczenia wyraźnie wskazano, że w celu

ustalenia, czy nie zachodzą okoliczności powodujące zawieszenie emerytury lub

zmniejszenie jej wysokości uprawniony jest zobowiązany w ciągu 14 dni powiadomić

jednostkę organizacyjną Kasy m.in. o uzyskaniu prawa do emerytury lub renty przez

współmałżonka, z którym prowadzi działalność rolniczą.

J. M., małżonek ubezpieczonej, od 1 stycznia 1981 r. do nadal prowadzi

wspólnie z ubezpieczoną działalność rolniczą i z tego tytułu był zgłoszony do

ubezpieczenia społecznego rolników. Decyzją z 21 lipca 2022 r. organ rentowy

przyznał małżonkowi ubezpieczonej od 1 lipca 2022 r. prawo do emerytury rolniczej.

W dniu 15 lipca 2022 r. organ rentowy pozyskał decyzję Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych z 13 stycznia 2020 r. o przyznaniu małżonkowi ubezpieczonej od 18

grudnia 2019 r. prawa do emerytury z powszechnego systemu emerytalnego. W

związku z tym decyzją z 22 lipca 2022 r. organ rentowy stwierdził ustanie

ubezpieczenia społecznego rolników dla J. M. od 14 stycznia 2020 r. na podstawie

art. 16 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zaskarżoną decyzją z 9

sierpnia 2022 r. KRUS wstrzymał wypłatę części uzupełniającej emerytury rolniczej

ubezpieczonej i zobowiązał ubezpieczoną do zwrotu nienależnie pobranych

świadczeń za okres od 1 lutego 2020 r. do 31 maja 2022 r. Zaskarżona decyzja

została wydana na podstawie art. 28 ust. 2 pkt 1 i ust. 4 ustawy (w brzmieniu sprzed

15 czerwca 2022 r.) oraz art. 138 ust. 1 ustawy emerytalnej w zw. z art. 52 ust. 2

ustawy. Zaskarżona decyzja nie była poprzedzona postępowaniem administracyjnym

z udziałem ubezpieczonej. W okresie objętym sporem ubezpieczona wspólnie z

małżonkiem prowadziła działalność rolniczą.

II USKP 238/26

4

Sąd Okręgowy uznał, że odwołanie nie zasługiwało na uwzględnienie.

Powołując się na art. 28 ust. 1 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników (jednolity tekst: Dz. U. z 2025 r., poz.177), Sąd przypomniał, że

zgodnie z brzmieniem przepisu obowiązującym przed 15 czerwca 2022 r., wypłata

emerytury, lub renty rolniczej z ubezpieczenia ulegała częściowemu zawieszeniu na

zasadach określonych w ust. 2-8, jeżeli emeryt lub rencista prowadził działalność

rolniczą. Zawieszenie wypłaty dotyczyło: 1) części uzupełniającej emerytury rolniczej

lub renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, 2) emerytury lub renty inwalidzkiej

z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin w części

równej 95% emerytury podstawowej - i obejmuje całość lub określony ułamek tej

części świadczenia; ilekroć w ust. 3 i 5-7 jest mowa o zawieszeniu wypłaty w całości,

w połowie albo w jednej czwartej - rozumie się odpowiednio zawieszenie wypłaty tej

części świadczenia, jej połowy albo jednej czwartej. Zgodnie z art. 28 ust. 11 ustawy,

w przypadku, gdy rencista lub emeryt uprawniony do emerytury z art. 19 ust. 1

prowadzi działalność rolniczą z małżonkiem podlegającym ubezpieczeniu

emerytalno-rentowemu z mocy ustawy, wypłata nie ulega zawieszeniu. Powyższą

regulacją od 15 czerwca 2022 r. ograniczone zostały wyłącznie do osób

uprawnionych do pobierania rent rolniczych.

Zgodnie z art. 52 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, zasady

zwrotu nienależnie pobranych świadczeń oraz ustalania odsetek za opóźnienia w

wypłacie świadczeń określają przepisy emerytalne, a także przepisy ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych oraz ustawy o świadczeniach pieniężnych w

razie choroby i macierzyństwa. W myśl art. 138 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2025 r.,

poz. 1749 ze zm., dalej jako: „ustawa emerytalna”) osoba, która nienależnie pobrała

świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia w

rozumieniu ust. 1 uważa się: 1) świadczenia wypłacone mimo zaistnienia

okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo

wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości, lub w części, jeżeli osoba pobierająca

świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 2) świadczenia

przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań, lub dokumentów albo w

II USKP 238/26

5

innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą

świadczenia.

Sąd Okręgowy podał, że bezsporną w sprawie okolicznością było, iż

ubezpieczona, składając wniosek o emeryturę rolniczą, poinformowała organ

rentowy o wszystkich okolicznościach uzasadniających wypłatę jej emerytury

rolniczej w pełnej wysokości, w tym w szczególności o legitymowaniu się tytułem

współwłaściciela gospodarstwa rolnego, dalszym prowadzeniu działalności rolniczej

wspólnie z małżonkiem podlegającym ubezpieczeniom rolniczym z mocy ustawy

oraz o uzyskanym przez siebie prawie do emerytury z powszechnego systemu

emerytalnego. W oparciu o te informacje organ rentowy prawidłowo od miesiąca

złożenia wniosku to jest od 1 kwietnia 2016 r., przyznał ubezpieczonej prawo do

świadczenia emerytalnego, podejmując zarówno wypłatę części podstawowej oraz

części uzupełniającej. Sąd Okręgowy podał, że sporne pozostało wyłącznie

ustalenie, czy odwołująca została prawidłowo pouczona o okolicznościach, w których

świadczenie staje się nienależne i podlega zwrotowi. Mając na uwadze zgromadzony

w sprawie materiał dowodowy, w tym zwłaszcza uwzględniwszy, że z pouczenia

zawartego w pierwszej decyzji przyznającej ubezpieczonej emeryturę rolniczą

wyraźnie wynika, że część uzupełniająca świadczenia ulega zawieszeniu, gdy

małżonek emeryta lub rencisty, z którym prowadzi działalność rolniczą, zostanie

wyłączony z ubezpieczenia społecznego rolników. Sąd ten zaznaczył, że gdyby

pouczenie ograniczyło się wyłącznie do powyższej informacji, to faktycznie uznać

należy, że ubezpieczona mogła nie wiedzieć, że uzyskanie przez małżonka

emerytury z powszechnego systemu wyłącza go z ubezpieczenia społecznego

rolników, zwłaszcza w sytuacji, gdy ona sama, mimo pobierania świadczenia

emerytalnego z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, uzyskała także prawo do

świadczenia rolniczego. Sąd Okręgowy podkreślił, że pouczenie zawierało

doprecyzowanie okoliczności, które mogą powodować zawieszenie lub zmniejszenie

wysokości emerytury lub renty, przez podanie w punkcie VI pouczenia obowiązku

poinformowania organu rentowego m.in. o uzyskaniu przez współmałżonka, z którym

prowadzi działalność rolniczą prawa do emerytury lub renty. W ocenie Sądu

Okręgowego zestawienie obu tych norm prawnych przepisów dawało jasną i

klarowaną informację dla uprawnionego o okolicznościach, o których musi

II USKP 238/26

6

poinformować organ rentowy, z uwagi na możliwość ich wpływu na wysokość

świadczenia uprawnionego. Sąd zwrócił również uwagę, że nie bez znaczenia było

także to, że sytuacje, które wymagają reakcji ze strony osoby uprawnionej do

świadczenia, zostały wymienione w przepisie enumeratywnie w sposób, który nie

powinien powodować jakichkolwiek wątpliwości interpretacyjnych dla przeciętnie

rozumującego człowieka. Ponadto, ilość tych przypadków jest niewielka

(ograniczona została do 8), co dodatkowo wykluczyło możliwość uznania, że

ubezpieczona nie była w stanie dopasować swojej sytuacji do przypadków

wymienionych w punkcie VI pouczenia.

Sąd Okręgowy doszedł do przekonania, że ubezpieczona niewątpliwie, w

oparciu o zawarte w decyzji pouczenia, powinna mieć świadomość sytuacji, o których

bezwzględnie powinna poinformować organ rentowy, z uwagi na możliwość ich

wpływu na wysokość pobieranej przez nią emerytury rolniczej. Zaniechanie tego

obowiązku obecnie nie może natomiast skutkować odstąpieniem od żądania zwrotu

nienależnie pobranych przez ubezpieczoną świadczeń za okres od 1 lutego 2020 r.,

to jest od miesiąca następującego po miesiącu, w którym małżonek ubezpieczonej

został wyłączony z ubezpieczenia społecznego rolników, do 31 maja 2022 r., do

miesiąca, w którym warunek zawieszenia wypłaty części uzupełniającej w przypadku

prowadzenia działalności rolniczej z małżonkiem, który został wyłączony z

ubezpieczenia emerytalno - rentowego obejmował zarówno emerytów i rencistów.

Od 15 czerwca 2022 r. przepis ten ograniczony został wyłącznie do rencistów, zatem

od 15 czerwca 2022 r. zawieszenie części uzupełniającej emerytury obejmuje

wyłącznie rencistów. Z uwagi na fakt, że zaległość dotyczyła okresu sprzed czerwca

2022 r., to koniecznym było odniesienie się do przepisów ówcześnie obowiązujących,

a które dotyczyły także emerytów. Sąd Okręgowy stwierdził, że organ rentowy wydał

prawidłową decyzję, co skutkowało oddaleniem odwołania ubezpieczonej.

Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z 29 lutego 2024 r. na skutek apelacji

ubezpieczonej Z. M. od wyroku Sądu Okręgowego w Częstochowie z dnia 23 marca

2023 r. zmienił zaskarżony wyrok i poprzedzającą go decyzję organu rentowego i

stwierdził, że ubezpieczona Z. M. nie jest zobowiązana do zwrotu kwoty 25.829,45

zł wraz z odsetkami.

II USKP 238/26

7

Sąd Apelacyjny uznał, że apelacja ubezpieczonej zasługiwała na

uwzględnienie. Słusznie podnosi apelująca, że w dacie wydania zaskarżonej decyzji

norma prawna zawarta w art. 28 ustawy dotyczyła wyłącznie zawieszenia rent

rolniczych, a nie także emerytur rolniczych. Przed 15 czerwca 2022 r. norma prawna

zawarta w art. 28 ust. 1 ustawy stanowiła, że wypłata emerytury lub renty rolniczej z

ubezpieczenia ulegała częściowemu zawieszeniu na zasadach określonych w ust. 2-

8, jeżeli emeryt lub rencista prowadził działalność rolniczą. Natomiast zgodnie z art.

28 ust. 2 pkt 1 ustawy zawieszenie wypłaty dotyczyło części uzupełniającej emerytury

rolniczej lub renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy. Nadto, zgodnie z art. 28

ust. 3 ustawy wypłata ulegała zawieszeniu w całości, jeżeli emeryt lub rencista nie

zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej, z zastrzeżeniem ust. 5-7 i 9-11. W

wypadku, gdy rencista lub emeryt uprawniony do emerytury rolniczej z art. 19 ust. 1

ustawy prowadził działalność rolniczą z małżonkiem podlegającym ubezpieczeniu

rolników z mocy ustawy, wypłata nie ulegała zawieszeniu (art. 28 ust. 11 ustawy). Na

podstawie stanu prawnego sprzed 15 czerwca 2022 r. organ rentowy uznał, że skoro

małżonek ubezpieczonej nie podlegał ubezpieczeniu rolników w związku z nabyciem

prawa do emerytury z powszechnego systemu emerytalnego, to nie została

spełniona przesłanka z art. 28 ust. 11 ustawy. W związku z tym część uzupełniająca

emerytury rolniczej ubezpieczonej podlegała zawieszeniu.

Należy przypomnieć, że na podstawie ustawy z 28 kwietnia 2022 r. o zmianie

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2022 r. poz. 1155) norma

prawna zawarta w art. 28 otrzymała nowe brzmienie. Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy

wypłata renty rolniczej z ubezpieczenia ulega częściowemu zawieszeniu na

zasadach określonych w ust. 2-8, jeżeli rencista prowadzi działalność rolniczą.

Zgodnie z art. 28 ust. 2 pkt 1 ustawy zawieszenie wypłaty dotyczy części

uzupełniającej renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy. Zgodnie z art. 28 ust. 3

ustawy wypłata ulega zawieszeniu w całości, jeżeli rencista nie zaprzestał

prowadzenia działalności rolniczej, z zastrzeżeniem ust. 5-7 i 9-11. Nadto, zgodnie z

art. 28 ust. 11 ustawy w przypadku, gdy rencista prowadzi działalność rolniczą z

małżonkiem podlegającym ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu (ubezpieczeniu

rolników) z mocy ustawy, wypłata nie ulega zawieszeniu. Wyżej wymieniona ustawa

z 28 kwietnia 2022 r. weszła w życie z dniem 15 czerwca 2022 r. i nie zawierała

II USKP 238/26

8

przepisów przejściowych w zakresie stosowania art. 28 ustawy. Jedynie art. 3 ustawy

zmieniającej wskazywał, że emerytury rolnicze, których wypłata uległa częściowemu

zawieszeniu przed dniem wejścia w życie ustawy ze względu na niezaprzestanie

prowadzenia działalności rolniczej, wypłaca się w pełnej wysokości od dnia wejścia

w życie ustawy bez wydawania decyzji o wznowieniu zawieszonej wypłaty.

Sąd Apelacyjny powołał się na stanowisko przedstawione w doktrynie oraz w

orzecznictwie, w którym przyjmuje się, że brak podstawy prawnej może wystąpić

między innymi w sytuacji, gdy decyzja administracyjna została podjęta na podstawie

przepisu prawa, który utracił moc obowiązującą w wyniku uchylenia, a przepisy

przejściowe nie dają podstaw do jego zastosowania (A. Adamczyk, Weryfikacja

decyzji ostatecznych w trybach nadzwyczajnych, w: Postępowanie administracyjne,

red. L. Bielecki, P. Kuczkowski). Według Sądu odwoławczego sądowa ocena

legalności decyzji rentowej następuje według stanu prawnego istniejącego w dacie

jej wydania. W dacie wydania zaskarżonej decyzji (niepoprzedzonej wszczęciem

postępowania w stosunku do ubezpieczonej) brak było regulacji prawnych

dotyczących zawieszenia emerytur rolniczych w związku z prowadzoną działalnością

rolniczą. Oznacza to, że brak było podstawy prawnej do zawieszenia części

emerytury rolniczej ubezpieczonej, a następnie domagania się zwrotu pobranych

świadczeń.

Sąd odwoławczy podzielił przy tym pogląd Sądu Okręgowego, potwierdzając,

że ubezpieczona została prawidłowo pouczona przez organ rentowy o sytuacji, w

której jej emerytura rolnicza została częściowo zawieszona. W pouczeniu do decyzji

przyznającej prawo do emerytury rolniczej ubezpieczona została zobowiązana do

powiadomienia organu rentowego o uzyskaniu prawa do emerytury lub renty przez

współmałżonka, z którym prowadzi działalność rolniczą, celem ustalenia, czy nie

zachodzą okoliczności powodujące zawieszenie jej emerytury rolniczej. Wobec

powyższego Sąd uznał za niezasadny zarzut naruszenia art. 52 ust. 2 ustawy w zw.

z art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy emerytalnej w zakresie wadliwego pouczenia o braku

prawa do pobierania emerytury rolniczej w całości. Kierując się powyższymi

przesłankami, Sąd Apelacyjny uwzględnił apelację odwołującej i stwierdził, że

ubezpieczona nie jest zobowiązana do zwrotu pobranych świadczeń emerytalnych.

II USKP 238/26

9

Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wniósł skargę

kasacyjną od powyższego orzeczenia. W podstawach skargi kasacyjnej wskazał na

naruszenie prawa materialnego, to jest: art. 28 ust. 1 w zw. z art. 28 ust. 2 oraz art.

28 ust. 3 i art. 28 ust. 11 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników (Dz.U. z 2020 r. poz. 174, w brzmieniu przed zmianami z 15

czerwca 2022 r.) w zw. z art. 52 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2024 r. poz. 90) oraz art. 138 ust. 1

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych przez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż brak było

podstawy prawnej do zawieszenia części emerytury rolniczej ubezpieczonej, a

następnie domagania się zwrotu pobranych świadczeń, w sytuacji, gdy prawidłowe

zastosowanie przywołanych przepisów dawało podstawy do wydania zaskarżonej

decyzji, bowiem koniecznym było odniesienie się do przepisów ówcześnie

obowiązujących, a które dotyczyły także emerytów.

W związku z powyższym organ rentowy wniósł o zmianę zaskarżonego

wyroku i zobowiązanie ubezpieczonej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia

za okres od 1 lutego 2020 r. do 31 maja 2022 r. wraz z odsetkami, a także o

zasądzenie od odwołującej na rzecz organu rentowego kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna podlega uwzględnieniu.

Stosownie do art. 39813 § 1 i 2 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w

granicach skargi kasacyjnej i jej podstaw przy związaniu ustaleniami faktycznymi

stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia, jeżeli skarga nie zawiera zarzutu

naruszenia przepisów postępowania - tak jak w rozpoznawanej sprawie.

Okoliczności faktyczne rozpoznawanej sprawy nie budzą wątpliwości, sporna

pozostaje ich ocena w świetle przepisów prawa materialnego.

W zaskarżonej decyzji organ rentowy wstrzymał Z. M. wypłatę części

uzupełniającej emerytury rolniczej za okres od 1 lutego 2020 r. do 31 maja 2022 r. z

powodu prowadzenia działalności rolniczej z małżonkiem, który nie podlegał

ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy i zobowiązał ubezpieczoną do

II USKP 238/26

10

zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za powyższy okres w kwocie 25.829,45

zł z odsetkami.

Podstawę prawną zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczenia

społecznego rolników reguluje art. 52 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników, zgodnie z którym zasady zwrotu nienależnie pobranych świadczeń oraz

ustalania odsetek za opóźnienia w wypłacie świadczeń określają przepisy

emerytalne, a także przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz

ustawy o świadczeniach pieniężnych w razie choroby i macierzyństwa. W tym

zakresie zastosowanie znajduje art. 138 ust. 1 i 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych stanowiący, że osoba,

która nienależnie pobrała świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Za

nienależnie pobrane świadczenia uważa się: 1) świadczenia wypłacone mimo

zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń

albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości, lub w części, jeżeli osoba pobierająca

świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 2) świadczenia

przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań, lub dokumentów albo w

innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą

świadczenia.

Organ rentowy stwierdził, że odwołująca pobrała nienależne świadczenie –

część uzupełniająca emerytury rolniczej, gdyż wobec prawidłowego pouczenia przez

organ rentowy w decyzji przyznającej świadczenie nie powiadomiła o

okolicznościach skutkujących ustaniem prawa do tego świadczenia. Takie

stanowisko znalazło również akceptację Sądu pierwszej instancji.

W doktrynie podnosi się, że nienależnie pobrane świadczenie (art. 138 ust. 1

i 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych), które podlega zwrotowi, to świadczenie wypłacone bez podstawy

prawnej, obciążające osobę pobierającą świadczenie, której można przypisać

świadomość (złą wiarę) co do nieprzysługiwania tego świadczenia w całości lub w

części od początku albo w następstwie później zaszłych zdarzeń. O istnieniu tej

świadomości przesądza dokonanie pouczenia ubezpieczonego o okolicznościach

ustania lub zawieszenia prawa do świadczenia albo wstrzymania wypłaty

świadczenia. Pouczenie ma na celu usunięcie wątpliwości co do świadomości w tym

II USKP 238/26

11

względzie osoby pobierającej świadczenie (I. Jędrasik-Jankowska (w:) Komentarz

do ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Prawo do

emerytury z ubezpieczenia i zabezpieczenia społecznego. Komentarz do ustaw z

orzecznictwem, wyd. II, Warszawa 2019, art. 138).

Obowiązek pouczenia emeryta (rencisty) o tych okolicznościach spoczywa na

organie, który dokonuje wypłaty danego świadczenia. Pouczenie powinno być

indywidualnie przesłane każdej osobie pobierającej świadczenie (odpowiednie

pouczenie znajduje się na rewersie każdej decyzji). W świetle obowiązujących

przepisów nie wystarcza bowiem, że emeryt lub rencista mógł z własnej inicjatywy

dowiedzieć się o zasadach zawieszalności prawa do świadczeń. W orzecznictwie

Sądu Najwyższego przyjmuje się również, że w art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy

emerytalnej chodzi o klasyczne pouczenie, w którym organ rentowy informuje

ubezpieczonego, że np. utraci on prawo do świadczenia, gdy wystąpią okoliczności,

które zgodnie z przepisami prawa spowodują utratę tego prawa (wyrok Sądu

Najwyższego z 25 czerwca 2010 r., II UK 66/10, Monitor Prawa Pracy 2011, nr 1, s.

49-51). Za wystarczające dla wypełnienia przesłanki pouczenia o okolicznościach,

których wystąpienie spowoduje ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo

wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości, lub w części, można uznać przytoczenie

przepisów określających te okoliczności, jeżeli jest ono na tyle zrozumiałe, aby

ubezpieczony mógł je odnieść do własnej sytuacji. Z art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy

emerytalnej wynika jednoznacznie, że warunkiem uznania świadczenia za

nienależnie pobrane jest pouczenie o okolicznościach, których wystąpienie w czasie

pobierania świadczenia powoduje konkretne, wymienione skutki. Nie chodzi tu zatem

o pouczenie „o braku prawa do ich pobierania” (świadczeń), jak stanowi powołany

przepis, albowiem dyspozycja tego przepisu byłaby w istocie trudna do

zrealizowania, gdyby opierać się jedynie na jego wykładni językowej (por. wyrok

Sądu Najwyższego z 18 lutego 2009 r., II UK 204/08, LEX nr 7367362). Pouczenie o

okolicznościach, których wystąpienie spowoduje brak prawa do świadczeń, nie może

też odnosić się indywidualnie do pobierającego świadczenie, gdyż nie ma możliwości

przewidzieć, które z okoliczności uregulowanych w licznych przepisach wystąpią u

konkretnego świadczeniobiorcy. W takim sensie wystarczające jest przytoczenie

przepisów określających te okoliczności. Jednakże pouczenie musi być na tyle

II USKP 238/26

12

zrozumiałe, aby pobierający świadczenie mógł je odnieść do własnej sytuacji (wyroki

Sądu Najwyższego z: 31 stycznia 2019 r., III UK 22/18, LEX nr 2617382; 14 maja

2025 r., III USKP 13/24, LEX nr 3872333). Do przyjęcia sankcji zwrotu nienależnego

świadczenia muszą zaistnieć dwie przesłanki. Pierwsza, która przesądza, że

pobrane przez ubezpieczonego świadczenie zostało wypłacone bez podstawy

prawnej i druga, która przypisuje ubezpieczonemu świadomość, co do

nieprzysługiwania tego świadczenia.

W niniejszej sprawie ubezpieczona została zobowiązana do zwrotu

nienależnie wypłaconego świadczenia części uzupełniającej emerytury rolniczej

przyznanej jej przez organ rentowy decyzją z 9 maja 2016 r. Podstawę do zwrotu

wypłaconego świadczenia za okres od 1 lutego 2020 r. do 31 maja 2022 r. stanowiło

ustalenie przez organ rentowy, że małżonek ubezpieczonej nie podlegał

ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy w spornym okresie. W dniu 15

lipca 2022 r. organ rentowy pozyskał decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z

13 stycznia 2020 r. o przyznaniu małżonkowi ubezpieczonej od 18 grudnia 2019 r.

prawa do emerytury z powszechnego systemu emerytalnego. W związku z tym

decyzją z 22 lipca 2022 r. organ rentowy stwierdził ustanie od 14 stycznia 2020 r.

ubezpieczenia społecznego rolników dla J. M. na podstawie art. 16 ust. 3 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników. Wyłączenie męża ubezpieczonej z

ubezpieczenia społecznego rolników skutkowało zastosowaniem wobec niej

przepisów prowadzących do zawieszenia pobieranej przez nią części emerytury

rolniczej. Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

społeczny rolników w brzmieniu obowiązującym sprzed 15 czerwca 2022 r., wypłata

emerytury lub renty rolniczej z ubezpieczenia ulegała częściowemu zawieszeniu na

zasadach określonych w ust. 2-8, jeżeli emeryt lub rencista prowadzi działalność

rolniczą. Zawieszenie wypłaty dotyczy: 1) części uzupełniającej renty rolniczej z

tytułu niezdolności do pracy, 2) emerytury lub renty inwalidzkiej z ubezpieczenia

społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin w części równej 95%

emerytury podstawowej - i obejmuje całość lub określony ułamek tej części

świadczenia; ilekroć w ust. 3 i 5-7 jest mowa o zawieszeniu wypłaty w całości, w

połowie albo w jednej czwartej - rozumie się odpowiednio zawieszenie wypłaty tej

części świadczenia, jej połowy albo jednej czwartej. Wobec niepodlegania męża

II USKP 238/26

13

odwołującej ubezpieczeniu rolniczemu nie mogła ona skorzystać z wyjątku,

przewidzianego w art. 28 ust. 11 ustawy, uprawniającego ją do wypłaty części

świadczenia emerytalnego, który nie mógł ulec zawieszeniu.

Za okoliczność bezsporną Sądy uznały prawidłowe pouczenie ubezpieczonej

przez organ rentowy o sytuacji, w której jej emerytura rolnicza została częściowo

zawieszona. W pouczeniu do decyzji przyznającej prawo do emerytury rolniczej

ubezpieczona została zobowiązana do powiadomienia organu rentowego o

uzyskaniu prawa do emerytury lub renty przez współmałżonka, z którym prowadzi

działalność rolniczą, celem ustalenia, czy nie zachodzą okoliczności powodujące

zawieszenie jej emerytury rolniczej. Ubezpieczona nie podniosła żadnych

okoliczności, które usprawiedliwiłyby niezawiadomienie organu rentowego o

wyłączeniu jej męża z ubezpieczenia społecznego rolników i w następstwie braku

podstaw do wypłaty na jej rzecz świadczenia.

Wbrew stanowisku zaprezentowanemu przez Sąd Apelacyjny organ rentowy

wydał zaskarżoną decyzję z 9 sierpnia 2022 r. na podstawie art. 28 ust. 2 pkt 1 i ust.

4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników uznając, że ubezpieczona pobrała

nienależne świadczenie i w świetle tego organ rentowy zobowiązał (art. 52 ust. 2

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w zw. z art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy

emerytalnej) ubezpieczoną do zwrotu nienależnie pobranego przez nią świadczenia

za sporny okres (karta 88 akta rentowych – symbol 452497).

W ocenie Sądu Najwyższego podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty

naruszenia prawa materialnego są zasadne, co skutkowało uchyleniem

zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego. Przy ustaleniu, że prawidłowo Sąd

pierwszej instancji uznał, że wnioskodawczyni pobrała świadczenie nienależne na

podstawie art. 52 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w zw. z art.

138 ust. 2 pkt 1 ustawy emerytalnej, zobowiązana jest ona do zwrotu świadczenia

zgodnie z zaskarżoną w niniejszym postępowaniu decyzją.

Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i orzekł o wniesionej apelacji co do

istoty przez jej oddalenie na podstawie art. 39816 w zw. z art. 39820 k.p.c. i art. 385

k.p.c. O kosztach zastępstwa procesowego za drugą instancję oraz za postępowanie

kasacyjne orzeczono na zasadzie art. 98 § 1 i 11 i 3 k.p.c. w zw. art. 99 k.p.c. i § 10

ust. 4 pkt 2, § 10 ust. 1 pkt 1 w zw. oraz § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra

II USKP 238/26

14

Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców

prawnych (tj.: Dz.U. z 2026 r., poz. 118 z późn. zm.).

(J.K.)

[a.ł]