Sąd Najwyższy oddalił zażalenie spółki na wyrok uchylający wyrok w sporze o składki

Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 23 września 2024 r. uchylił

zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w Bydgoszczy z dnia 5 kwietnia 2023 r. i

przekazał sprawę do ponownego rozpoznania temu Sądowi.

Sprawa dotyczyła decyzji organu rentowego (z 25 kwietnia 2022 r.), mocą

których Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w Bydgoszczy ustalił podstawę

wymiaru składek na obowiązkowe ubezpieczenia: emerytalne, rentowe,

wypadkowe i zdrowotne oraz kwoty składek z tytułu wykonywania pracy na

II UZ 16/26

2

podstawie dwóch umów zlecenia u płatnika składek U. Sp. z o.o. w B. (dalej jako

płatnik albo Spółka) w odniesieniu do wymienionych w decyzji ubezpieczonych.

Sąd Okręgowy w Bydgoszczy wyrokiem (nazwanym postanowieniem) z dnia

27 czerwca 2023 r. uchylił zaskarżone decyzje i sprawę przekazał organowi

rentowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd ten ustalił, że zaskarżone decyzje zostały doręczone wyłącznie

płatnikowi składek. Nie zostały doręczone osobom, których praw i obowiązków

dotyczyły. Dalej Sąd pierwszej instancji odwołał się do art. 47714 § 21 k.p.c., uznając,

że ów przepis ma w sprawie zastosowanie. Decyzja ustala wymiar zobowiązań

składkowych z tytułu umowy zlecenia. Bezsporne w sprawie jest, że ukraińscy

pracownicy płatnika składek są stroną postępowania. Wszystkim stronom, czyli

także ubezpieczonym, powinien zostać zapewniony dostęp do akt sprawy i do

postępowania, przede wszystkim przed sądem. Sprawę z zakresu ubezpieczeń

społecznych określa więc sytuacja ubezpieczonego wyznaczona indywidulaną

decyzją organu rentowego. Uchybienie w tym zakresie przed organem

administracyjnym (organem rentowym) powoduje, że prowadzenie postępowania

bez udziału strony pozbawia ją możliwości obrony swych praw na tym etapie

postępowania.

Sąd Okręgowy uznał, że przesłanie odwołania jednej ze stron bez

doręczenia decyzji wszystkim uczestnikom postępowania było przedwczesne, a

prowadzenie postępowania bez udziału strony jest rażącym naruszeniem art. 47714

§ 21 k.p.c.

Sąd Apelacyjny, rozpoznając apelację organu rentowego, zauważył, że w

uchwale Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 2023 r., III UZP 5/23 (LEX nr

3571900) stwierdzono, iż uchylenie przez sąd pierwszej instancji zaskarżonej

decyzji organu rentowego oraz przekazanie sprawy temu organowi do ponownego

rozpoznania na podstawie art. 47714 § 21 k.p.c. następuje wyrokiem.

W ocenie Sądu odwoławczego, sporna sprawa nie mieści się w katalogu

rozstrzygnięć, w których sąd pierwszej instancji - zamiast orzec co do istoty - uchyla

zaskarżoną decyzję i przekazuje sprawę organowi rentowemu do rozpoznania.

Takie spojrzenie na sprawę jest akceptowane w judykaturze Sądu Najwyższego

(zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 4 października 2022 r., II UZ 31/22,

II UZ 16/26

3

LEX nr 3491361; z dnia 23 listopada 2022 r., II UZ 44/22, LEX nr 3556446; z dnia

6 czerwca 2023 r., II UZ 18/23, LEX nr 3567539; z dnia 13 grudnia 2023 r., II UZ

14/23, LEX nr 3646727).

Nie budzi także wątpliwości, że płatnik składek w postępowaniu

prowadzonym przez pozwanego z urzędu o objęcie ubezpieczeniem społecznym i

określenie wysokości podstawy wymiaru składek nie ma statusu ubezpieczonego, a

więc nie jest spełniona przesłanka podmiotowa stosowania art. 47714 § 21 k.p.c.

Wobec tego nawet w przypadku, gdy decyzja dotycząca określenia podstawy

wymiaru składek zapadnie z rażącym naruszeniem prawa (także procesowego), nie

jest możliwe jej uchylenie. W rezultacie Sąd Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy i

z tego powodu jego orzeczenie powinno być uchylone (art. 386 § 4 k.p.c.).

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył zażaleniem odwołujący się w całości i

wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, a ewentualnie, gdyby Sąd Najwyższy

uznawał to za możliwe przy odpowiednim stosowaniu art. 39816 k.p.c. domagał się

uchylenia zaskarżonego wyroku i oddalenia apelacji pozwanego. Jednocześnie

skarżący wskazał, że zaskarżone orzeczenie zostało wydane z naruszeniem

(błędnym zastosowaniem) art. 386 § 4 k.p.c. w związku z art. 47714a k.p.c., bowiem

doszło do uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania przy zniesieniu wyłącznie postępowania sądowego, mimo iż

nieważnością dotknięte było postępowanie administracyjne, a zaskarżone decyzje

nigdy nie zostały doręczone zainteresowanym.

W odpowiedzi na zażalenie pozwany wniósł o jego oddalenie oraz

zasądzenie na jego rzecz od skarżącego zwrotu kosztów zastępstwa procesowego

w postępowaniu zażaleniowym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie nie jest zasadne i dlatego zostało oddalone. W orzecznictwie

utrwalony jest pogląd, że kontrola zaskarżonego orzeczenia w trybie zażalenia

(art. 3941 § 11 k.p.c.) ma na celu weryfikację przesłanek między innymi z art. 386

§ 4 k.p.c. (ten przepis wskazał skarżący). Zatem Sąd Najwyższy sprawdza, czy

II UZ 16/26

4

rzeczywiście doszło do nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy

albo że wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w

całości.

Nie ulega również wątpliwości, że postępowanie wywołane zażaleniem na

wyrok kasatoryjny sądu drugiej instancji ma charakter incydentalny i jest

ukierunkowane na zagadnienia procesowe, a nie materialnoprawne. Poza

zakresem kontroli pozostaje prawidłowość stanowiska prawnego sądu drugiej

instancji co do meritum. Antytetyczne spojrzenie na ten środek odwoławczy

prowadziłoby do konkurencji między nim, a skargą kasacyjną. Tymczasem

zażalenie nie stanowi alternatywnego instrumentarium prawnego do

materialnoprawnej oceny poprawności rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji, o

czym zapomina wnoszący zażalenie, gdy formułuje alternatywny wniosek,

domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku i oddalenia apelacji pozwanego

(taki wniosek w tym postępowaniu nie może przynieść spodziewanego rezultatu).

W sprawie linia podziału między Sądem drugiej, a Sądem pierwszej instancji

jest klarowna. Zdaniem Sądu Okręgowego, art. 47714 § 21 k.p.c. ma zastosowanie

w sprawie i dlatego możliwe było uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie

sprawy do organu rentowego. W ocenie Sądu Apelacyjnego, rozpoznawana sprawa

nie mieści się w katalogu spraw, w których sąd pierwszej instancji – zamiast orzec

co do istoty (zasada w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych) – uchyla

decyzję organu rentowego i przekazuje jemu sprawę do rozpoznania.

Problem ten został już wyjaśniony w orzecznictwie Sądu Najwyższego.

W ostatnim czasie miało to miejsce w postanowieniach: z dnia 20 września 2023 r.,

II UZ 35/23 (LEX nr 3607021); z dnia 11 czerwca 2024 r., II UZ 8/24 (LEX nr

3724657), w których wskazano, że płatnik składek w prowadzonych przez organ

rentowy z urzędu sprawach o objęcie ubezpieczeniem społecznym i określenie

wysokości podstawy wymiaru składek nie ma statusu ubezpieczonego, a więc nie

jest spełniona przesłanka podmiotowa stosowania art. 47714 § 21 k.p.c.

W uzasadnieniu wskazanego rozstrzygnięcia wyjaśniono (powołując się na inne

wypowiedzi Sądu Najwyższego, na przykład wyrok z dnia 19 maja 2022 r., I USKP

130/21, LEX nr 3433258 oraz postanowienie z dnia 4 października 2022 r., II UZ

31/22, LEX nr 3491361), że określenie podstawy wymiaru składek nie jest tożsame

II UZ 16/26

5

z nałożeniem na ubezpieczonego zobowiązania. Ergo, uprawnienie sądu pierwszej

instancji do uchylenia decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania

aktualizuje się tylko, gdy decyzja dotyczy zobowiązania ubezpieczonego, wymiaru

tego zobowiązania lub obniżenia świadczenia. W związku z tym nawet w przypadku,

gdy decyzja zapadnie z rażącym naruszeniem prawa (także procesowego), nie jest

możliwe jej uchylenie.

Przeto ma rację Sąd Apelacyjny, że w sprawie nie zaistniały przesłanki do

zastosowania art. 47714 § 21 k.p.c. Tym samym jasne jest, że wyrok Sądu pierwszej

instancji nie mógł się ostać, skoro Sąd ten uchylił się od obowiązku merytorycznego

rozpoznania sprawy.

Sumując, nie można zgodzić się ze skarżącym, że doszło w sprawie do

pogwałcenia norm prawa procesowego (art. 47714a k.p.c.). Jak już wyżej wskazano,

charakter zażalenia nie ma na celu udzielania merytorycznych wskazówek, jak

powinien postąpić sąd powszechny przy rozpoznawaniu konkretnej sprawy z

zakresu ubezpieczeń społecznych. Sąd drugiej instancji nie ma obowiązku

przekazać sprawy bezpośrednio do organu rentowego, jeśli – jego zdaniem – jest

możliwe zakończenie sporu na drodze sądowej.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł z mocy art. 39814 k.p.c. w związku z

art. 3941 § 3 k.p.c. Sąd Najwyższy nie orzekał o kosztach postępowania

zażaleniowego, gdyż postępowanie w sprawie nie zostało zakończone (art. 108 § 1

zdanie pierwsze k.p.c.).

AGM

[a.ł]