Sąd Najwyższy oddalił zażalenie ZUS na uchylenie wyroku w sprawie emerytury

Sąd Apelacyjny w Łodzi, wyrokiem z 2 września 2025 r., III AUa 415/24,

orzekając w sprawie z odwołania K.M. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych Oddziału w Tomaszowie Mazowieckim, po rozpoznaniu apelacji

odwołującej się, uchylił wyrok Sądu Okręgowego w Łodzi z 13 marca 2025 r., VIII U

2357/24, i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu w Łodzi do ponownego

rozpoznania.

Sąd ten w uzasadnieniu wyroku zwrócił uwagę, że odwołująca się we

wniosku złożonym w organie rentowym z 3 września 2024 r. wyraźnie określiła

II UZ 46/26

2

zakres żądania wnosząc o ponowne obliczenie wysokości emerytury w wieku

powszechnym z pominięciem art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.

U. z 2025 r., poz. 1749 ze zm., dalej jako ustawa emerytalna) oraz wypłacenie

wyrównania świadczenia od 1 września 2022 r. Również w odwołaniu od

kontestowanej w niniejszej sprawie decyzji ponowiła wniosek o przeliczenie

świadczenia wskazując m.in. na art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej jako podstawę

zgłoszonego żądania.

W świetle powyższego, w ocenie Sądu Apelacyjnego, dokonanie przez Sąd

Okręgowy analizy w kierunku możliwości ponownego ustalenia wysokości

świadczenia emerytalnego odwołującej się w związku z wyrokiem Trybunału

Konstytucyjnego w sprawie SK 140/20 w oparciu o przepis art. 145a k.p.a., jak i art.

190 ust. 4 Konstytucji RP, było i jest bezprzedmiotowe.

Sąd odwoławczy wskazał, że stanowisko odwołującej się doprecyzowane w

złożonym odwołaniu było w tym zakresie jednoznaczne, wyrok Trybunału

Konstytucyjnego nie został ogłoszony, a zatem nie żądała wznowienia

postępowania na podstawie art. 145a k.p.a., a wniosek został oparty na art. 114

ust. 1 ustawy emerytalnej. W takich też granicach powinien orzekać Sąd pierwszej

instancji.

W związku z powyższym, Sąd drugiej instancji poprzestał na stwierdzeniu,

że rację ma Sąd pierwszej instancji argumentując, w nawiązaniu do postanowienia

Sądu Najwyższego z 10 stycznia 2014 r., III UZP 3/13, że - co do zasady -

przepisem, na podstawie którego może dojść do wzruszenia decyzji organu

rentowego wydanej w oparciu o akt normatywny uznany orzeczeniem Trybunału

Konstytucyjnego za niezgodny z Konstytucją, jest art. 145a k.p.a. w związku z art.

190 ust. 4 Konstytucji.

Dalej Sąd Apelacyjny wskazał, że w okolicznościach przedmiotowej sprawy

nie sposób jednak zaakceptować stanowiska Sądu Okręgowego kwestionującego a

priori możliwość zastosowania art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej. Instytucja ta nie

jest wznowieniem postępowania sensu stricto, lecz swoistą podstawą ponownego

ustalenia prawa do świadczeń emerytalno-rentowych lub ich wysokości przy

wykorzystaniu mniej rygorystycznych podstaw niż określone w przepisach

II UZ 46/26

3

procedury administracyjnej. Jest instytucją, której zastosowanie nie rodzi

ograniczonej retroaktywności, jak w przypadku rozstrzygnięć opartych na treści art.

145a k.p.a. i art. 190 ust. 4 Konstytucji, lecz skutkuje ustaleniem na przyszłość. Sąd

zwrócił uwagę, że w niniejszej sprawie mamy do czynienia z sytuacją atypową,

gdyż wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r., SK 140/20,

stwierdzający, iż art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej w zakresie, w jakim dotyczy

osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym

przepisie, przed 6 czerwca 2012 r. jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2

Konstytucji, nie został opublikowany, co wyłączyło możliwość wzruszenia wydanych

na podstawie art. 145a k.p.a. decyzji emerytalnych.

W ocenie Sądu odwoławczego regulacja zawarta w art. 114 ust. 1 ustawy

emerytalnej stanowi ustawowe uprawnienie ubezpieczonego do żądania

ponownego ustalenia także wysokości świadczenia w oparciu o wskazane

przesłanki z gwarancją prawa do sądu w rozumieniu art. 45 Konstytucji.

Uprawnienie to może być również oparte na zarzucie niekonstytucyjności przepisu,

w oparciu o który dokonano ustalenia wysokości świadczenia. Wobec powyższego

nie mamy w tym przypadku do czynienia z kwestią konkurencji stosowania instytucji

z art. 145a k.p.a. i art. 114 ustawy emerytalnej, co stwarza konieczność dokonania

oceny zagadnienia z perspektywy argumentacji zawartej w postanowieniu Sądu

Najwyższego z 29 października 2020 r., III UZP 4/20.

Tym samym Sąd Apelacyjny wskazał, że obowiązkiem sądu powszechnego,

którego rolą jest także bezpośrednie stosowanie przepisów Konstytucji, jest

zbadanie również podniesionego przez ubezpieczoną zarzutu niekonstytucyjności,

z zastosowaniem regulacji z art. 8 Konstytucji. W zaistniałym stanie prawnym,

wobec nieopublikowania wyroku Trybunału Konstytucyjnego, SK 140/20, nie

powstały skutki określone w art. 190 ust. 3 Konstytucji, a zatem wytworzyła się

sytuacja, w której to na sądach spoczywa powinność podjęcia takiego

rozstrzygnięcia, które w realiach zaistniałego stanu faktycznego i prawnego będzie

prowadziło do osiągnięcia w możliwie jak najwyższym stopniu stanu zgodności z

obowiązującym prawem rozumianym całościowo, tj. z uwzględnieniem aktów

stojących na szczycie hierarchii źródeł prawa, do których z pewnością należy

Konstytucja.

II UZ 46/26

4

Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, że sądy powszechne mają obowiązek

zapewnienia, przy stosowaniu przepisów ustawy i rozporządzeń, poszanowania

standardu unijnego, konwencyjnego oraz konstytucyjnego, czy to przez odmowę

zastosowania przepisów krajowych sprzecznych z prawem unijnym lub prawem

konwencyjnym, czy to przez interpretacyjne zastosowanie Konstytucji.

Wykorzystanie zasad konstytucyjnych (np. wynikających z jej art. 2) przy

rozstrzygnięciu konkretnej sprawy cywilnej uznano również za dopuszczalne w

piśmiennictwie (por.: W. Sanetra: Bezpośrednie stosowanie Konstytucji RP przez

Sąd Najwyższy, Przegląd Sądowy 2017, nr 2, s.5-29, A. Mączyński: Bezpośrednie

stosowanie Konstytucji przez sądy Państwo i Prawo 2000, nr 5, s. 3-14).

Wykorzystanie to polega na zastosowaniu obok normy ustawowej normy

konstytucyjnej zawierającej dyrektywę interpretacyjną. W wyniku tego zabiegu

zrekonstruowana zostanie norma prawna zgodna z Konstytucją.

Kolejnym zagadnieniem, które także wpisuje się w kwalifikację

nierozpoznania istoty sprawy, jest konieczność dokonania oceny, w jakim zakresie

art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej jest do pogodzenia z normą nadrzędną, w

szczególności zawartą w art. 2 Konstytucji. Na powyższą kwestię zwrócił uwagę

Sąd Najwyższy w wyroku z 14 sierpnia 2024 r., III USKP 113/23 poddając w

wątpliwość zachowanie zasady sprawiedliwości społecznej i równego traktowania

ubezpieczonych w sytuacji pobierania także po 1 stycznia 2013 r. emerytury

wcześniejszej i równoczesnego korzystania z ponadprogramowych wzrostów

kapitału oraz składek wynikających z opóźnienia przejścia na emeryturę

powszechną, przy równoczesnym braku pomniejszenia kapitału o pobrane

świadczenia. Wątpliwości w powyższym zakresie nabierają znaczenia zważywszy

nie tylko na istotę świadczenia emerytalnego naliczanego w systemie zdefiniowanej

składki, jak i okoliczność, że wysokość świadczenia emerytalnego nie jest

chroniona jako prawo nabyte. Także w doktrynie podkreślono, że ochrona

emerytalnych praw nabytych nie obejmuje gwarancji niezmienności mechanizmów

ustalania wysokości świadczeń, które mogą ulegać modyfikacjom m.in. ze względu

na sprawiedliwy rozdział środków z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (por K.

Antonow, Glosa do uchwały Sądu Najwyższego III UZP 6/17, OSP 2019 Nr 1, poz.

5). Nie sposób nadto pominąć, że wysokość emerytury nie uzyskuje też

II UZ 46/26

5

bezwzględnej ochrony w ramach konwencyjnego prawa do poszanowania

własności. Jak wynika z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka,

nawet przy przyjęciu, że art. 1 Protokołu o Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i

Podstawowych Wolności gwarantuje świadczenia osobom, które odprowadzały

składki do systemu zabezpieczenia społecznego, to przepis ten nie może być

interpretowany w sposób uprawniający daną osobę do świadczenia w konkretnej

wysokości. Zdaniem Trybunału, ingerencja władzy publicznej w poszanowanie

mienia jest dopuszczalna, o ile jest uzasadniona, zgodna z prawem, realizująca

cele mieszczące się w granicach interesu publicznego a nadto proporcjonalna i nie

nadmierna.

Dysonans w tym zakresie pogłębia się, jeżeli uwzględnimy, że

ubezpieczona, która nabyła prawo do emerytury w obniżonym wieku od 6 marca

2012 r. pobierała ją także przez znaczny okres po 1 stycznia 2013 r. Przez ten

okres zgromadzony kapitał (składki i kapitał początkowy) narastał z uwagi na

coroczne waloryzacje a także obniżenie wartości dożycia, co przełożyło się także

na ostateczną wysokość emerytury w wieku powszechnym. W konsekwencji,

składki ubezpieczonej wzrosły w dacie przyznania emerytury w 2022 r. do kwoty

402.771,48 zł, podobnie jak wartość kapitału, która wzrosła do 750.222,65 zł.

Średnie dalsze trwanie życia uległo natomiast zmniejszeniu do 174 miesięcy. Tym

samym emerytura ubezpieczonej, ustalona z pominięciem art. 25 ust. 1b ustawy

emerytalnej ulegnie podwyższeniu jedynie dlatego, że pobierając wcześniejszą

emeryturę kumulowała nadprogramowe przyrosty z tytułu waloryzacji składek i

kapitału.

W świetle powyższego, zdaniem Sądu Apelacyjnego dla właściwej oceny

zarzutu niekonstytucyjności wynikającego z art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej

pomniejszenia wysokości emerytury ubezpieczonej, konieczne jest ustalenie w

jakim zakresie pomniejszenie to może mieć zastosowanie w stosunku do

ubezpieczonej bez naruszenia art. 2 Konstytucji i wyrażonej w nim zasady

demokratycznego państwa prawa.

Z powyższych względów, z uwagi na nierozpoznanie istoty sprawy, Sąd

Apelacyjny uchylił wyrok Sądu Okręgowego i sprawę przekazał temu sądowi do

ponownego rozpoznania.

II UZ 46/26

6

Z rozstrzygnięciem tym nie zgodził się organ rentowy zarzucając wyrokowi

Sądu drugiej instancji rażące naruszenie: 1/ art. 386 § 4 k.p.c. przez błędne

zastosowanie przewidzianego w nim sposobu rozstrzygnięcia i bezpodstawne

uchylenie wyroku oraz przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania, podczas gdy w przedmiotowej sprawie nie zachodzi przesłanka

uzasadniająca wydanie orzeczenia kasatoryjnego, a mianowicie nierozpoznanie

istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji, bowiem Sąd Okręgowy w Łodzi odniósł

się do meritum sprawy, tj. do treści zaskarżonej decyzji, którą organ rentowy

odmówił wznowienia postępowania w sprawie wysokości emerytury zakończonego

decyzją z 25 października 2022 r. w związku z wyrokiem Trybunału

Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r., oraz do żądania odwołującej, tj. do

ponownego obliczenia wysokości emerytury powszechnej przyznanej decyzją z 25

października 2022 r. z pominięciem art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej w związku

ze stwierdzeniem niekonstytucyjności tego przepisu, analizując sprawę zarówno w

aspekcie faktycznym, jak również prawnym, uznając, że odwołanie ubezpieczonej

jest niezasadne i jako takie podlega oddaleniu, nie tylko dlatego, że wyrok

Trybunału Konstytucyjnego nie został ogłoszony w Dzienniku Ustaw, ale również

dlatego, że wydając decyzję z 25 października 2022 r. organ rentowy działał na

podstawie przepisu, który wówczas obowiązywał i korzystał z domniemania

konstytucyjności, a zatem nie można mówić o błędzie organu rentowego w

rozumieniu art. 114 ust. 1 pkt 6 ustawy emerytalnej; 2/ art. 4779 §1 i art. 47714 §1

k.p.c. przez pominięcie faktu, iż w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych

przedmiot i zakres rozpoznania sprawy oraz wyroku sądu przede wszystkim

wyznacza treść zaskarżonej decyzji, a dopiero w dalszej kolejności zakres

odwołania i w konsekwencji całkowite zignorowanie treści zaskarżonej w niniejszej

sprawie decyzji z 18 września 2024 r., którą organ rentowy odmówił wznowienia

postępowania zakończonego decyzją z 25 października2022 r. w sprawie

wysokości emerytury wnioskodawczyni w związku z wyrokiem Trybunału

Konstytucyjnego, co w konsekwencji doprowadziło do nieprawidłowego ustalenia

przez Sąd Apelacyjny w Łodzi przedmiotu sporu w niniejszej sprawie.

Wskazując na powyższe organ rentowy wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

II UZ 46/26

7

W odpowiedzi na zażalenie odwołująca się wniosła o oddalenie zażalenia

oraz o zasądzenie od organu rentowego na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania

zażaleniowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie organu rentowego okazało się bezzasadne.

Należy przypomnieć, że postępowanie apelacyjne ma charakter

merytoryczny, co oznacza, że sąd drugiej instancji nie może ograniczać się do

oceny zarzutów apelacyjnych, lecz musi - niezależnie od ich treści - dokonać

ponownie własnych ustaleń, a następnie poddać je ocenie pod kątem prawa

materialnego (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 31 stycznia

2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008 nr 6, poz. 55). Zasadne wniesienie apelacji

powinno zatem prowadzić przede wszystkim do wydania orzeczenia

reformatoryjnego, a wyjątkowo tylko orzeczenia kasatoryjnego. Z art. 386 k.p.c.

wynika, że sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę

do ponownego rozpoznania tylko w trzech wypadkach: w razie stwierdzenia

nieważności postępowania (art. 386 § 2 k.p.c.), w razie nierozpoznania przez sąd

pierwszej instancji istoty sprawy albo, gdy wydanie wyroku wymaga

przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości (art. 386 § 4 k.p.c.).

Ponadto, w orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że zaistnienie przesłanek do

uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, nie statuuje

obowiązku, a jedynie możliwość rozstrzygnięcia kasatoryjnego (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z 9 lipca 2009 r., II PK 311/08, LEX nr 533041; z 13 listopada 2002 r.,

I CKN 1149/00, LEX nr 75293 i z 5 lutego 2002 r., I PKN 845/00, OSNP 2004 nr 3,

poz. 46).

Jak wspomniano wyżej, w art. 386 § 4 k.p.c. zostały sformułowane przyczyny

uchylenia wyroku z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania. Są nimi

nierozpoznanie przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy i konieczność

przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Odnośnie do pierwszej z

powołanych przesłanek uchylenia wyroku do ponownego rozpoznania, w

II UZ 46/26

8

orzecznictwie Sądu Najwyższego zauważa się, że Kodeks postępowania cywilnego

posługuje się pojęciem „istota sprawy” w wielu miejscach i w różnych kontekstach

normatywnych. Ilekroć ustawodawca odwołuje się do pojęcia „istota sprawy”,

zawsze nawiązuje do jej meritum, a więc do tych czynników postępowania, które

warunkują orzeczenia o istocie żądań i twierdzeń stron. Przeważnie ustawodawca

czyni to zresztą w celu odróżnienia zagadnień merytorycznych od kwestii czysto

procesowych (formalnych, incydentalnych, wpadkowych). „Rozpoznanie istoty

sprawy” jest pojęciem węższym niż rozpoznanie i rozstrzygnięcie sprawy w ogóle.

Nie może być też utożsamiane ani kojarzone z rozpoznaniem tylko kwestii

formalnoprawnych. Może ono bowiem oznaczać wyłącznie zbadanie materialnej

(istotnej) podstawy żądania pozwu oraz ewentualnie, merytorycznych zarzutów

pozwanego. Zatem, a contrario, nierozpoznanie istoty sprawy to zaniechanie przez

sąd tego właśnie badania (wyrok Sądu Najwyższego z 23 września 1998 r., II CKN

897/97, OSNC 1999 nr 1, poz. 22). W judykaturze pojęcie to interpretowane jest

jako wadliwość rozstrzygnięcia, polegająca na wydaniu przez sąd pierwszej

instancji orzeczenia, które nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy,

bądź na zaniechaniu zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych

zarzutów strony z powodu bezpodstawnego przyjęcia, że istnieje przesłanka

materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (postanowienia Sądu

Najwyższego: z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC z 1999 nr 1, poz. 22; z

15 lipca 1998 r., II CKN 838/97, LEX nr 50750; z 3 lutego 1999 r., III CKN 151/98,

LEX nr 519260; z 9 listopada 2012 r., IV CZ 156/12, LEX nr 1231340; z 23

listopada 2012 r., I CZ 147/12, LEX nr 1284698 oraz wyroki tego Sądu: z 12 lutego

2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003 nr 3, poz. 36; z 21 października 2005 r., III CK

161/05, LEX nr 178635 i z 12 listopada 2007 r., I PK 140/07, OSNP 2009 nr 1-2,

poz. 2). Przykładami nierozpoznania istoty sprawy są oddalenie powództwa przez

sąd pierwszej instancji, z uwagi na przyjęcie braku legitymacji procesowej strony,

albo w wyniku stwierdzenia wygaśnięcia lub przedawnienia roszczenia, bez

przeprowadzenia pełnego postępowania dowodowego - w wypadku, gdy sąd

drugiej instancji nie podzieli stanowiska o wystąpieniu tych podstaw oddalenia

żądań (wyroki Sądu Najwyższego: z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC

1999 nr 1, poz. 22 oraz z 14 maja 2002 r., V CKN 357/00, LEX nr 55513).

II UZ 46/26

9

Nierozpoznanie istoty sprawy zachodzi wówczas, gdy sąd pierwszej instancji

rozstrzygnął nie o tym, co było przedmiotem sprawy lub zaniechał w ogóle

zbadania materialnej podstawy żądania, pominął całkowicie merytoryczne zarzuty

zgłoszone przez stronę, rozstrzygnął o żądaniu powoda na innej podstawie

faktycznej niż zgłoszona w pozwie, nie uwzględnił (nie rozważył) wszystkich

zarzutów pozwanego dotyczących kwestii faktycznych czy prawnych rzutujących na

zasadność roszczenia powoda.

W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, nierozpoznanie istoty

sprawy (art. 386 § 4 k.p.c.) polega na nierozpoznaniu przez sąd pierwszej instancji

sprawy w zakresie objętym zaskarżoną decyzją. Chodzi o niedokonanie oceny, czy

decyzja jest prawidłowa w świetle przepisów prawa materialnego i na podstawie

ustalonego stanu faktycznego (wyroki Sądu Najwyższego: z 22 kwietnia 1999 r., II

UKN 589/98, OSNAPiUS 2000 nr 12, poz. 483; z 11 lipca 2007 r., III UK 20/07,

OSNP 2008 nr 17-18, poz. 264 oraz postanowienia: z 15 maja 2018 r., I UZ 7/18,

LEX nr 2555737 i z 28 czerwca 2016 r., I UZ 11/16, LEX nr 2093748; A. Marciniak

(red.), Kodeks postępowania cywilnego. Tom II. Komentarz do art. 2051–42412, wyd.

1, 2019; Zażalenie na orzeczenie kasatoryjne i zakres jego rozpoznania, w: M.

Michalska-Marciniak (red.), Wokół problematyki orzeczeń w postępowaniu

cywilnym, Sopot 2015, s. 153 i n.).

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy należało stwierdzić, że Sąd

Apelacyjny w Łodzi prawidłowo wywiódł, iż rozstrzygnięcie wydane przez Sąd

pierwszej instancji podlegało uchyleniu i przekazaniu do ponownego rozpoznania

na skutek nierozpoznania istoty sprawy.

Do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wówczas, gdy rozstrzygnięcie

sądu pierwszej instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, gdy

zaniechał on zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych

zarzutów strony, bezpodstawnie przyjmując, że istnieje przesłanka

materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (zob. postanowienie

Sądu Najwyższego z 24 października 2024 r., III CZ 181/24). Rozpoznanie istoty

sprawy wymaga zawsze prawidłowego zidentyfikowania jej przedmiotu; bez tego

zabiegu nie jest możliwe dokonanie oceny żądania pozwu w płaszczyźnie prawa

materialnego. Nie jest możliwa zaś ocena tego przedmiotu w sytuacji, gdy

II UZ 46/26

10

uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia uniemożliwia prześledzenie rozumowania

sądu pierwszej instancji (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 14 stycznia 2025

r., III CZ 98/24).

W sprawie niniejszej organ rentowy nieprawidłowo zinterpretował wniosek

ubezpieczonej jako wniosek o wznowienie postępowania w związku z wyrokiem

Trybunału Konstytucyjnego. Tymczasem ubezpieczona złożyła wniosek o ponowne

obliczenie świadczenia, co wynika z treści wniosku jak i z treści odwołania od

kontestowanej w sprawie decyzji, i jako taki powinien zostać rozpoznany.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. w

związku z art. 3941 § 3 k.p.c., orzekł jak w sentencji postanowienia.

[a.ł]

Leszek Bielecki