Sąd Najwyższy oddalił zażalenie ZUS na uchylenie wyroku w sprawie emerytury

Wyrokiem z 22 stycznia 2025 r. (sygn. akt VIIIU 2174/24), wydanym w

sprawie A.K. z odwołania od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w

Łodzi o wznowienie postępowania o wysokość emerytury, Sąd Okręgowy w Łodzi

oddalił odwołanie.

Na skutek apelacji odwołującej, Sąd Apelacyjny w Łodzi III Wydział Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z 24 września 2025 r. (sygn. akt III AUa

197/25), w punkcie pierwszym sprostował oczywistą omyłkę pisarską w wyroku

Sądu Okręgowego w Łodzi w ten sposób, że w miejsce sygnatury akt „VIIIU

2174/23” wpisał sygnaturę akt „VIII U 2174/24” oraz w punkcie drugim uchylił

zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu w Łodzi do ponownego

II UZ 55/26

2

rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach za

postępowanie apelacyjne.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi został zaskarżony do Sądu Najwyższego

zażaleniem, które wywiódł organ rentowy, skarżąc judykat w części dotyczącej

punktu drugiego rozstrzygnięcia, zarzucając naruszenie przepisów postępowania,

tj. art. 386 § 4 k.p.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że Sąd I

instancji nie rozpoznał istoty sprawy, podczas gdy Sąd Okręgowy w Łodzi

dokonując kontroli korespondował z zakresem rozstrzygnięcia zawartego w decyzji

organu rentowego i rozstrzygnął o prawidłowości zaskarżonej decyzji w granicach

jej treści i przedmiotu.

Mając na uwadze powyższe skarżący wniósł o chylenie wyroku w

zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu w Łodzi oraz zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według

norm prawem przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie organu rentowego okazało się nieuzasadnione.

W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że w postępowaniu toczącym

się na skutek zażalenia na orzeczenie o uchyleniu wyroku sądu pierwszej instancji i

przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania, na podstawie art. 386 § 4 k.p.c.,

Sąd Najwyższy poddaje kontroli prawidłowość stwierdzenia nierozpoznania istoty

sporu (art. 386 § 4 k.p.c.) przez sąd pierwszej instancji, to znaczy bada, czy sąd

drugiej instancji prawidłowo pojmował wskazane w tym przepisie przyczyny

uzasadniające uchylenie orzeczenia sądu pierwszej instancji i czy jego

merytoryczne stanowisko uzasadniało taką ocenę postępowania sądu pierwszej

instancji. Innymi słowy, Sąd Najwyższy bada czy rzeczywiście sąd pierwszej

instancji nie rozpoznał istoty sprawy, albo czy rzeczywiście wydanie wyroku

wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Sąd Najwyższy

nie może wkraczać w merytoryczne kompetencje sądu drugiej instancji

rozpoznającego apelację (postanowienie Sądu Najwyższego z 16 listopada 2022 r.,

III UZ 28/22, LEX nr 3521387).

II UZ 55/26

3

Z treści art. 386 § 4 k.p.c. wynika, że sąd drugiej instancji może uchylić

zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania w razie

nierozpoznania istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji. Nierozpoznanie istoty

sprawy odnosi się do roszczenia będącego podstawą powództwa (odwołania) i

zachodzi, gdy sąd pierwszej instancji nie orzekł w ogóle merytorycznie o żądaniach

stron, zaniechał zbadania materialnej podstawy żądania pozwu albo pominął

merytoryczne zarzuty pozwanego. Inaczej rzecz ujmując, nierozpoznanie istoty

sprawy zachodzi wówczas, gdy sąd pierwszej instancji rozstrzygnął nie o tym, co

było przedmiotem sprawy lub zaniechał w ogóle zbadania materialnej żądania (zob.

wyrok Sądu Najwyższego z 6 lutego 2019 r., II PK 290/17, LEX nr 2616203).

Skarżący stoi na stanowisku, że istota sporu została rozpoznana przez Sąd I

instancji, bowiem wskutek stwierdzenia, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego (SK

140/20) nie został opublikowany, to taki stan rzeczy nie wymaga przeprowadzenia

postępowania dowodowego, a tym samym nie zaistniały przesłanki do uchylenia

wyroku Sądu I instancji.

Powyższe stanowisko organu rentowego nie jest zasadne. Należy

przypomnieć, że specyfika postępowania odrębnego w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych polega na tym, że w miejsce schematu „żądanie – wyrok”

występuje szablon „żądanie (wniosek) - decyzja - odwołanie – wyrok” albo przy

działaniu organu rentowego z urzędu, „decyzja - odwołanie – wyrok” (zob. uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 4 sierpnia 2016 r., III UZP 11/16, LEX nr 2086134).

Wzorzec ten daje podstawy do twierdzenia, że w omawianym postępowaniu

odrębnym rozstrzygnięcie sądu koresponduje z zakresem wskazanym w decyzji

administracyjnej. Wynika to z tego, że zgodnie z systemem orzekania w sprawach z

zakresu ubezpieczeń społecznych, w postępowaniu wywołanym odwołaniem sąd

rozstrzyga o prawidłowości zaskarżonej decyzji (art. 47714 § 2 i art. 47714a k.p.c.) w

granicach jej treści i przedmiotu (wyroki Sądu Najwyższego: z 23 kwietnia 2010 r., II

UK 309/09, LEX nr 604210, z 8 października 2015 r., I UK 452/14, LEX nr 1816588;

z 17 marca 2016 r., III UK 83/15, LEX nr 2026236 oraz postanowienia Sądu

Najwyższego: z 22 lutego 2012 r., II UK 275/11, LEX nr 1215286; z 2 marca 2011 r.,

II UZ 55/26

4

II UZ 1/11, LEX nr 844747; z 18 lutego 2010 r., III UK 75/09, OSNP 2011 nr 15-16,

poz. 215 i z 3 lutego 2010 r., II UK 314/09, LEX nr 604214).

O ile nie ma wątpliwości, że treść decyzji administracyjnej dookreśla sferę,

do której ma odnosić się wyrok sądu, o tyle nie jest jasne jaką rolę odgrywa

odwołanie. W wielu judykatach można znaleźć zapatrywanie, że przedmiot

rozpoznania sprawy sądowej wyznacza decyzja oraz wniesione od niej odwołanie

(uchwała Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2014 r., I UZP 4/13, LEX nr 1469177;

wyroki Sądu Najwyższego: z 7 maja 2013 r., I UK 12/13, LEX nr 1331260; z 23

kwietnia 2010 r., II UK 309/09, LEX nr 604210; z 18 lutego 2010 r., IIIUK 75/09,

OSNP 2011 nr 15-16, poz. 215 czy postanowienie Sądu Najwyższego z 2 lutego

2012 r., II UK 275/11, LEX nr 1215286).

Opisywany model został wypracowany w orzecznictwie na typowych,

powtarzalnych sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych i siłą rzeczy ten stan

nie uwzględniał zdarzeń, takich jakie mają miejsce w tle przedmiotowego sporu (na

przykład wątpliwości, co do skutków orzeczeń sądu konstytucyjnego i konieczności

zapewnienia ubezpieczonemu prawa do kontroli konstytucyjnej normy prawnej).

Obserwując genezę sporu (odwołujący wystąpił o wznowienie postępowania,

organ rentowy odmówił wznowienia na podstawie art. 145a k.p.c., zaś Sąd I

instancji oddalił odwołanie), widoczne jest – co słusznie podkreśla Sąd Apelacyjny –

zaniechanie wdania się w spór, co do istoty rzeczy, a temu przecież przyświeca

sądowa kontrola decyzji administracyjnej, zwłaszcza w sytuacji, gdy neguje się

skutki orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. W takim razie konieczna jest

zastępcza kontrola zgodności spornego przepisu (tu art. 25 ust. 1b ustawy

emerytalnej) z Konstytucją RP, tak by uprawniony był uprawniony do efektywnego

środka ochrony prawnej, bo przecież temu służy prawo do sądu jako prawo

podstawowe. Nie może być ono wykluczone wskutek zabiegów formalnych przez li

tylko spojrzenie na spór przez pryzmat przepisów Kodeksu postępowania

administracyjnego, podczas gdy zgłaszający żądanie nie ma obowiązku podania

podstawy prawnej swego żądania, a jego wola (zamiar) został klarownie wyjawiony

w treści wniosku. Stąd pogląd skarżącego, że odwołujący nie wskazał we wniosku

na treść art. 114 ustawy emerytalnej nie uzasadnia wniosków zawartych w

II UZ 55/26

5

zażaleniu. W rezultacie Sąd Okręgowy nie odniósł się do istoty sporu wyznaczonej

przez zaskarżoną decyzję. Nie ma przy tym znaczenia, że występuje różnica

podstawy prawnej – chodzi bowiem o możliwość dokonania oceny sytuacji prawnej

ubezpieczonego w obliczu korzystnego dla niego wyroku Trybunału

Konstytucyjnego. Ubezpieczony domagał się przesądzenia żądania w oparciu o

przepisy prawa materialnego (przeliczenia emerytury), a organ rentowy (później

Sąd I instancji) przeniósł spór na grunt proceduralny. W takim razie rysuje się

kwestia, czy w takiej sytuacji sąd ubezpieczeń społecznych powinien trzymać się

treści decyzji – tak jak zrobił to Sąd I instancji – czy też należy uznać, że „istotą

sprawy” jest przeliczenie emerytury. Wniosek ubezpieczonego obliguje bowiem

organ rentowy do podjęcia działań władczych. One powinny być jak najszybciej

rzetelnie wyjaśnione, tak by zniwelować różnice stanowisk stron, a nie generować

kolejne etapy postępowania (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu: z 22 kwietnia

2026 r., II UZ 52/26, niepubl. i z 2 maja 2026 r., II UZ 70/26, niepubl.).

W takim wypadku warto odwołać się do stanowiska Sądu Najwyższego

wyrażonego w postanowieniu z 29 października 2020 r. (III UZP 4/20, OSNP 2021

nr 6, poz. 71). Sprowadza się ono do stwierdzenia, że w przypadku

niewykonywania przez ustawodawcę wyroku Trybunału Konstytucyjnego podstawę

prawną wzruszenia przez organ rentowy na korzyść ubezpieczonego prawomocnej

decyzji ustalającej wysokość świadczenia stanowi art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy

emerytalnej, gdy nie jest możliwe uchylenie decyzji organu rentowego z przyczyny

określonej w art. 145a k.p.a. z powodu upływu terminu, o którym mowa w art. 146

k.p.a. U podstaw tego stanowiska leży założenie, że nową okolicznością istniejącą

przed wydaniem wzruszanej decyzji organu rentowego jest nieuwzględnienie przez

organ rentowy obowiązującego standardu konstytucyjnego potwierdzone

późniejszym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z 9 czerwca 2016 r., III UZP 4/16, OSNP 2017 nr 12, poz. 167).

Należy także przypomnieć o poglądzie wyrażonym przez Sąd Najwyższy w

wyroku z 27 marca 2014 r. (III UK 115/13, LEX nr 1554419). Stwierdzono tam, że

jeśli ubezpieczony wystąpi z kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa do emerytury

(jej przeliczenie) i domaga się ponownej oceny jego prawa (jego wysokości), to

wniosek taki należy traktować jako złożony w trybie art. 114 ust. 1 ustawy

II UZ 55/26

6

emerytalnej. Jeśli zatem organ rentowy nie stwierdził zaistnienia określonych w tym

przepisie przesłanek do wznowienia postępowania, powinien wydać decyzję

odmawiającą ponownego ustalenia prawa do emerytury. Skoro wydał decyzję

odmawiającą prawa do świadczenia, należy przyjąć, iż doszło do wznowienia

postępowania w sprawie i ponownego rozważenia przez organ rentowy zasadności

roszczeń emerytalnych wnioskodawcy. Rozpoznając odwołanie od zaskarżonej

decyzji, Sąd I instancji powinien zatem skontrolować w pierwszej kolejności

dopuszczalność przedmiotowego wniosku w świetle art. 114 ust. 1 ustawy

emerytalnej, a w razie uznania spełnienia przez ubezpieczonego warunków

wynikających z tego przepisu - dokonać ustaleń w zakresie stanu faktycznego

sprawy, z uwzględnieniem przedłożonych przez wnioskodawcę nowych dowodów i

na tej podstawie ponownie ocenić roszczenia emerytalne ubezpieczonego, w

świetle właściwych przepisów prawa materialnego.

Tym samym stanowisko Sądu odwoławczego jest prawidłowe. Prawidłowo

wskazał na zaniechanie rozpoznania istoty sprawy. W tej sytuacji zażalenie podlega

oddaleniu z mocy art. 3941 § 3 k.p.c. w związku z art. 39814 k.p.c.

Jarosław Sobutka

DS.

[r.g.]