Sąd Najwyższy odrzucił zażalenie ubezpieczonej na umorzenie sprawy o świadczenie uzupełniające

Sąd Okręgowy w Gliwicach wyrokiem z 2 sierpnia 2023 r. zmienił zaskarżoną

decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Zabrzu z 25 października

2021 r. w ten sposób, że przyznał E. M. prawo do świadczenia uzupełniającego na

stałe, poczynając od 1 września 2021 r. (pkt 1) oraz zmienił zaskarżoną decyzję

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Zabrzu z 10 listopada 2021 r. w ten

sposób, że przyznał ubezpieczonej prawo do dodatku pielęgnacyjnego do czasu

ukończenia 75 roku życia, poczynając od 1 września 2021r. (pkt 2).

II UZ 65/26

2

Sąd ten ustalił, iż E. M. urodzona […] 1953 r., od 22 sierpnia 2013 r., to jest

od osiągnięcia wieku emerytalnego, jest uprawniona do emerytury. W dniu 17

września 2021 r. ubezpieczona złożyła wnioski o przyznanie prawa do dodatku

pielęgnacyjnego oraz świadczenia uzupełniającego. W rozpoznaniu tych wniosków

organ rentowy skierował sprawę do lekarza orzecznika ZUS, który w orzeczeniu z 8

października 2021 r. nie stwierdził u ubezpieczonej niezdolności do samodzielnej

egzystencji, a w wyniku sprzeciwu ubezpieczonej, sprawę przekazano do Komisji

Lekarskiej ZUS, która w orzeczeniu z 4 listopada 2021 r., potwierdziła stanowisko

lekarza orzecznika. Wydane orzeczenia, stały się podstawą wydania skarżonych w

niniejszym postępowaniu decyzji. We wniosku o przyznanie świadczenia

uzupełniającego ubezpieczona oświadczyła, że pobiera emeryturę w wysokości

1.255,97 zł miesięcznie.

Celem weryfikacji stanu zdrowia ubezpieczonej w aspekcie prawa do

dodatku pielęgnacyjnego i świadczenia uzupełniającego Sąd pierwszej instancji

dopuścił dowód z opinii biegłych z zakresu medycyny. Na podstawie opinii biegłych

sądowych neurologa A. P. i ortopedy A. G. oraz zespołu biegłych: psychiatry M. J. i

psychologa A. S. Sąd Okręgowy ustalił, że ubezpieczona z przyczyn

psychiatrycznych jest całkowicie niezdolna do pracy i niezdolna do samodzielnej

egzystencji na trwale, ubezpieczona wymaga częściowej pomocy np. asekuracji

podczas wychodzenia z wanny, w sytuacji, gdy umycie się w kabinie prysznicowej

jest niemożliwe. Wymaga pomocy w cięższych pracach w obrębie gospodarstwa

domowego oraz przy robieniu cięższych zakupów, nie jest jednak osobą całkowicie

uzależnioną od opieki i pomocy innych osób. W oparciu o tak ustalony stan

faktyczny Sąd pierwszej instancji uznał odwołanie za uzasadnione. Przywołując art.

75 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych oraz art. 13 ust. 5 tej ustawy, a także art. 1 i art. 2

ustawy z 31 lipca 2019 r. o świadczeniu uzupełniającym dla osób niezdolnych do

samodzielnej egzystencji oraz biorąc pod uwagę miarodajną opinię zespołu

biegłych sądowych z zakresu psychiatrii i psychologii, Sąd pierwszej instancji

stwierdził, że ubezpieczona jest osobą całkowicie niezdolną do pracy i niezdolną do

samodzielnej egzystencji na trwale. W takiej sytuacji przysługuje jej prawo do

dodatku pielęgnacyjnego od 1 września 2021 r., czyli od miesiąca zgłoszenia

II UZ 65/26

3

wniosku (zgodnie z art. 129 ust. 1 ustawy emerytalnej) do ukończenia przez

ubezpieczoną 75 roku życia. Jednocześnie ze względu na istnienie u

ubezpieczonej niezdolności do samodzielnej egzystencji Sąd Okręgowy stwierdził,

że ubezpieczona spełnia także przesłanki do przyznania jej świadczenia

uzupełniającego na stałe, poczynając od 1 września 2021 r., zgodnie z art. 6

ustawy z 31 lipca 2019 r. Z tych wszystkich względów Sąd Okręgowy zmienił

zaskarżone decyzje, orzekając jak w sentencji.

Apelację od powyższego wyroku wniósł organ rentowy, zaskarżając go w

części w zakresie punktu 1 i zarzucając mu naruszenie przepisów prawa

procesowego w postaci art. 4779 k.p.c. w zw. z art. 321 § 1 k.p.c., art. 47710 k.p.c. i

art. 47714 k.p.c. przez przekroczenie przedmiotu i zakresu rozpoznania sprawy

zakreślonego decyzjami organu rentowego z 25 października 2022 r. i z 10

listopada 2022 r. oraz treścią odwołań E. M. od tych decyzji przez wydanie

orzeczenia co do świadczenia uzupełniającego pomimo braku odwołań od decyzji

dotyczących świadczenia uzupełniającego. W oparciu o powyższy zarzut organ

rentowy wniósł o zmianę wyroku w ten sposób, że ubezpieczonej zostanie

przyznane prawo do dodatku pielęgnacyjnego do czasu ukończenia 75 roku życia,

poczynając od 1 września 2021 r.

Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z dnia 19 sierpnia 2025 r. uchylił

zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w Gliwicach z dnia 2 sierpnia 2023 r. w

punkcie 1 i umorzył postępowanie w zakresie dotyczącym prawa do świadczenia

uzupełniającego. Sąd drugiej instancji uznał, że apelacja organu rentowego

zasługuje na uwzględnienie. Sąd odwoławczy podniósł, że kontrolna rola sądu musi

korespondować z zakresem rozstrzygnięcia dokonanego w zaskarżonej decyzji

organu rentowego, bowiem zgodnie z systemem orzekania w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych, w postępowaniu wywołanym odwołaniem do sądu pracy

i ubezpieczeń społecznych sąd rozstrzyga o prawidłowości zaskarżonej decyzji (art.

47714 § 2 i art. 47714a k.p.c.) w granicach jej treści i przedmiotu. Sąd zaznaczył, że

uwzględniając treść odwołań ubezpieczonej, w których ubezpieczona wyraźnie

stwierdziła, że „w związku z odmową prawa do dodatku pielęgnacyjnego wnoszę

odwołanie”. W ocenie Sądu odwoławczego obydwa odwołania dotyczyły decyzji w

przedmiocie prawa do dodatku pielęgnacyjnego, a zatem postępowanie sądowe,

II UZ 65/26

4

które było prowadzone, mogło dotyczyć wyłącznie decyzji z 25 października 2021 r.

i 10 listopada 2021 r. wydanych w przedmiocie prawa do dodatku pielęgnacyjnego.

Skoro zatem ubezpieczona nie wniosła odwołania od decyzji dotyczących prawa do

świadczenia uzupełniającego, to Sąd pierwszej instancji orzekając w punkcie

pierwszym zaskarżonego wyroku o prawie do świadczenia uzupełniającego,

naruszył zakaz orzekania ponad żądanie wynikający z art. 321 § 1 k.p.c. Stąd Sąd

drugiej instancji na zasadzie art. 386 § 3 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok w punkcie

pierwszym i w tym zakresie na zasadzie art. 355 k.p.c. postępowanie umorzył,

albowiem wydanie wyroku ponad żądanie odwołującej było niedopuszczalne.

Od powyższego orzeczenia skarżąca wywiodła zażalenie. Zaskarżając

wyrok Sądu Apelacyjnego w całości, to jest w zakresie uchylenia wyroku Sądu

Okręgowego w Gliwicach z dnia 2 sierpnia 2023 r. w punkcie pierwszym i

umarzającym postępowanie w zakresie dotyczącym prawa do świadczenia

uzupełniającego.

Skarżąca zarzuciła obrazę przepisów postępowania, a to art. 47710 § 1 i 2

k.p.c., art. 321 § 1 k.p.c. i art. 386 § 3 k.p.c. przez wydanie wyroku uchylającego

wyrok Sądu Okręgowego w Gliwicach z dnia 2 sierpnia 2023 r. w punkcie

pierwszym oraz umarzającego postępowanie w zakresie dotyczącym prawa do

świadczenia uzupełniającego, a to na skutek uwzględnienia apelacji organu

rentowego i uznania, iż kwestia świadczenia uzupełniającego nie była przedmiotem

odwołań wniesionych przez E. M., podczas gdy Sąd dokonał wadliwej interpretacji

odwołań wniesionych przez E. M., albowiem użyty przez nią zwrot „w związku z

odmową prawa do dodatku pielęgnacyjnego wnoszę odwołanie” nie oznaczał, iż

zaskarżeniu podlega wyłącznie kwestia dodatku pielęgnacyjnego, powyższy zwrot

nie określał zakresu zaskarżenia, odwołująca nie wskazywała, aby zaskarżała

decyzję w części, zaś zakres rozpoznania i orzeczenia (przedmiot sporu) w

sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych wyznaczony jest w pierwszej

kolejności przedmiotem decyzji organu rentowego zaskarżonej do sądu

ubezpieczeń społecznych, a w drugim rzędzie przedmiotem postępowania

sądowego determinowanego zakresem odwołania od tejże decyzji - tym bardziej

zaś sporządzanego przez starszą, schorowaną osobę o ograniczonej wiedzy

prawniczej; faktyczny zakres oraz przedmiot zaskarżenia wynika z uzasadnienia

II UZ 65/26

5

zawartego w odwołaniu, oraz samej decyzji, do której odwołanie się odnosi, która

przecież dotyczyła także świadczenia uzupełniającego; organ rentowy wskazał w

odpowiedzi na odwołania wniesione przez E. M., iż „ubezpieczona złożyła

odwołanie od decyzji odmawiającej świadczenia uzupełniającego” - co wprost

przesądza, iż od samego początku intencją odwołującej było złożenie odwołania

również w takim zakresie, co przyznał sam organ rentowy.

W oparciu o powyższe zarzuty ubezpieczona wniosła o uchylenie

zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach. Ponadto wniosła o zasądzenie

od Skarbu Państwa na rzecz pełnomocnika z urzędu kosztów pomocy prawnej

udzielonej E. M.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie jako niedopuszczalne podlegało odrzuceniu.

Kodeks postępowania cywilnego ustanawia jednolity system zaskarżania

orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych, opierający się na zasadzie

dwuinstancyjności. Przeciwko prawomocnym orzeczeniom Sądu drugiej instancji

może być skierowana do Sądu Najwyższego skarga kasacyjna (art. 3981 § 1 k.p.c.)

albo zażalenie (art. 3941 § 1 i § 2 k.p.c.). Dopuszczalność poszczególnych środków

odwoławczych lub zaskarżenia oraz ich warunki są w sposób wyczerpujący

unormowane w przepisach postępowania cywilnego, a zatem ich wniesienie jest

możliwe tylko wówczas, gdy kodeks dopuszcza od danego rodzaju orzeczenia

oznaczony środek odwoławczy czy inny środek zaskarżenia.

Zgodnie z art. 3941 § 1 i § 11 k.p.c. zażalenie do Sądu Najwyższego

przysługuje na postanowienie sądu drugiej instancji odrzucające skargę kasacyjną

oraz na postanowienie sądu drugiej lub pierwszej instancji odrzucające skargę o

stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. Ponadto

zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje także w razie uchylenia przez sąd

drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania.

II UZ 65/26

6

Poza orzeczeniami, od których przysługuje zażalenie do Sądu Najwyższego,

żadne inne orzeczenie nie może zostać rozpoznane przez ten Sąd na skutek

zażalenia. Katalog spraw, od których przysługuje zażalenie do Sądu Najwyższego

określony w art. 3941 § 1 k.p.c., jest zamknięty, nie oznacza to jednakże, że

postanowienie wydane na podstawie art. 386 § 3 k.p.c. jest niezaskarżalne.

Od wydanego przez Sąd drugiej instancji na podstawie art. 386 § 3 k.p.c.

wyroku uchylającego zaskarżony wyrok Sądu pierwszej instancji i umarzającego

postępowanie w tym zakresie przysługuje skarga kasacyjna. Skarga kasacyjna jest

nadzwyczajnym środkiem odwoławczym przysługującym co do zasady od

prawomocnych wyroków Sądu drugiej instancji i określonych dwóch rodzajów

postanowień tego Sądu kończących postępowanie w sprawie w przedmiocie

odrzucenia pozwu albo umorzenia postępowania (art. 3981 § 1 k.p.c.). Zaskarżeniu

skargą kasacyjną podlegają zatem tylko te prawomocne wyroki sądu drugiej

instancji i postanowienia w przedmiocie odrzucenia pozwu albo umorzenia

postępowania, które kończą postępowanie w sprawie. Nie ulega wątpliwości, że

takie orzeczenie nie podlega zaskarżeniu zażaleniem na podstawie art. 3941 § 11

k.p.c. (postanowienie Sądu Najwyższego z 9 lipca 2025 r., III CZ 263/24, LEX nr

3891671).

Sąd Najwyższy uznaje, że rozróżnienie postanowień kończących

postępowanie w sprawie podlegających zaskarżeniu albą skargą kasacyjną albo

zażaleniem wymaga wskazania, po pierwsze, na wagę skargi kasacyjnej i po

drugie, na sposób procedowania sądu drugiej instancji, wynikający przede

wszystkim z art. 386 § 3 k.p.c. Skarga kasacyjna, jako środek prawny o szczególnej

randze, ma więc zastosowanie tylko do orzeczeń o największym znaczeniu

procesowym. Wobec tego zaskarżeniu w tym trybie podlegają orzeczenia

merytoryczne co do istoty sprawy (art. 386 § 1 k.p.c.). Jest też jasne, że oprócz

takich orzeczeń sąd drugiej instancji wydaje postanowienia w przedmiocie

odrzucenia pozwu oraz umorzenia postępowania (art. 386 § 3 k.p.c.).

Jak trafnie wyjaśnił zaś Sąd Najwyższy w postanowieniu z 19 czerwca 2020

r. (II CSK 70/20, LEX nr 3147686) umożliwienie zaskarżenia postanowień o

odrzuceniu pozwu i umorzeniu postępowania skargą kasacyjną wynika z tego, że

postanowienia te zamykają drogę do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy. Wraz

II UZ 65/26

7

z odrzuceniem pozwu albo umorzeniem postępowanie kończy się bez wydania

orzeczenia, które obejmowałoby ocenę zasadności żądania przedstawionego w

pozwie lub wniosku inicjującym postępowanie nieprocesowe. Postanowienia te

powodują szczególnie ważkie konsekwencje dla stron (uczestników), tamując drogę

do uzyskania oczekiwanej ochrony sądowej - pociągają za sobą ukończenie

postępowania bez wydania merytorycznego rozstrzygnięcia (postanowienie Sądu

Najwyższego z 10 kwietnia 2024 r., III USKP 114/23, LEX nr 3703589).

Dopuszczalność poszczególnych środków odwoławczych lub środków

zaskarżenia oraz ich warunki są w sposób wyczerpujący unormowane w

przepisach postępowania cywilnego, a zatem ich wniesienie jest możliwe tylko

wówczas, gdy kodeks dopuszcza od danego rodzaju orzeczenia oznaczony środek

odwoławczy lub inny środek zaskarżenia. Od wydanego przez Sąd drugiej instancji

na podstawie art. 386 § 3 k.p.c. wyroku uchylającego zaskarżony wyrok Sądu

pierwszej instancji i umarzającego postępowanie w tym zakresie przysługuje skarga

kasacyjna, wobec tego wniesione przez skarżącą zażalenie było niedopuszczalne.

Z tych względów, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3986 § 3 k.p.c. w związku

z art. 3941 § 1 i art. 3941 § 3 orzekł jak w sentencji.

Wniosek o zasądzenie kosztów postępowania zażaleniowego nie został

uwzględniony z uwagi na to, że koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z

urzędu nie przysługują pełnomocnikowi za sporządzenie środka zaskarżenia,

którego wniesienie jest niedopuszczalne i uniemożliwia jego merytoryczne

rozpoznanie. Pomoc prawna powinna być udzielona profesjonalnie, a samo

sporządzenie środka odwoławczego nie jest wystarczającą podstawą do

przyznania wynagrodzenia z tego tytułu. Czynności ustanowionego z urzędu

zawodowego pełnomocnika sprzeczne z zasadami profesjonalizmu nie uzasadniają

przyznania mu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej (postanowienia Sądu

Najwyższego z: 28 marca 2024 r., I CSK 1642/23, Lex nr 3700019; 20 stycznia

2026 r., I USK 27/26, LEX nr 4014734 i powołane w nich orzecznictwo).

(J.K.)

II UZ 65/26

8

[a.ł]