Sąd Najwyższy umorzył postępowanie wobec radcy prawnego J. N. z powodu przedawnienia

Sygn. akt II ZK 6/25

Okręgowy Sąd Dyscyplinarny Okręgowej Izby Radców Prawnych

[…] orzeczeniem z dnia 24 kwietnia 2023 r., sygn. akt […], uznał r. pr. J. N. za

winnego przewinienia dyscyplinarnego polegającego na tym, że nie wywiązał się z

warunków umów pożyczki zawartych z pokrzywdzonym w dniu 6 sierpnia 2008 roku

na kwotę 250 000,00 zł, w dniu 20 października 2008 roku na kwotę 150 000,00 zł i

w dniu 3 grudnia 2008 roku na kwotę 150 000,00 zł, a także nie zapłacił

pokrzywdzonemu należności zasądzonych na mocy nakazu zapłaty w postępowaniu

upominawczym Sądu Okręgowego w W., Wydziału […] Cywilnego z dnia 4 czerwca

2013 roku, sygn. akt […] i nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym Sądu

Okręgowego w W., Wydziału […] Cywilnego z dnia 8 października 2013 roku, sygn.

akt […], tj. o dopuszczenie się przewinienia dyscyplinarnego stypizowanego w art. 6

ust. 2 Kodeksu Etyki Radcy Prawnego, w zw. z art. 64 ust. 1 u.r.p. i za ten czyn

wymierzył obwinionemu karę zawieszenia prawa do wykonywania zawodu na okres

pięciu lat oraz orzekł wobec obwinianego zakaz wykonywania patronatu na okres

dziesięciu lat (pkt 1). Ponadto, zasądził od obwinionego radcy prawnego J. N. na

rzecz Okręgowej Izby Radców Prawnych […] tytułem zwrotu kosztów postępowania

dyscyplinarnego kwotę 5 000 zł (pkt 2).

Odwołanie od orzeczenia wniósł obrońca obwinionego, zaskarżając je

w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił mające wpływ na treść orzeczenia:

II ZK 6/25

3

1. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 70 ust. 2 u.r.pr., polegające

na jego niezastosowaniu i niewłaściwym przyjęciu, że bieg przedawnienia

deliktu dyscyplinarnego nie nastąpił, w sytuacji gdy zgodnie z powołanym

wyżej przepisem termin przedawnienia już upłynął;

2. naruszenie przepisów prawa procesowego, tj.:

1. art. 413 § 2 pkt 1 k.p.k. w zw. z art. 6 k.k., polegające na braku

wskazanie w treści orzeczenia dokładnego określenia zarzucanego

obwinionemu czynu w szczególności w zakresie ram czasowych

popełnionego występku dyscyplinarnego i jego ograniczenie do

lakonicznego sformułowania, że obwiniony „nie wywiązał się z

warunków umów pożyczek” oraz nie zapłacił należności orzeczonych

tytułami egzekucyjnymi, w sytuacji gdy przepisy te nakazują dokładne

wskazanie miejsca, czasu i sposobu popełnienia deliktu

dyscyplinarnego tak przez działanie jak i zaniechanie;

2. art. 424 § 1 pkt. 1 k.p.k., polegająca na braku precyzyjnego wskazania

w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia jakie fakty sąd uznał za

udowodnione lub nieudowodnione, na jakich oparł się dowodach i

dlaczego nie uznał dowodów przeciwnych, oraz braku wyjaśnienia

podstawy prawnej wyroku.

Na podstawie tak skonstruowanych zarzutów wniósł o uchylenie

zaskarżonego orzeczenia i umorzenie postępowania, ewentualnie uchylnie

zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy Okręgowemu Sądowi

Dyscyplinarnemu do ponownego rozpoznania.

Wyższy Sąd Dyscyplinarny Krajowej Izby Radców Prawnych w Warszawie

orzeczeniem z dnia 25 stycznia 2024 r., sygn. akt […], zmienił zaskarżone orzeczenie

w ten sposób, że w miejsce orzeczonej kary zawieszenia prawa do wykonywania

zawodu na okres 5 lat na podstawie art. 65 ust. 1 pkt 4 u.r.p. wymierzył obwinionemu

karę zawieszenia prawa do wykonywania zawodu na okres 1 roku (pkt 1), w

pozostałym zakresie zaskarżone orzeczenie utrzymał w mocy (pkt 2). Ponadto,

zasądził od obwinionego r. pr. J. N. koszty postępowania odwoławczego przed

II ZK 6/25

4

Wyższym Sądem Dyscyplinarnym Krajowej Izby Radców Prawnych w Warszawie w

zryczałtowanej kwocie 2 000 zł płatne na rzecz Krajowej Izby Radców Prawnych w

Warszawie (pkt 3).

Kasacje od orzeczenia wniósł obrońca obwinionego, zaskarżając je

w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił:

1. rażące naruszenie prawa materialnego, tj. art. 70 ust. 2 u.r.p. polegające na

jego niezastosowaniu i wadliwym przyjęciu - bez należytego uzasadnienia

- że nie doszło do przedawnienia deliktu dyscyplinarnego albowiem bieg

terminu przedawnienia jeszcze się nie rozpoczął wobec przyjęcia tzw. czynu

trwałego, w sytuacji gdy zgodnie z powołanym wyżej przepisem termin

przedawnienia już upłynął, albowiem rozpoczął on swój bieg najpóźniej w dniu

skierowania do Sądu Dyscyplinarnego wniosku o ukaranie przeciwko r. pr. J.

N., który to wniosek zamknął ramy czasowe przewinienia dyscyplinarnego,

2. rażące naruszenie prawa procesowego, tj. art. 433 § 2 k.p.k. oraz art. 457 §

3 k.p.k., polegające na nienależytym rozważeniu zawartego w odwołaniu

skazanego zarzutu rażącego naruszenia prawa procesowego - art. 413 §

2 pkt 1 k.p.k. w zw. z art. 6 k.k. - polegające na braku wskazanie w treści

orzeczenia dokładnego określenia zarzucanego obwinionemu czynu

w szczególności w zakresie ram czasowych popełnionego występku

dyscyplinarnego i jego ograniczenie do lakonicznego sformułowania, że

obwiniony „nie wywiązał się z warunków umów pożyczek” oraz nie zapłacił

należności orzeczonych tytułami egzekucyjnymi, w sytuacji gdy przepisy te

nakazują dokładne wskazanie miejsca, czasu i sposobu popełnienia deliktu

dyscyplinarnego tak przez działanie jak i zaniechanie;

a w konsekwencji braku wskazania w uzasadnieniu zaskarżonego kasacją

wyroku, dlaczego powyższy zarzut uznane został przez Sąd Odwoławczy za

niezasadny w sposób wymagany dyspozycją art. 424 k.p.k.

Na podstawie tak skonstruowanych zarzutów wniósł o uchylenie

w całości zaskarżonego kasacją orzeczenia Wyższego Sądu Dyscyplinarnego KIRP

II ZK 6/25

5

w Warszawie oraz poprzedzającego go orzeczenia Sądu Dyscyplinarnego OIRP

[…] i umorzenie postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zaskarżone orzeczenie należało uchylić z powodu stwierdzenia

z urzędu, że w realiach niniejszej sprawy wystąpiła bezwzględna przesłanka

odwoławcza przewidziana w art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k.

w zw. z art. 741 pkt 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U.

z 2024 poz. 499; zwanej dalej „u.r.p.”) i umorzyć postepowanie.

Na wstępie podnieść należy, że Sąd Najwyższy rozpoznaje kasację

w granicach zaskarżenia i podniesionych zarzutów, zaś w odniesieniu do

postępowania dyscyplinarnego radców prawnych zakres rozpoznania dookreślony

został art. 623 u.r.p. Stosownie do jego treści, kasacja może być wniesiona z powodu

rażącego naruszenia prawa, jak również rażącej niewspółmierności kary

dyscyplinarnej. Norm płynące z art. 536 k.p.k. w zw. z art. 741 pkt 1 u.r.p. stanowią

przy tym, że Sąd Najwyższy rozpoznaje kasację w granicach zaskarżenia

i podniesionych zarzutów, a w zakresie szerszym – tylko w przypadkach określonych

w art. 435 k.p.k., art. 439 k.p.k. i art. 455 k.p.k.

Punktem wyjścia dla rozważań nad granicami czasowymi przewinienia

dyscyplinarnego o charakterze trwałym musi być spostrzeżenie, że ustawa z dnia 6

lipca 1982 r. o radcach prawnych nie reguluje samodzielnie pojęcia czasu

popełnienia czynu. Lukę tę wypełnia klauzula odesłania zawarta w art. 741 u.r.p.,

zgodnie z którym w sprawach nieuregulowanych w ustawie do postępowań

dyscyplinarnych stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania karnego

oraz rozdziałów I-III Kodeksu karnego. Konsekwencją tegoż odesłania jest zatem

przyjęcie, że do oceny przewinienia dyscyplinarnego rozciągniętego w czasie

znajduje zastosowanie karnomaterialna reguła czasu popełnienia czynu

uregulowana w art. 6 § 1 k.k. Tak też, stosownie do treści tegoż przepisu, czyn

II ZK 6/25

6

zabroniony uważa się za popełniony w czasie, w którym sprawca działał lub

zaniechał działania, do którego był zobowiązany. Z analizy językowej art. 6 § 1 k.k.

wynika, że czasem popełnienia czynu zabronionego jest okres, w którym sprawca

swym zachowaniem lub zespołem zachowań wypełniał znamię lub znamiona

czasownikowe tego czynu. Jest to więc pewien odcinek na osi czasu, którego krańce

wyznaczają dwa następujące momenty – chwila, w której sprawca rozpoczął

realizację odnośnego znamienia czasownikowego oraz chwila, w której ją zakończył

(zob. J. Majewski [w:] A. Błachnio, J. Kosonoga-Zygmunt, P. Zakrzewski, J. Majewski,

Kodeks karny. Komentarz, art. 6, Warszawa 2024). W sytuacjach popełnienia przez

sprawcę czynów zabronionych rozciągniętych w czasie przyjmuje się dość

powszechnie, że "czasem ich popełnienia" – w rozumieniu art. 6 k.k. – jest ostatni

moment zachowania sprawcy wypełniający ustawowe znamiona danego typu czynu

zabronionego (zob. B. Namysłowska-Gabrysiak [w:] M. Królikowski, R. Zawłocki,

(red.) Kodeks karny. Część ogólna. Tom I. Komentarz. Art. 1–116, art. 6, wyd.

5, 2021, LegalisOnline).

Dla określenia ram czasowych popełnienia czynu należy mieć na względzie

naturę rozpatrywanego przewinienia dyscyplinarnego, którą w niniejszej sprawie

określono deliktem trwałym. W literaturze przedmiotu wskazuje się, że przestępstwo

trwałe definiowane jest jako wytworzenie stanu bezprawnego i jego celowe przez

sprawcę utrzymywanie, względnie jako utrzymywanie stanu bezprawności zgodnie z

wolą sprawcy (zob. M. Nawrocki, Przestępstwo trwałe w teorii i praktyce, Prok. i Pr.

2019, nr 6, s. 24-39 i przywołana tam literatura). Charakter owego czynu nie zmiena

przy tym obowiązywania ogólnych reguł określoności czynu. Sąd Najwyższy w

swoich orzeczeniach podkreśla bowiem, że przypisanie przestępstwa o charakterze

trwałym, w którym stan bezprawny, wywołany przez sprawcę utrzymuje się przez

dany okres, wymaga wskazania na konkretne ramy czasowe, tj. datę początkową i

końcową tego okresu, poprzez użycie sformułowania: "od" - "do" (zob. wyrok SN z

15 lutego 2012 r., II KK 200/11).

W modelu odpowiedzialności dyscyplinarnej radców prawnych dla określenia

tegoż przedziału czasowego istotne znaczenie ma wniosek o ukaranie złożony przez

Rzecznika Dyscyplinarnego (art. 681 ust. 1 u.r.p.), który pełni funkcję skargi inicjującej

II ZK 6/25

7

postępowanie przed sądem dyscyplinarnym. Zauważyć przy tym należy, że wniosek

ten jest konstrukcyjnym odpowiednikiem aktu oskarżenia na gruncie przepisów

karnoprawnych, co oznacza, że wniesienie go uruchamia stadium jurysdykcyjne

i przenosi ciężar postępowania na sąd dyscyplinarny. W konsekwencji, skoro sąd

dyscyplinarny pozostaje związany podstawą faktyczną skargi, a tożsamość czynu

wyznaczają m.in. czas i miejsce zdarzenia, to przedmiotem osądu może być

wyłącznie to zachowanie obwinionego, które zostało objęte ramami czasowymi

wskazanymi we wniosku o ukaranie. Rzecznik dyscyplinarny formując opis czynu

zarzucanego obwinionemu obowiązany jest – analogicznie do wymogu z art. 332

§ 1 pkt 2 k.p.k. – określić tak dokładnie jak to możliwe czas jego popełnienia.

Jednocześnie, przy przewinieniu dyscyplinarnym o charakterze trwałym, w

którym stan bezprawny utrzymuje się nadal w chwili wnoszenia wniosku, naturalną i

jedyną pewną cezurą czasową zakreślającą okres zarzucanego czynu jest data

wniesienia tegoż wniosku. Z chwilą zawiśnięcia sprawy dyscyplinarnej przed sądem

dyscyplinarnym ustaje bowiem oskarżycielska kompetencyjna rzecznika

dyscyplinarnego do swobodnego kształtowania granic czasowych zarzutu,

a uprawnienie to scedowane zostaje na sąd korporacyjny, którego władza

orzecznicza zostaje ograniczona zdarzeniem historycznym objętym skargą. W tym

zakresie nie straciło bowiem na aktualności stanowisko Sądu Najwyższego, w którym

przyjęto, że choć sąd orzekający nie jest związany opisem czynu zawartym w akcie

oskarżenia i w granicach tożsamości czynu może ten opis zmodyfikować, ustalając

inny niż przyjęty w akcie oskarżenia okres popełnienia przestępstwa, to jednak

uprawnienie do takiej modyfikacji może obejmować wyłącznie okres do chwili

wniesienia aktu oskarżenia, nie zaś czas po zawiśnięciu sprawy przed sądem (por.

wyrok SN z 22 lipca 1993 r., II KRN 98/93). Innymi słowy, zachowanie realizujące

znamiona deliktu dyscyplinarnego po tej dacie nie może już być objęte toczącym się

postępowaniem bez naruszenia zasady skargowości. Dla porządku wskazać jednak

wypada, że w orzecznictwie prezentowane jest również odmienne stanowisko w tym

zakresie, nadające uprawnienie sądu do modyfikacji ram czasowych czynu poprzez

przyjęcie za datę końcową czynu datę orzekania sądu I instancji (por. wyrok SN z 27

lutego 2002 r., II KKN 17/00). Stanowisko to nie znajduje jednak uznania przez Sąd

Najwyższy orzekający w niniejszej sprawie.

II ZK 6/25

8

Zważywszy przy tym na charakter sprawy prowadzonej w oparciu o ustawę

szczególną zauważyć należy, że na gruncie postępowania dyscyplinarnego radców

prawnych termin przedawnienia zakreśla art. 70 u.r.p. Przepis ten stanowi, że

karalność przewinienia dyscyplinarnego ustaje jeżeli od czasu jego popełnienia

upłynęło 5 lat (ust. 2). Co zatem istotne, przy przestępstwach trwałych przedawnienie

rozpoczyna bieg od momentu, gdy przerwany został stan bezprawny (zob.

M. Mozgawa [w:] M. Budyn-Kulik, P. Kozłowska-Kalisz, M. Kulik, M. Mozgawa,

Kodeks karny. Komentarz aktualizowany, art. 101, LEX/el. 2025). Podobnie

wyznacza się czas popełnienia przewinienia polegającego na zaniechaniu. Jak

podnosi się w orzecznictwie sądów dyscyplinarnych, w przypadku zachowań

biernych (zaniechań) czasem popełnienia takiego czynu jest ostatni moment,

w którym było możliwe zrealizowanie obowiązku ciążącego na sprawcy bądź też

pierwszy moment, w którym owa realizacja nie była już możliwa (zob. orzeczenie

WSD z 14 września 2019 r., WSD 107/19; szerzej: R. Baszuk, W. Marchwicki [w:]

Prawo o adwokaturze. Komentarz, art. 88, red. P. F. Piesiewicz, Warszawa 2023,

LexOnline). Należy zatem odrzucić zapatrywanie jakoby czasem popełnienia takiego

przewinienia był moment wymagalności zobowiązania, którego obwiniony nie

wykonał. Chwila wymagalności wyznacza bowiem jedynie początek bezprawnego

zachowania, tj. moment od którego niewykonanie obowiązku staje się relewantne na

płaszczyźnie dyscyplinarnej, nie zaś moment zakończenia czynu.

Istota przewinienia trwałego popełnionego przez zaniechanie polega na tym,

że czyn trwa tak długo, jak długo utrzymuje się stan sprzeczny z obowiązkiem.

W konsekwencji, czasem popełnienia czynu jest ostatni moment utrzymywania się

bezprawnego stanu, wobec czego bieg terminu przedawnienia nie może rozpocząć

się dopóki stan ten faktycznie trwa. Skoro jednak bezprawne zaniechanie utrzymuje

się nadal, również w toku postępowania, konieczne staje się wskazanie zdarzenia,

które prawnie zamyka okres czynu poddanego osądowi i pozwala wyznaczyć ów

ostatni moment jego popełnienia. Funkcję tę pełni cezura czasowa w postaci

wniesienia wniosku o ukaranie. Jak bowiem uprzednio wskazano, sąd dyscyplinarny

związany granicami skargi i pozbawiony kompetencji do obejmowania orzeczeniem

zachowań zaistniałych po zawiśnięciu sprawy, nie może przypisać obwinionemu

realizacji znamion deliktu w okresie wykraczającym poza datę wniesienia wniosku

II ZK 6/25

9

o ukaranie. Oznacza to, że czyn objęty wnioskiem w sensie faktycznym trwa nadal,

lecz w sensie prawnoprocesowym zostaje domknięty w chwili wniesienia wniosku.

To właśnie ta data wyznacza zatem ostatni moment popełnienia czynu objętego

wnioskiem w rozumieniu art. 70 par. 2 u.r.p. i od niej należy liczyć pięcioletni okres

przedawnienia karalności. W konsekwencji, jeśli od daty wniesienia wniosku do sądu

dyscyplinarnego – wyznaczającego koniec okresu przewinienia trwałego objętego tą

skargą – upłynęło pięć lat, karalność przewinienia dyscyplinarnego ustaje. Dalsze

utrzymywanie stanu bezprawnego po tej dacie pozostaje bez wpływu na bieg

przedawnienia czynu już objętego skargą. Może ono natomiast uzasadniać odrębne

zarzuty, odnoszące się do nowego, kolejnego okresu zaniechania, dla którego termin

przedawnienia rozpoczyna bieg samodzielnie od cezury wyznaczonej przez skargę

wszczynającą to kolejne postępowanie.

Przenosząc powyższe rozważania teoretyczne na grunt niniejszej sprawy

stwierdzić należy, że omawiany stan bezprawia w przypadku czynu trwałego na

kanwie postępowania dyscyplinarnego ustaje, gdy obwiniony zaprzestanie swej

działalności, oraz gdy do sądu dyscyplinarnego skierowany zostanie wniosek

Rzecznika Dyscyplinarnego inicjujący etap postępowania dyscyplinarnego przed tym

sądem (stosownie do art. 681 ust. 1 u.r.p.). Tymczasem, Zastępca Rzecznika

Dyscyplinarnego wnioskiem z dnia 12 stycznia 2016 r., sygn. akt […], wniósł o

ukaranie r. pr. J. N. obwinionego o popełnienie przewinienia dyscyplinarnego z art.

64 ust. 1 u.r.p. w zw. z art. 6 ust 2 Kodeksu Etyki Radcy Prawnego, któremu to

czynowi przypisano charakter trwały. Okręgowy Sąd Dyscyplinarny Okręgowej Izby

Radców Prawnych […] wydał w tej sprawie orzeczenie w dniu 24 kwietnia 2023 r.,

zaś Wyższy Sąd Dyscyplinarny Krajowej Izby Radców Prawnych w Warszawie w

dniu 25 stycznia 2024 r., sygn. akt […]. W konsekwencji tak zarysowanego stanu

faktycznego, ogłoszone orzeczenia mogły obejmować wyłącznie okres od daty

wymagalności niewykonanego zobowiązania, wyznaczającej początek bezprawnego

zachowania do dnia złożenia wniosku o ukaranie, który zamykał omawiany czyn

trwały w sensie karnoprocesowym. Skoro zaś to wniosek o ukaranie stanowił

podstawę faktyczną rozpoznania sprawy zarówno w pierwszej, jak i w drugiej

instancji, sądy dyscyplinarne obu instancji pozostawały związane jego granicami i nie

były uprawnione ani do wykraczania poza zakres przedmiotowy i czasowy zarzutu,

II ZK 6/25

10

ani do jego rozszerzania. Przedmiotem ich orzekania mógł być jedynie czyn opisany

we wniosku, obejmujący wskazane w nim daty. W tym stanie rzeczy, mając na

względzie 5 letni okres przedawnienia, stwierdzić należy, że okres ustania karalności

w niniejszej sprawie upłynął z końcem dnia 12 stycznia 2021 r. Oznacza to, że w

dacie orzekania przez Sąd dyscyplinarny I instancji, doszło do przedawnienia czynu,

który to stan – co oczywiste – utrzymywał się w dacie wydania orzeczenia przez Sąd

odwoławczy. Tym samym, należy podzielić zapatrywania skarżącego co do tego, że

zarówno Sąd dyscyplinarny I instancji, jak i Sąd dyscyplinarny II instancji naruszył

terminy zawarte w art. 70 ust. 2 u.r.p.

Na zakończenie czynionych rozważań należy wyraźnie podkreślić, że

obwiniony nie wywiązał się z ciążącego na nim zobowiązania, nieprzerwanie

realizując znamiona deliktu dyscyplinarnego, a stan bezprawny utrzymuje się nadal.

Zachowanie obwinionego radcy prawnego niewątpliwie godzi w godność zawodu

i podlega jednoznacznej, negatywnej ocenie z perspektywy zasad etyki i deontologii

zawodowej. Okoliczność ta nie może jednak prowadzić do osłabienia gwarancji

procesowych przysługujących obwinionemu, który w każdym postępowaniu

o charakterze represyjnym – a zatem również w postępowaniu dyscyplinarnym

– zachowuje gwarancje procesowe, w tym prawo do rzetelnego procesu. Surowość

oceny moralnej czynu nie zwalnia bowiem organu orzekającego z obowiązku

ścisłego respektowania przedmiotowych i czasowych ram, w jakich zarzut został

sformułowany.

W tym stanie rzeczy, mając na względzie termin upływu karalności

przewinienia dyscyplinarnego przypisanego obwinionemu, należało uchylić

orzeczenie Sądu dyscyplinarnego II instancji oraz poprzedzające je orzeczenie Sądu

dyscyplinarnego I instancji i umorzyć postępowanie.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku.

[M. T.]

[r.g.]

II ZK 6/25

11

SSN Paweł Wojciechowski SSN Marek Dobrowolski SSN Zbigniew Korzeniowski

Marek Dobrowolski Paweł Wojciechowski Zbigniew Korzeniowski