SN umorzył wniosek o zbadanie niezawisłości sędziego po wyroku TK

Powód M.J. wniósł o zbadanie spełnienia wymogów niezawisłości

i bezstronności przez sędziego Sądu Najwyższego X.Y. w sprawie I CSK 2561/23, z

uwagi na okoliczności towarzyszące powołaniu na sędziego oraz postępowanie

sędziego po powołaniu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 29 § 5 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym

(dalej: „u.SN”) dopuszczalne jest badanie spełnienia przez sędziego Sądu

Najwyższego wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem

okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowania po powołaniu,

na wniosek uprawnionego, jeżeli w okolicznościach danej sprawy może

to doprowadzić do naruszenia standardu niezawisłości lub bezstronności, mającego

wpływ na wynik sprawy z uwzględnieniem okoliczności dotyczących uprawnionego

oraz charakteru sprawy (tzw. test niezawisłości i bezstronności sędziego). W art. 29

§ 6-25 u.SN zostało uregulowane postępowanie zainicjowane takim wnioskiem.

Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 22 września 2026 r., K 21/26, orzekł,

że art. 29 § 5-25 u.SN są niezgodne z art. 60 w zw. z art. 31 ust. 3, w zw. z art. 2 oraz

w zw. z art. 178 ust. 1, art. 179 i 180 ust. 1 i 2 Konstytucji. Podobnie w wyroku z 25

lutego 2026 r., SK 68/25 (OTK-A 2026, poz. 40), wydanym na tle analogicznej

regulacji zawartej w ustawie z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów

administracyjnych, Trybunał stwierdził, że art. 5a tej ustawy jest niezgodny z art. 60

w zw. z art. 31 ust. 3, w zw. z art. 2 oraz w zw. z art. 178 ust. 1, art. 179 i 180 ust. 1

i 2 Konstytucji. W tym ostatnim wyroku Trybunał podkreślił, że skutkiem wyroku jest

wyeliminowanie legislacji, „która wbrew swoim deklarowanym celom wzmocnienia

niezawisłości i bezstronności, w praktyce przekreślała te wartości, umożliwiając

podważanie statusu sędziowskiego z racji okoliczności towarzyszących jego

powołaniu.”

Wyrok Trybunału z 22 września 2026 r., K 21/26, nie został dotychczas

opublikowany w Dzienniku Ustaw, mimo że zgodnie z art. 190 ust. 2 zd. 1 Konstytucji

orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w sprawach wymienionych w art. 188

podlegają niezwłocznemu ogłoszeniu w organie urzędowym, w którym akt

III CB 33/23

3

normatywny był ogłoszony. Natomiast według art. 188 pkt 1 Konstytucji Trybunał

Konstytucyjny orzeka w sprawach zgodności ustaw i umów międzynarodowych

z Konstytucją. Istnieje zatem konstytucyjny obowiązek opublikowania powyższego

wyroku.

Stosownie do art. 190 ust. 3 Konstytucji orzeczenie Trybunału

Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, jednak Trybunał

Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu

normatywnego. Jeżeli Trybunał nie określi innego terminu norma prawna, której

niezgodność z Konstytucją została stwierdzona traci moc, tj. przestaje obowiązywać

od chwili opublikowania orzeczenia Trybunału. W tym aspekcie wyrok Trybunału

ma skutki ex nunc. W przypadku, gdy orzeczenie takie nie zostanie opublikowane –

norma nadal obowiązuje, albowiem nie została skutecznie wyeliminowana z systemu

prawnego.

Nie oznacza to jednak, że wyrok nieopublikowany nie wywołuje żadnych

skutków. Według art. 190 ust. 1 Konstytucji orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego

mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Żaden organ państwa nie jest

zatem uprawniony do podważania prawidłowości i skuteczności wyroku Trybunału.

Jak słusznie stwierdzono w uchwale Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Sądu

Najwyższego z 26 kwietnia 2016 r. nieopublikowany wyrok Trybunału

Konstytucyjnego, stwierdzający niezgodność z Konstytucją określonego przepisu,

uchyla domniemanie jego zgodności z Konstytucją z chwilą ogłoszenia wyroku przez

Trybunał Konstytucyjny w toku postępowania.

W konsekwencji, mimo formalnego obowiązywania niekonstytucyjna norma

traci domniemanie zgodności z Konstytucją. Sądy, będąc związane Konstytucją

(zob. art. 178 ust. 1 Konstytucji), nie powinny więc stosować normy, która została

uznana za niezgodną z Konstytucją nie tylko w odniesieniu do stanów faktycznych

sprzed ogłoszenia wyroku Trybunału, ale także – sprzed jego wydania (skutek

ex tunc). Jak bowiem wyjaśni Sąd Najwyższy m.in. w wyrokach z 10 listopada 1999

r., I CKN 204/98 (OSNC 2000, nr 5, poz. 94), oraz z 9 października 2003 r.,

I CK 150/02 (OSNC 2004, nr 7-8, poz. 132), skuteczność ex nunc odnosi się tylko

do obowiązywania aktu prawnego uznanego przez Trybunał za niekonstytucyjny,

a nie do jego stosowania; przepis ustawy niezgodny z Konstytucją nie może być

bowiem źródłem praw i obowiązków, a zatem przepis taki, choć obowiązujący,

III CB 33/23

4

nie powinien być stosowany także do stanów faktycznych sprzed ogłoszenia

orzeczenia Trybunału (tak wyrok SN z 30 września 2004 r., IV CK 20/04, OSNC 2005,

nr 9, poz. 161). W konsekwencji należy przyjąć, że art. 29 § 5-25 u.SN nie mogą być

zastosowane do rozpoznania wniosku inicjującego niniejsze postępowanie.

Nie ma przy tym innych przepisów procesowych, które pozwoliłyby

na odmienną kwalifikację prawną tego wniosku i jego rozpoznanie. W szczególności

nie sposób potraktować go jako wniosku o wyłączenie sędziego, o jakim mowa w art.

48-531 k.p.c. Jak wyjaśnił bowiem Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów

z 10 października 2024 r., III CZP 44/23 (OSNC 2025, nr 6, poz. 59), wniosek

o wyłączenie sędziego od rozpoznania sprawy oparty wyłącznie na okolicznościach

towarzyszących powołaniu tego sędziego nie wywołuje skutków prawnych; w takiej

sytuacji stosuje się per analogiam art. 531 § 2 i 3 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem

wniosek taki nie wywołuje skutków procesowych. Według bowiem art. 531 § 2 k.p.c.

wniosek pozostawia się w aktach sprawy bez żadnych dalszych czynności; to samo

dotyczy pism związanych z jego wniesieniem. Uchwała ta nawiązuje do wyroku

Trybunału Konstytucyjnego z 23 lutego 2022 r., P 10/19 (OTK-A 2022, poz. 14),

w którym stwierdzono m.in., że art. 49 § 1 k.p.c. w zakresie, w jakim za przesłankę

mogącą wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej

sprawie uznaje jakąkolwiek okoliczność odnoszącą się do procedury powoływania

tego sędziego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Krajowej

Rady Sądownictwa do pełnienia urzędu, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji

i art. 179 w zw. z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji.

Skoro art. 29 § 5-25 u.SN nie mogą zostać zastosowane ze względu na ich

niezgodność z Konstytucją i nie ma innych przepisów procesowych pozwalających

na rozpoznanie wniosku inicjującego niniejsze postępowanie, to oznacza,

że rozpoznanie wniosku stało się niedopuszczalne. Z tego względu Sąd Najwyższy

na podstawie art. 355 k.p.c. umorzył postępowanie wywołane wnioskiem.

(D.Z.)

[a.ł]