Samo powołanie na wniosek KRS nie wystarczy. SN odrzucił wniosek o test niezawisłości

Postanowieniem z 15 maja 2025 r., sygn. akt II Ca 409/24, Sąd Okręgowy

w Rybniku, po rozpoznaniu wniosku pozwanej – powódki wzajemnej E.S.

o zbadanie spełnienia przez sędziego tego Sądu X.Y. wymogów niezawisłości i

bezstronności, wyłączył tę sędzię od rozpoznania niniejszej sprawy, odstępując

postanowieniem z 21 maja 2025 r. od uzasadnienia powyższego postanowienia

wobec uwzględnienia w całości wniosku i przedstawionej w nim argumentacji.

Podstawą wniosku było powołanie X.Y. na stanowisko sędziego Sądu

Okręgowego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej przepisami

ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa

oraz niektórych innych ustaw (dalej: „ustawa z 2017 r.”), w sytuacji gdy podstawą

skargi o wznowienie postępowania jest rozpoznanie sprawy jednoosobowo przez

sędziego „także powołanego w wadliwej procedurze, na podstawie tej samej

uchwały nr […] Krajowej Rady Sądownictwa, która stanowiła podstawę powołania

X.Y. na urząd sędziego Sądu Okręgowego w Rybniku”. Pozwana powołała się na

wybrane orzecznictwo, z którego wynika, że Krajowa Rada Sądownictwa nie daje

wystarczających gwarancji niezależności od władzy ustawodawczej oraz władzy

wykonawczej w procedurze powoływania sędziów, w tym uchwałę połączonych Izb

Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2020 r. (BSA I-4110-1/20, OSNKW 2020, nr 2,

poz. 7; dalej: uchwała z 2020 r.). Jednocześnie, z uwagi na brak dostępu do

dokumentów źródłowych, wyraziła przekonanie, że uzasadnienie uchwały o

przedstawieniu Prezydentowi RP wniosku o powołanie X.Y. na urząd sędziego

Sadu Okręgowego „nie pozwala na ustalenie, co w rzeczywistości legło u podstaw

decyzji Rady, co tym samym wzbudza uzasadnione podejrzenie, że

rozstrzygającego znaczenia nie miały tu względy merytoryczne, a inne,

niewynikające z przepisów prawa”. X.Y. udzieliła przy tym poparcia w wyborach do

Krajowej Rady Sądownictwa byłemu sekretarzowi stanu w Ministerstwie

Sprawiedliwości, odpowiedzialnego za reformę wymiaru sprawiedliwości, która

m.in. umożliwiła masowe zmiany kadrowe na stanowiskach prezesów i

wiceprezesów sądów w całej Polsce przed upływem ich kadencji, a także zmianę

zasad powoływania sędziowskich członków tej Rady, jak również innym członkom

III CB 62/25

3

Krajowej Rady Sądownictwa. W 2020 r. X.Y. została powołana przez Ministra

Sprawiedliwości na funkcję prezesa nowo utworzonego Sądu Okręgowego w [...].

Została powołana również do komisji egzaminacyjnej ds. aplikacji radcowskiej oraz

komisji do przeprowadzenia konkursu na aplikację sędziowską i prokuratorską.

Sędzia X.Y. wniosła do Sądu Najwyższego – na podstawie art. 42a § 13

ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (dalej: u.s.p.)

– o ponowne rozpoznanie w tym trybie wniosku o wyłączenie jej od rozpoznania

sprawy. W motywach wskazała, że nie otrzymała uzasadnienia postanowienia z 15

maja 2025 r., nie zgadza się również ze spekulacjami wyrażonymi przez pozwaną

odnośnie do okoliczności towarzyszących powołaniu na urząd sędziego Sądu

Okręgowego w [...] czy funkcję prezesa Sądu Okręgowego w [...]. Podkreśliła, że w

świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka czy Naczelnego

Sądu Administracyjnego powołanie przez Prezydenta RP na stanowisko sędziego

na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, nawet jeżeli skład sędziowski

ukształtowała władza ustawodawcza, nie stanowi podstawy do odmowy uznania

statusu powołanego sędziego, jak również jego wyłączenia ze względu na brak

niezawisłości lub bezstronności.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy wskazać, że podstawą skargi o wznowienie

postępowania nie jest wyłącznie powołanie sędziego Sądu Okręgowego w Rybniku,

który wchodził w skład sądu rozpoznającego sprawę II Ca 285/23, a który wydał

wyrok z 17 listopada 2023 r., ale cały szereg okoliczności wskazanych

w pierwotnym piśmie wszczynającym postępowanie skargowe (k. 3 i n. akt

II Ca 409/24). Dopiero w piśmie uzupełniającym z 2 kwietnia 2024 r. pojawił się ten

zarzut, jak również zarzut dotyczący rozpoznania sprawy w sądzie odwoławczym

w jednoosobowym składzie, pomimo wcześniejszego dolosowania do składu dwóch

sędziów, z uwagi na zarządzenie prezesa sądu, o czym pozwana nie została

powiadomiona, nie są jej też znane okoliczności, w jakich doszło do zmiany składu

z trzyosobowego na jednoosobowy. To wszystko – zdaniem pozwanej – stanowiło

naruszenie nieobowiązującego już art. 15zzs1 § 1 pkt 4 ustawy z dnia

2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem,

przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz

III CB 62/25

4

wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, jak również było sprzeczne z uchwałą

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – zasadą prawną z 26 kwietnia 2023 r.,

III PZP 6/22 (OSNP 2023, nr 10, poz. 104).

Zgodnie z art. 42a § 3 u.s.p. dopuszczalne jest badanie spełnienia przez

sędziego wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności

towarzyszących jego powołaniu i jego postępowania po powołaniu, na wniosek

uprawnionego, jeżeli w okolicznościach danej sprawy może to doprowadzić do

naruszenia standardu niezawisłości lub bezstronności, mającego wpływ na wynik

sprawy z uwzględnieniem okoliczności dotyczących uprawnionego oraz charakteru

sprawy.

Artykuł 42a § 7 u.s.p. nakazuje, by wniosek o zbadanie ww. wymogów czynił

zadość wymaganiom przewidzianym dla pisma procesowego, a ponadto zawierał:

(1) żądanie stwierdzenia, że w danej sprawie zachodzą przesłanki, o których mowa

w § 3; (2) przytoczenie okoliczności uzasadniających żądanie wraz z dowodami na

ich poparcie. Natomiast stosownie do art. 42a § 8 u.s.p. wniosek niespełniający

wymagań, o których mowa w § 7, podlega odrzuceniu bez wezwania do usunięcia

braków formalnych.

Jako podstawę wniosku wskazano przede wszystkim okoliczności

towarzyszące powołaniu SSO X.Y., tj. że sędzia została powołana na wniosek

Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej przepisami ustawy z 2017 r.

Okoliczności te mają charakter ogólny i mogłyby oddziaływać na ocenę dochowania

standardu niezawisłości i bezstronności w każdej sprawie rozpatrywanej przez

sędziego powołanego w tym trybie, co w oczywisty sposób nie odpowiada

założeniom ustawodawcy, a jednocześnie mógłby wyłączać sędziego w każdej

sprawie, w której pojawiłby się powyższy zarzut (notabene w niniejszej sprawie

niebędący jedynym). Jak wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, sędzia będący

w określonej sytuacji czy wyrażający pogląd co do przedmiotu sprawy nie podlega

a limine wyłączeniu (np. sędzia mający kredyt powiązany z walutą obcą nie podlega

wyłączeniu od rozpoznania tego typu spraw).

Należy przy tym zaaprobować stanowisko zawarte np. w postanowieniu

Sądu Najwyższego z 23 lutego 2023 r., I ZB 44/22, że przez okoliczności

towarzyszące powołaniu sędziego na tle art. 29 § 5 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r.

III CB 62/25

5

o Sądzie Najwyższym (dalej: „u.SN”), analogicznego do art. 42a § 3 u.s.p., należy

rozumieć nie okoliczności o charakterze generalnym, odwołujące się do

systemowych rozwiązań procesu powoływania sędziów (a zatem w istocie

okoliczności dotyczące sposobu ich powołania), lecz indywidualne okoliczności

powołania, odnoszące się do konkretnego sędziego objętego wnioskiem

o przeprowadzenie tzw. testu niezawisłości i bezstronności. Podobne stanowisko

zajął Naczelny Sąd Administracyjny, który np. w postanowieniu z 14 lutego 2023

r., I FSK 2040/22, wskazał, że przy ocenie zachowania standardu niezawisłości

i bezstronności nie można oprzeć się jedynie na okolicznościach towarzyszących

powołaniu sędziego. Tym samym podważenie niezawisłości lub bezstronności

sędziego nie może opierać się jedynie na stwierdzeniu, że sędzia został powołany

na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej przepisami ustawy z 2017

r. Konieczne jest skonkretyzowanie, jakie okoliczności towarzyszące powołaniu

konkretnego sędziego, a także występujące po jego powołaniu oraz mające ścisły

związek z jego osobą i osobą wnioskodawcy mogą wpływać na brak bezstronności

i niezawisłości sędziego w danej sprawie (zob. np. postanowienia SN z 14 czerwca

2023 r., III CB 16/23, i z 15 marca 2025 r., I NB 4/23).

Ten wymóg nie został spełniony w niniejszej sprawie. Szczegółowa analiza

przedmiotowego wniosku uzasadnia twierdzenie, że w odniesieniu do wskazanego

w art. 42a § 3 w zw. z § 7 pkt 1 u.s.p. wymogu okoliczności towarzyszących

powołaniu sędziego opiera się on w istocie nie na indywidualnych okolicznościach

powołania sędzi X.Y. na urząd sędziego Sądu Okręgowego (żadna tego rodzaju

zindywidualizowana okoliczność nie została powołana), lecz koncentruje się na

występującej – zdaniem wnioskodawczyni – systemowej nieprawidłowości

powoływania sędziów, której upatruje ona w ukształtowaniu Krajowej Rady

Sądownictwa na podstawie ustawy z 2017 r. Sama wnioskodawczyni przyznała, że

nie ma dostępu do dokumentów źródłowych, a przedstawione przez nią „wnioski”

oparte są jedynie na „wzbudzeniu uzasadnionych podejrzeń, że w przypadku

powołania X.Y. na urząd sędziego Sądu Okręgowego w [...] chodziło nie o względy

merytoryczne”. Wnioskodawczyni zdaje się przy tym nie zauważać, że

uzasadnienia uchwał Krajowej Rady Sądownictwa przed 2018 r. wyglądały

analogicznie do powołanej przez nią uchwały z 2019 r.

III CB 62/25

6

Tego rodzaju abstrakcyjnie sformułowane zarzuty nie mogą odnieść skutku

w postępowaniu toczącym się na podstawie art. 42a § 3 i n. u.s.p. i nie mogą

stanowić wypełnienia przesłanek z § 7 tego artykułu, gdyż celem instytucji

uregulowanej w tych przepisach nie jest umożliwienie kwestionowania

przewidzianego przez ustawodawcę systemu powoływania sędziów, ale ocena

indywidualnych okoliczności dotyczących powołania konkretnego sędziego oraz

jego zachowania po powołaniu, przy czym ocena ta powinna nastąpić w kontekście

konkretnej sprawy.

Na konieczność zbadania całokształtu okoliczności, nie zaś samego trybu

powołania sędziego, zwrócił także uwagę Trybunał Sprawiedliwości Unii

Europejskiej w wyroku z 9 lipca 2020 r. (C-272/19, VQ). Wskazano w nim, że „co

się tyczy warunków mianowania sędziego orzekającego w sądzie odsyłającym,

należy na wstępie przypomnieć, że sam fakt, iż władze ustawodawcze lub

wykonawcze uczestniczą w procesie mianowania sędziego, nie może prowadzić do

powstania zależności sędziego od tych władz ani do wzbudzenia wątpliwości co do

jego bezstronności, jeśli po mianowaniu zainteresowany nie podlega żadnej presji

i nie otrzymuje instrukcji w ramach wykonywania swoich obowiązków" (zob. też

postanowienie SN z 12 kwietnia 2021 r., I NZP 1/21).

Również Komisja Wenecka w opinii z 14 października 2024 r., CDL-

AD(2024)029, wprost wskazała, że sędziowie powołani od 2018 r. są sędziami,

a orzeczenia trybunałów międzynarodowych czy polskich sądów nie mają skutku

„unieważniającego” ex tunc decyzji o powołaniu podjętych przez Krajową Radę

Sądownictwa (notabene taki skutek nie istnieje w polskim systemie prawnym,

możliwe jest jedynie złożenie sędziego z urzędu po przeprowadzeniu właściwego

postępowania dyscyplinarnego), a jeżeli miałaby się odbyć jakaś „weryfikacja”, to

indywidualna, a nie grupowa. Przy czym Komisja nie zauważyła, że Krajowa Rada

Sądownictwa nie wydaje uchwał o powołaniu na urząd sędziego, tylko

o przedstawieniu kandydatury Prezydentowi RP, który podejmuje decyzję co do

powołania przedstawionej osoby na urząd sędziego.

Sama zatem okoliczność, że sędzia został powołany w procesie

nominacyjnym przeprowadzonym przez Krajową Radę Sądownictwa ukształtowaną

ustawą z 2017 r. nie uzasadnia zarzutu braku niezależności lub bezstronności,

III CB 62/25

7

bowiem konieczne jest wystąpienie dodatkowych okoliczności i wzięcie pod uwagę

ich całokształtu, w tym testu obiektywnego odbioru kwestii niezawisłości sędziego

(zob. np. postanowienia SN: z 16 czerwca 2021 r., I NWW 27/21; z 13 czerwca

2025 r., III CB 46/24). Przy czym wnioskodawczyni zdaje się nie zauważać, idąc

w ślad za niektórymi orzeczeniami, że zasady powołania tzw. sędziowskiej części

Krajowej Rady Sądownictwa nie zostały wprost określone w Konstytucji RP

i możliwe są różne wykładnie tych norm, prowadzące do wniosku, iż możliwy jest

nie tylko tzw. korporacyjny model wyboru, co zostało szeroko opisane np.

w postanowieniu Sądu Najwyższego z 19 sierpnia 2024 r., III CB 65/24,

i wystarczające jest odwołanie się do wywodów w nim zawartych. Należy jednak

podkreślić, że nie jest jedyną możliwą i właściwą wykładnią art. 187 ust. 1 pkt

2 Konstytucji RP, iż wybór 15 członków wybranych spośród sędziów oznacza wybór

„sędziów przez sędziów”. Orzecznictwo powołane m.in. w postanowieniu z 13

kwietnia 2023 r., III CB 6/23, oparte zostało na orzeczeniach Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, które

zostały wydane w oparciu o poglądy przedstawiane przez Sąd Najwyższy

w składach, które nie dostrzegają wadliwości swoich powołań (zob. np.

w postanowienie SN z 19 sierpnia 2024 r., III CB 65/24). Co więcej żaden z tych

Trybunałów nie jest władny oceniać zgodności rozwiązań krajowych z krajową

konstytucją, co jednak próbowały uczynić.

Oczywiste jest przy tym, że nawet gdyby zaakceptować korporacyjny model

(który po zmianie władzy w Polsce w 2023 r. zakwestionowała – jako jedyny

możliwy – Komisja Europejska), to jako jedynie publicystyczne można potraktować

wypowiedzi, że „Krajowa Rada Sądownictwa nie jest organem, o którym mowa

w Konstytucji RP, a więc że nie ma tego organu”. Można byłoby w takiej sytuacji

mówić co najwyżej o nieprawidłowym ukształtowaniu części jej składu, ale nie

o nieistnieniu organu. Trzeba przy tym zauważyć, w oparciu o wypowiedzi polityków

partii rządzących i tzw. autorytetów prawniczych (w tym sędziów) wspierających

wszystkie pomysły tych polityków, że Krajowa Rada Sądownictwa, wybrana na

podstawie przepisów ukształtowanych ustawą z 2017 r., ale przez inną większość

parlamentarną niż dotychczas, „odzyska w 2026 r. swoją tożsamość konstytucyjną”,

gdyż będą to działania „w stanie wyższej konieczności”. Oczywiste, że nie będzie to

III CB 62/25

8

wybór „sędziów przez sędziów”, skoro kluczowe jest zgłoszenie kandydatury

z odpowiednią liczbą podpisów do marszałka sejmu i to sejm będzie dokonywał

wyboru, szczególnie jeżeli liczba kandydatów będzie wyższa niż piętnaście (art.

11a i n. ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa), ale istota

problemu dotyczy składu Rady.

Należy także podkreślić, że sędzią jest osoba powołana na to stanowisko

przez Prezydenta RP, która złożyła ślubowanie wobec Prezydenta. W ramach

działalności sądów lub organów sądów niedopuszczalne jest kwestionowanie

umocowania sądów i trybunałów, konstytucyjnych organów państwowych oraz

organów kontroli i ochrony prawa. Niedopuszczalne jest ustalanie lub ocena przez

sąd powszechny lub inny organ władzy zgodności z prawem powołania sędziego

lub wynikającego z tego powołania uprawnienia do wykonywania zadań z zakresu

wymiaru sprawiedliwości (art. 42a § 1 i 2 u.s.p.). Tymczasem argumentacja

formułowana we wniosku zmierza do zakwestionowania umocowania osoby

sprawującej wymiar sprawiedliwości. Podnoszone we wniosku okoliczności nie

mogą dotyczyć w istocie oceny tego, czy osoba, która na podstawie art. 179

Konstytucji RP została powołana przez Prezydenta RP na wniosek Krajowej Rady

Sądownictwa, jest sędzią. Ograniczenie to stanowi konsekwencję – przewidzianej

na poziomie konstytucyjnym – procedury powoływania sędziów przez Prezydenta

RP na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa (art. 179 Konstytucji RP) i braku

konstytucyjnie określonej procedury kontroli tego aktu ustrojowego Prezydenta RP.

Akt ten stanowi podstawę prawno-konstytucyjnego stosunku łączącego osobę

sędziego z Rzecząpospolitą Polską, który nie może być przedmiotem kontroli

sądowej (zob. także postanowienie SN z 16 października 2019 r., I NOZP 2/19).

O ile zatem istnieje sądowa kontrola uchwał Krajowej Rady Sądownictwa

obejmujących rozstrzygnięcie w przedmiocie nieprzedstawienia Prezydentowi RP

wniosku o powołanie do pełnienia urzędu sędziego, realizowana przez Sąd

Najwyższy, o tyle kontrola ta jest niedopuszczalna w odniesieniu do samego aktu

powołania sędziego przez Prezydenta RP, co zostało klarownie wyłożone przez

Sąd Najwyższy (zob. np. postanowienia z 17 maja 2019 r., I NO 55/18, i z 12

kwietnia 2023 r., III CB 7/23), jak również Naczelny Sąd Administracyjny (zob. np.

wyrok z 6 maja 2021 r., II GOK 2/18).

III CB 62/25

9

Szczególnego zaakcentowania wymaga, że z uwagi na fakt, iż ów wniosek

ma zmierzać do stwierdzenia niespełnienia przez sędziego wymogów (naruszenia

standardu) niezawisłości i bezstronności w konkretnej sprawie, oczywiste jest, że

nie wystarczy wskazanie okoliczności towarzyszących powołaniu danego sędziego

(w szczególności ewentualnych wadliwości procedury nominacyjnej) i jego

postępowania po powołaniu (np. czynności jurysdykcyjnych, oświadczeń

i wypowiedzi), które mogą wywoływać uzasadnione wątpliwości co do spełnienia

przezeń wymagań niezawisłości i bezstronności, ale konieczne jest także

wskazanie okoliczności świadczących o tym, że deficyt ten może oddziaływać na

wynik konkretnej sprawy, z uwzględnieniem okoliczności dotyczących

uprawnionego oraz charakteru sprawy (zob. np. postanowienia SN: z 15 listopada

2022 r., III CB 5/22; z 31 lipca 2023 r., I NB 5/23).

Wnioskodawczyni nie wskazała jednak na czym miałaby polegać zależność

sędzi X.Y. i od kogo – jak można rozumieć, chodzić by miało o zależność od władzy

politycznej (wykonawczej, ustawodawczej), co szczególnie od końca 2023 r., gdy

doszło do jej zmiany, jawi się jako wniosek co najmniej niezrozumiały. Jak

wskazano w orzecznictwie, o zależności od władzy wykonawczej może świadczyć

m.in. powiązanie z tą władzą w przeprowadzaniu tzw. reform sądownictwa

wdrażanych przez Ministra Sprawiedliwości, co jest następnie nagradzane przez

władzę wykonawczą możliwością obejmowania licznych funkcji wiążących się z

gratyfikacją finansową (zob. np. wyrok SN z 16 kwietnia 2025 r., II KK 40/25, przy

czym – jak można rozumieć – podpisywanie list poparcia kandydatów do Krajowej

Rady Sądownictwa w 2026 r. przestanie już być czynnikiem świadczącym o

zależności sędziego od innych władz). Jeżeli aktualnie rozważać kwestię

zależności i zawisłości sędziów, to jedynie w odniesieniu do tych, którzy przed 2018

r. i od końca 2023 r. faktycznie korzystają ze zmiany władzy politycznej w kraju (np.

jawnie popierając poczynania władzy politycznej i zasiadając w różnych komisjach

ministerialnych, w tym komisjach kodyfikacyjnych, instytutach zależnych od ministra

sprawiedliwości itd., a których kariery przyspieszyły przed 2018 r., chociażby w

kontekście awansów do Sądu Najwyższego). Osoby wydające tego rodzaju

orzeczenia (w sądach powszechnych i w Sądzie Najwyższym) takich kryteriów nie

stosują w stosunku do siebie i osób powołanych na urząd sędziego przed 2018 r.

III CB 62/25

10

Było to przedmiotem pytań prejudycjalnych do Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej (np. postanowienie SN z 19 sierpnia 2024 r., III CB 65/24), jednak

Trybunał uchylił się od udzielenia odpowiedzi, co jest o tyle zrozumiałe, że musiałby

zakwestionować sposób wyboru sędziów w co najmniej kilku krajach unijnych, jak

również wiele orzeczeń wydanych z udziałem takich osób.

Kolejna kwestia dotyczy uchwały z 2020 r. Po pierwsze, ta uchwała nie była

de facto uchwałą trzech połączonych Izb Sądu Najwyższego. Została „wydana”

z rażącym naruszeniem przepisów prawa, po wyłączeniu – bez podstawy prawnej –

części sędziów, i – co nawet istotniejsze – z udziałem osoby, która – w świetle

pojawiających się kryteriów i ocen – nigdy nie została sędzią Sądu Najwyższego

(X.Y.1., który nie spełniał nawet wymogów formalnych i innych, aby zostać sędzią

Sądu Najwyższego). Została ona „podjęta” także z udziałem osób, które brały

udział w niekonstytucyjnych (co zostało stwierdzone wprost w orzeczeniach

Trybunału Konstytucyjnego) i pozornych procedurach nominacyjnych do Sądu

Najwyższego, które aktualnie czerpią korzyści ze zmiany władzy ustawodawczej

i wykonawczej. Zostało to bardzo szeroko opisane w wielu orzeczeniach Sądu

Najwyższego (zob. np. postanowienia: z 3 lipca 2024 r., III CB 26/24; z 5 sierpnia

2024 r. i 8 stycznia 2025 r., I ZB 66/22; z 19 sierpnia 2024 r. i 8 stycznia 2025 r.,

III CB 65/24), i wystarczające jest odwołanie się do nich. Brały w tym udział również

osoby, które przed powołaniem na urząd sędziego Sądu Najwyższego pełniły

ważne funkcje państwowe i rządowe (np. podsekretarz stanu w Ministerstwie

Gospodarki, koordynator współpracy polskiego rządu z OECD, wiceprezes

Najwyższej Izby Kontroli, czy pracownik w Urzędzie Rady Ministrów, konsultant

w Urzędzie m.st. Warszawy, doradca zarządów państwowych spółek, autor wielu

ekspertyz dla organów władzy wykonawczej), były członkami Polskiej Zjednoczonej

Partii Robotniczej (otrzymując ordery jako „zasłużony pracownik państwowy”) itd.

Nie była to zatem uchwała Sądu Najwyższego w rozumieniu konstytucyjnym

i ustawowym, w związku z tym już tylko z tej przyczyny nie wywołała żadnych

skutków prawnych i nie może być stosowana.

Po drugie, niezależnie od powyższego, jej nielegalność została stwierdzona

przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 20 kwietnia 2020 r. (U 2/20, OTK ZU poz.

61/A/2020). Trybunał dysponuje kompetencją w zakresie kontroli konstytucyjności

III CB 62/25

11

uchwał wówczas, gdy akty te zawierają normy prawne. Stanowisko to potwierdza

bogate i ugruntowane orzecznictwo samego Trybunału (zob. np. wyroki: z 21

czerwca 1999 r., U 5/98, OTK ZU nr 5/1999, poz. 99; z 22 września 2006 r., U 4/06,

OTK ZU nr 8/A/2006, poz. 109; z 23 kwietnia 2008 r., SK 16/07, OTK ZU nr

3/A/2008, poz. 45; z 27 października 2010 r., K 10/08, OTK ZU nr 8/A/2010, poz.

81; z 26 listopada 2008 r., U 1/08, OTK ZU nr 9/A/2008, poz. 160; z 4 grudnia 2012

r., U 3/11, OTK ZU nr 11/A/2012, poz. 131; postanowienia TK: z 7 stycznia 2016

r., U 8/15; z 8 lutego 2017 r., U 2/16, OTK ZU A/2017, poz. 4). Trybunał

Konstytucyjny uznaje, że pod pojęciem „aktu normatywnego” rozumieć należy

„każdy akt ustanawiający normy prawne, a więc normy o charakterze generalnym

i abstrakcyjnym. Dla takiego ustalenia nie może być decydująca forma aktu oraz

podstawa prawna czy legalność ustanowienia aktu”.

Z uwagi na powyższe sama pozaprawna norma wywodzona z tzw. uchwały

połączonych Izb Sądu Najwyższego de constitutione lata nie istnieje w polskim

systemie prawnym, nie może w nim być stosowana ani kreowana, a próba jej

„reanimacji” i uwzględniania w jakichkolwiek aktach stosowania prawa stanowi

wyraz abuzywnego konstytucjonalizmu (zob. np. wyrok SN z 7 marca 2023 r.,

II CSKP 659/22, OSNC-ZD 2024, nr 1, poz. 7; postanowienia SN: z 6 października

2022 r., III CZP 88/22; z 7 lipca 2023 r., III CB 15/23; z 21 czerwca 2024 r.,

III CB 44/24; z 3 lipca 2024 r., III CB 26/24). Norma wywodzona z niekonstytucyjnej

„uchwały” Sądu Najwyższego (która takową w ogóle nie była) pozostaje w ścisłym

związku z samą uchwałą jako aktem stosowania prawa (czynnością Sądu

Najwyższego), a tym samym utrata mocy zawartej w uchwale normy prawnej

powiązana jest z samą nieskutecznością uchwały jako aktu, tj. czynności podjętej

przez Sąd Najwyższy, nota bene w wadliwym postępowaniu, co – jak wskazano

powyżej – było przedmiotem analizy Sądu Najwyższego w postanowieniach

wydanych np. w sprawach III CB 26/24, I ZB 66/22 i III CB 65/24.

Stosownie do art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału

Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne.

W rozpoznawanej sprawie doszło do wydania „orzeczenia” wprost sprzecznego

z powyższym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, co samo w sobie narusza

art. 7 w zw. z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Ten ostatni przepis zawiera normę

III CB 62/25

12

podlegającą bezpośredniemu stosowaniu (art. 8 ust. 2 Konstytucji RP), zaś moc

powszechnie obowiązująca orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego oznacza,

z jednej strony, bezwzględne związanie orzeczeniem wszystkich organów władzy

publicznej, w tym sądów, a z drugiej strony, nieskuteczność czynności urzędowych

podejmowanych wbrew orzeczeniu po jego wydaniu. W razie istnienia

odpowiedniego trybu postępowania odwoławczego każdy sąd obowiązany jest brać

tę okoliczność pod uwagę z urzędu.

Stosowanie przez sąd normy wyeliminowanej z porządku prawnego na mocy

tzw. zakresowego wyroku Trybunału Konstytucyjnego oznacza ponadto orzekanie

bez podstawy prawnej (wykreowanie normy nieistniejącej), a tym samym również

naruszenie wyłączności ustawodawcy w kształtowaniu ustawowych norm

prawnych. W konsekwencji dochodzi wówczas również do rażącego i oczywistego

naruszenia art. 7 i 10 Konstytucji RP.

Oczywiście, powstaje problem kompetencji Sądu Najwyższego lub innych

sądów do „pomijania” orzeczeń organu, który jako jedyny ma prawo orzec

o niezgodności m.in. ustaw z Konstytucją RP oraz z ratyfikowanymi umowami

międzynarodowymi, których ratyfikacja wymagała uprzedniej zgody wyrażonej

w ustawie (art. 188 pkt 1 i 2 Konstytucji RP), gdyż żaden przepis prawa takiej

kompetencji nie przyznaje sądom. Wszelkie orzeczenia sądów, w których wyrażono

pogląd, że powyższy wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie ma skutków prawnych,

a Trybunał „przekroczył swoje kompetencje”, są oczywiście wadliwe i nie mają

żadnych podstaw prawnych, a zostały wydane w ściśle określonym celu, tj. próby

podważenia niektórych nominacji sędziowskich. Na tej samej zasadzie można

byłoby pominąć orzeczenie każdego innego organu (sądu, trybunału, także

międzynarodowego), powołując się na jego wydanie ultra vires, udział osoby

nieuprawnionej (np. uchwała z 2020 r.), czy udział osób niespełniających wymogi

apolityczności z uwagi na procedurę i zajmowane stanowiska (np. orzeczenia

trybunałów międzynarodowych). Żaden polski sąd nie dysponuje kompetencją do

„pomijania przepisów” ustawy. Jest tak przede wszystkim z uwagi na bezwzględnie

wiążącą normę nakazową wynikającą z art. 178 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie

z którym sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu podlegają tylko Konstytucji RP

III CB 62/25

13

oraz ustawom. Podległość sędziego ustawie ma charakter bezwzględny i oznacza

przede wszystkim niedopuszczalność:

1) niestosowania normy ustawowej wiążącej sąd jako organ władzy

publicznej (z nielicznymi wyjątkami, które nie wymagają bliższej analizy w niniejszej

sprawie);

2) dokonywania samodzielnej oceny hierarchicznej zgodności normy z aktem

wyższej rangi (ratyfikowaną umową międzynarodową lub Konstytucją RP);

3) niedopuszczalność kreowania norm nieistniejących, tj. takich, których

bezpośrednim źródłem nie jest Konstytucja RP lub ustawa.

Ocena i czynności sprzeciwiające się tym zakazom nie wypełniają w żadnej

mierze kryterium wykładni przyjaznej prawu międzynarodowemu, ani tzw. wykładni

zgodnej w rozumieniu orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Należy przypomnieć, że sądy nie dysponują mandatem demokratycznym

równoważnym mandatowi konstytucyjnych organów władzy publicznej

współuczestniczących w procesie legislacyjnym i także z tego powodu nie

dysponują kompetencją do ich zastępowania w kreowaniu obowiązujących regulacji

prawnych. Żaden polski sąd nie dysponuje w szczególności odnawialnym

mandatem pochodzącym wprost od Narodu, a tylko taki organ, któremu dodatkowo

przypisane są konstytucyjne kompetencje udziału w procesie legislacyjnym, może

skutecznie kształtować prawo powszechnie obowiązujące w Rzeczypospolitej

Polskiej. Naruszając ten oczywisty w świetle art. 2 i 4 Konstytucji RP standard,

a ponadto zasadę trójpodziału władz (art. 10 Konstytucji RP), sąd dokonuje

oczywistego aktu uzurpacji kompetencji, uchybiając tym samym konstytucyjnej

zasadzie legalizmu (art. 7 Konstytucji RP).

Bez znaczenia pozostaje przy tym, że wyrok wydany w sprawie U 2/20 został

poddany krytyce w literaturze, notabene również przez osoby biorące udział

w wydaniu uchwały z 2020 r., czy też osobę, która uzyskała pozytywną

rekomendację Krajowej Rady Sądownictwa na sędziego Sądu Najwyższego (nigdy

nie będąc sędzią), ale nie została powołana na ten urząd przez Prezydenta RP.

Krytyczne głosy doktryny czy orzecznictwa, niezależnie od przyczyn ich

formułowania, nie wpływają na skutki orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego.

Notabene tworzenie przez grupę osób poglądu o określonej treści nie oznacza per

III CB 62/25

14

se, że jest to pogląd „powszechny” i niepodważalny. Przykładowo można wskazać,

że Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej nie jest organem właściwym

w zakresie spraw niezwiązanych z prawem unijnym (podmiotowo, przedmiotowo,

funkcjonalnie). Nie może zatem wypowiadać się wiążąco w sprawach, które nie

wykazują związku z prawem unijnym. Orzeczenie prejudycjalne nie wiąże innych

organów państwa (inaczej niż wyrok wydany w procedurze ze skargi na naruszenie

zobowiązań traktatowych przez państwo członkowskie) ani nie stanowi prawnej

podstawy ich działania (zob. C. Mik, Notatka dotycząca kwestii, czy Wyrok

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 21 grudnia 2023 r. w sprawie C-

718/21 stanowi podstawę prawną odmowy stosowania przez Marszałka Sejmu

orzeczenia wydanego przez Izbę Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu

Najwyższego, Przegląd Sejmowy 2024, nr 3-4, s. 193-194).

Charakterystyczne jest przy tym, że grupa kilkudziesięciu osób, z których

znaczna część nigdy nie była sędziami, a zetknęła się z wymiarem sprawiedliwości

w tym aspekcie dopiero na etapie Sądu Najwyższego, startując

w niekonstytucyjnych postępowaniach konkursowych przed Krajową Radą

Sądownictwa, wytworzyła swoimi orzeczeniami obraz „złamania praworządności”,

następnie powołując się na te orzeczenia, stworzyła „ukształtowaną linię

orzeczniczą” co do zależności sędziów, mimo że gdyby do tych osób zastosować

określone kryteria niezależności i niezawisłości, to okazałoby się, że wiele z nich

nie spełniałoby tych kryteriów. I na tak ukazanym obrazie bazowały trybunały

międzynarodowe, których członkowie notabene nie przeszliby testu „niezależności”,

który sami stworzyli.

Na marginesie należy zauważyć, że zagwarantowane w art. 91 ust. 2

Konstytucji RP pierwszeństwo stosowania umów międzynarodowych,

ratyfikowanych na podstawie upoważnienia ustawowego lub podjętego w trybie

ogólnokrajowego referendum upoważniającego (zgodnie z art. 90 ust. 3), w tym:

umów o przekazaniu kompetencji „w niektórych sprawach” – przed

postanowieniami ustaw niedających się współstosować – nie prowadzi wprost (i to

w żadnym zakresie) do uznania analogicznego pierwszeństwa tychże umów przed

postanowieniami Konstytucji RP. Konstytucja pozostaje zatem – z racji swej

szczególnej mocy – „prawem najwyższym Rzeczypospolitej Polskiej” w stosunku do

III CB 62/25

15

wszystkich wiążących Rzeczpospolitą Polską umów międzynarodowych. Dotyczy to

także ratyfikowanych umów międzynarodowych o przekazaniu kompetencji

„w niektórych sprawach”. Z racji wynikającej z art. 8 ust. 1 Konstytucji RP

nadrzędności mocy prawnej korzysta ona na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej

z pierwszeństwa obowiązywania i stosowania (zob. wyrok TK z 11 maja 2005 r.,

K 18/04, OTK-A 2005, nr 5, poz. 49).

Dodatkowo trzeba wskazać na orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego

dotyczące niezgodności z Konstytucją RP określonych przepisów postępowania

cywilnego i karnego w zakresie, w jakim dopuszczają one rozpoznanie wniosku

o wyłączenie sędziego z powodu podniesienia okoliczności wadliwości powołania

sędziego przez Prezydenta RP na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa (zob.

wyroki: z 2 czerwca 2020 r., P 13/19, OTK ZU poz. 45/A/2020; z 23 stycznia 2022

r., P 10/19, OTK ZU poz. 14/A/2022; z 4 marca 2022 r., P 22/19, OTK ZU poz.

31/A/2020; z 25 listopada 2025 r., P 7/23). Te wyroki są tzw. orzeczeniami

negatoryjnymi zakresowymi, których skutkiem jest trwała eliminacja z polskiego

porządku prawnego normy ustawowej o treści wskazanej w tych wyrokach.

W konsekwencji i wniosek o test, o którym mowa w art. 42a § 3 i n. u.s.p., nie może

zostać oparty na tej przesłance w kontekście podniesienia w toku sprawy

określonego zarzutu.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji

postanowienia.

Adam Doliwa

Tomasz Szanciło

Anna Dziergawka

Stanisław Stankiewicz

Ewa Stefańska

[P.L.]

[r.g.]