Sąd Najwyższy uchylił kasatoryjne postanowienie w sprawie zasiedzenia dróg w Radomiu

Postanowieniem z 21 maja 2021 r., VII Ns 490/20, Sąd Rejonowy w Radomiu

stwierdził zasiedzenie przez gminę w 2007 r. części jednej nieruchomości i całej

drugiej nieruchomości, zajętych pod drogę wewnętrzną, oraz części trzeciej

III CZ 120/26

2

nieruchomości, zajętej w okresie biegu zasiedzenia pod drogę wewnętrzną,

przekształconą w 2018 r. w drogę gminną.

Na skutek apelacji 12 z uczestników od części tego postanowienia Sąd

Okręgowy w Radomiu postanowieniem z 19 września 2024 r., IV Ca 367/24, uchylił

postanowienie Sądu pierwszej instancji w zakresie zasiedzenia drugiej i trzeciej

nieruchomości oraz przekazał sprawę do ponownego rozpoznania z uwagi na

poważne uchybienia w zakresie ustalenia kręgu uczestników postępowania. Sąd

Okręgowy zwrócił uwagę, że Sąd Rejonowy nie dokonał odrębnego określenia osób

zainteresowanych zasiedzeniem poszczególnych nieruchomości, co doprowadziło

do rozpoznania sprawy z udziałem podmiotów nieuprawnionych. Trzy spośród osób

ujawnionych w księgach wieczystych jako współwłaściciele nieruchomości zmarły

przed wszczęciem postępowania i w stosunku do dwóch z nich postępowanie toczyło

się z udziałem zmarłych, a w stosunku do trzeciego toczyło się wobec osoby mającej

przypadkowo takie samo imię i nazwisko, co wpisana w księdze wieczystej, zmarła

przed wszczęciem postępowania. Sąd Okręgowy uznał, że w sprawie o zasiedzenie

prawidłowe ustalenie kręgu uczestników należy do istoty postępowania, samo

dokonanie ogłoszeń nie zwalnia sądu od obowiązku identyfikacji osób

zainteresowanych wynikiem sprawy, a udział osób zmarłych, bez ustalenia ich

następców prawnych, jest niedopuszczalny.

Na skutek zażalenia dwóch z apelujących Sąd Najwyższy postanowieniem

z 25 czerwca 2025 r., III CZ 252/24, uchylił kasatoryjne postanowienie Sądu drugiej

instancji, ponieważ Sąd ten nie wskazał, która z trzech przesłanek wydania

orzeczenia kasatoryjnego (nieważność postępowania, nierozpoznanie istoty sprawy

i potrzeba przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości) była podstawą

wydania takiego orzeczenia, co uniemożliwiło kontrolę prawidłowości wydania

orzeczenia zaskarżonego zażaleniem. Sąd Najwyższy wskazał także ubocznie,

że w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 kwietnia 2010 r.,

III CZP 112/09, mającej moc zasady prawnej, przyjęto, że niewzięcie przez

zainteresowanego udziału w sprawie rozpoznawanej w postępowaniu

nieprocesowym nie powoduje nieważności postępowania.

Ponownie rozpoznając apelację Sąd odwoławczy postanowieniem

zaskarżonym niniejszym zażaleniem ponownie uchylił postanowienie Sądu pierwszej

instancji w zakresie zasiedzenia drugiej i trzeciej nieruchomości, ponownie

III CZ 120/26

3

wskazując jako przyczynę te same uchybienia w zakresie ustalenia kręgu

uczestników postępowania – tym razem przypisując te uchybienia podstawie

z art. 386 § 4 k.p.c.: nierozpoznaniu istoty sprawy. Jako kolejny przejaw

nierozpoznania istoty sprawy Sąd Okręgowy wskazał zaniechanie ustalenia

przebiegu negocjacji gminy z współwłaścicielami nieruchomości co do ich wykupu

i wynagrodzenia za bezumowne korzystanie.

Powyższe postanowienie zaskarżyli zażaleniem do Sądu Najwyższego ci

sami uczestnicy, co poprzednio, zarzucając, że Sąd drugiej instancji uchylił

postanowienie Sądu Rejonowego także w części w prawomocnej, ponieważ apelację

wnieśli wyłącznie współwłaściciele trzeciej nieruchomości, a tym samym apelacja

powinna zostać odrzucona w części skarżącej zasiedzenie drugiej nieruchomości.

Przy tym podniesione przez Sądu odwoławczy uchybienia w zakresie ustalenia kręgu

uczestników postępowania dotyczą tylko prawomocnej części orzeczenia Sądu

pierwszej instancji. Także pominięcie przebiegu negocjacji gminy

z współwłaścicielami nieruchomości nie oznacza nierozpoznania istoty sprawy

o zasiedzenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Istotą sprawy o zasiedzenie jest ustalenie, czy miało miejsce posiadanie

samoistne nieruchomości, kto był posiadaczem samoistnym i w jakim okresie. Z kolei

okres niezbędny do zasiedzenia zależy od tego, czy objęcie nieruchomości

w posiadanie samoistne nastąpiło w dobrej czy złej wierze. Tylko pominięcie

zbadania tych okoliczności może oznaczać nierozpoznanie istoty sprawy

o zasiedzenie. Nawet zupełne pominięcie okoliczności, kto był właścicielem

nieruchomości w okresie biegu zasiedzenia, nie oznacza nierozpoznania istoty

sprawy. Tak więc uchybienia w ustaleniu kręgu zainteresowanych nie mogą być

podstawą wydania orzeczenia kasatoryjnego.

Ubocznie należy wskazać, że nie są zasadne zastrzeżenia Sądu drugiej

instancji co do poszukiwania przez ogłoszenie współwłaścicieli o nieznanych

miejscach pobytu oraz nieznanych spadkobierców. Interes w doprowadzeniu do

udziału w sprawie wszystkich zainteresowanych ma przede wszystkim

wnioskodawca, gdyż w przypadku stwierdzenia zasiedzenia to on ryzykuje,

że w przyszłości ujawni się zainteresowany mający wiedzę o okolicznościach

III CZ 120/26

4

świadczących o braku zasiedzenia, a tym samym mogący wzruszyć prawomocne

stwierdzenie zasiedzenia skargą o wznowienie (art. 524 § 2 k.p.c.).

2. Błędna jest teza zaskarżonego postanowienia, że w postępowaniu

o zasiedzenie kilku nieruchomości należy odrębnie określić krąg osób

zainteresowanych zasiedzeniem poszczególnych nieruchomości, a niedokonanie

tego prowadzi do rozpoznania sprawy z udziałem podmiotów nieuprawnionych.

Granice postępowania o zasiedzenie wyznacza wniosek o stwierdzenie zasiedzenia.

Jeżeli wniosek obejmuje kilka nieruchomości, zainteresowanymi są wszyscy

współwłaściciele i uczestniczą oni w całym postępowaniu. Dopiero gdy zajdzie

przeszkoda co do uczestniczenia jakiegoś uczestnika w postępowaniu, sąd musi

sprawdzić, co do których nieruchomości jest on zainteresowanym, i zawiesić

postępowanie tylko co do tych nieruchomości. Także w przypadku wniesienia

apelacji sąd sprawdza tę okoliczność i odrzuca apelację wniesioną co do

nieruchomości niestanowiącej własności apelującego (brak gravamen), co zasadnie

podnieśli skarżący, chyba że apelujący wskaże interes prawny w zwalczaniu

zasiedzenia wypływający z prawa innego niż własność.

Jednak zarzut nieodrzucenia apelacji w części dotyczącej drugiej

nieruchomości, a tym samym rozpoznania sprawy poza granicami skutecznie

wniesionej apelacji, nie podlega badaniu w postępowaniu zażaleniowym, a jedynie

w postępowaniu kasacyjnym. Ponadto wobec uchylenia zaskarżonego

postanowienia z powodu naruszenia art. 386 § 4 k.p.c., zarzut ten stał się

bezprzedmiotowy.

3. Błędna jest kolejna teza Sądu Okręgowego, że w postępowaniu uczestniczyły

osoby zmarłe, co jest niedopuszczalne i prowadzi do uchylenia orzeczenia. Nie

istnieje zagadnienie dopuszczalności udziału w postępowaniu osoby zmarłej przed

wszczęciem postępowania. Nie jest możliwe doręczenie osobie zmarłej odpisu

wniosku i nie jest też możliwa jakakolwiek inna forma udziału zmarłego

w postępowaniu. Wymienienie osoby zmarłej w komparycji orzeczenia, wśród

uczestników, nie oznacza, że osoba ta była uczestnikiem. Zmarli byli uczestnikami

pozornymi i usunięcie ich z komparycji może nastąpić w trybie sprostowania.

Odmiennie przedstawia się zagadnienie śmierci uczestnika w toku postępowania.

Wówczas postępowanie należy zawiesić ze skutkiem od dnia śmierci i podjąć

z udziałem następców prawnych. Ponadto skarżący wyjaśnili, że nieustalonych

III CZ 120/26

5

spadkobierców osób zmarłych nie dotyczy część orzeczenia Sądu Rejonowego

zaskarżona skutecznie wniesioną apelacją, ponieważ zmarli nie byli

współwłaścicielami trzeciej nieruchomości. Jednak sprawdzenie zasadności tej tezy

przekracza zakres kognicji Sądu Najwyższego w postępowaniu zażaleniowym.

4. Ocena negocjacji powołanych przez Sąd Okręgowy mogłaby być objęta

zakresem pojęcia rozpoznania istoty sprawy, gdyby ocena ta decydowała

o charakterze posiadania: czy było ono samoistne, czy zależne. Tymczasem

prowadzenie przez posiadacza negocjacji z właścicielami świadczy jedynie,

że posiadacz w chwili prowadzenia negocjacji zdawał sobie sprawę, że nie jest

właścicielem. Jeżeli negocjacje miały miejsce po upływie okresu zasiedzenia, to

negocjacje mogą wskazywać, że posiadacz nie wiedział o upływie okresu

zasiedzenia lub miał co do tego wątpliwości lub też po prostu chciał uniknąć

postępowania sądowego. Pomięcie przebiegu tych negocjacji nie oznacza

nierozpoznania istoty sprawy.

5. Ponieważ Sąd pierwszej instancji rozpoznał istotę sprawy, Sąd Najwyższy na

podstawie art. 39815 § 1 zdanie pierwsze w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c. uwzględnił

zażalenie.

(G.G.)

[r.g.]